|  | 

جاڭالىقتار

بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان توتەشە (توتە جازۋ) جوباسى

19113496_1055535931276660_4422396441641615360_n20-شى عاسىر باسىندا جارىق كورگەن قىرعىز باۋىرلارمىزدىڭ توتەشە جانە لاتىنشا گازەت پاراقتارى. توتەشە گازەتكە (الاتاۋ گازەتى) قاراپ وتىرسام ەملە-ەرەجەسى (جازۋ ءتارتىبى) ا.بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان قارىپ رەفورماسى توڭكەرىسىنەن اسا الىس ەمەس. ا.بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان “توتەشە” جازۋ ءتارتىبى مەن قارىپ رەفورماسىن بىلگەن ادام مۇدىرمەي وقي بەرەدى. قازىرگى قىرعىز كيريليتسسياسىن وقىعانىمدا كىشكەنە ءمۇدىرىپ قالىپ ىرتىك-ىرتىك قارىپتەر مەن جازۋ ەرەجەسىنەن وقتىن وقتىن جاڭىلىسىپ تۇرامىن. جازۋ ادامنىڭ كوزى ارقىلى ميداعى ويلاۋ جۇيەسىنە تىكە ىقپال ەتەدى دەگەن راس ەكەن. 20-شى عاسىر باسىنداعى قىرعىز بەن ۇيعىردىڭ جازۋ ءتارتىبى مەن قارىپ رەفورماسىنا قاراپ ولارعا الاش يدەياسى ياعني “قارىپ رەفورماسى” يدەياسى ءبىرشاما تەرەڭ ىقپال جاساعانىن سەزىندىم. سويتسەم، بايتۇرسىنۇلى زامانىندا بيشكەككە تالاي رەت بارىپ قىرعىز باۋىرلارىمنىڭ “جازۋ رەفورماسى” ماسەلەسىنە تالاي رەت كەڭەسىن ايتقان ەكەن. بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان “توتەشە” جازۋ ءتارتىبى مەن ەرەجە قاعيداتتارىن تەك عانا قازاقستان تەرريتورياسىمەن شەكتەۋ وتە كۇلكىلى بولعالى تۇر، ءتىپتى قازاق xالقىمەن عانا شەكتەۋ تىپتەن ماسقارا كۇلكى بولعالى تۇر. Eldeç Orda суреті.

بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان توتەشە (توتە جازۋ) جوباسى تۇركى تەكتى xالىقتاردىڭ ءبىراز جۇرتىندا يدەيال دەپ قابىلدانىپتى نەمەسە توتەشە-گە قاراپ بوي تۇزەگەن تۋىسقان باۋىرلارىمىز كوپ ەكەن. سونىمەن قاتار، ۇيعىر اعايىنداردىڭ دا 20-شى عاسىر باسىنداعى جازۋ ءداستۇرى، كلاسسيك ەملە ءتارتىبى دە بىرتىندەپ توتەشە جازۋدىڭ ىقپالىنا ۇشىراعان ەكەن. ولاردىڭ 20, 30, 40-50 جىلدارداعى ۇلتتىق ەملە ەرەجەسى توتەشەگە قاراپ بىرتىندەپ قالىپتاسىپ جەتىلدىرىلىپ وتىرعان ەكەن. اتاقتى يسمايىل عاسپىرالى باستاپ كەتكەن ۇلى سەڭدى كەيىن بايتۇرسىنۇلى قازىعىن جۇلىنباستاي عىپ قاعىپ، ارناسىن ارشىپ جاساپ كەتكەن ەكەن.Eldeç Orda суреті. زاماننىڭ كۇيلەۋىنە يلەنبەگەن ادام سونى سەزەدى ەكەن… ءتۇبى ءبىر تۇركى xالىقتارى ءوز ءالىپبي ۇلگىلەرىن بايتۇرسىنشا توتەشەلەپ جەتىلدىرسە قويعىرتپاق شاعاتايشا مەن وسىمانلىشانىڭ فاناتيك جازۋ داستۇرىنە باعىنىشتى بولماي ءبىرتۇتاس ۇلتتىق جاڭا ەرەجەنى قابىلدايدى ەكەن. ۇيعىرشا مەن قىرعىزشا جازۋ ءالىپبيىن ارنايى ۇيرەنىپ بىلمەسەم دە بايتۇرسىن توتەشەسى نەگىزىندە مۇدىرمەي وقي بەرەمىن. نەگە، ويتكەنى بايتۇرسىنشا دا تۇتاستىراتىن جازۋ مۇددەسى كوپ (ۇلتتىق ورتاق مۇددە بار). ال، شاعاتاي، وسىمانلى-نى قانشا تىرىسىپ ۇيرەنسەم دە سوزدىك پەن سىلتەمەگە سۇيەنەم، نەگە؟ ويتكەنى، ولاردا ۇلتتىق جازۋ ءداستۇرى ساقتالماعان، كەرىسىنشە بۇزىلعان. ونى وقىعان جان جارتىلاي اراپ-پارسى ءتىلىن يگەرىپ ۇلگىرەدى. بايتۇرسىنۇلى توتەشەسىن مىقتى يگەرگەن ادام اراپ-پارسى جازۋىن قازاقشا (قىرعىزى قىرعىزشا) وقىپ جاڭىلىسادى، ال، اراپ-پارىسشانى اۋەلدە جاقسى ۇيرەنگەن جان توتەشەنى اراپ-پارىسشامەن وقىپ قازاقشا شىعارا المايدى. سونداي عاجاپ قىزىعى بار! ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ وسى ەكى ارانى اجىراتىپ، اراسىنا ۇلتتىق مۇددەنىڭ تۇيمەسىن قاداپ كەتكەن سىرلى تۇلعا ەكەنىن تاني ءتۇستىم. سوڭعى كەلتىرگەن مىسالىما كۇدىگىڭىز بولسا، اراپشا ساۋات اشقان بىراق ومىرىندە توتەشە جازۋ كورمەگەن قازاق بالاسىنا توتەشە كىتاپ اكەپ بەرىپ وقىتىڭىز، ول توتەشەنى قايتا-قايتا تازا اراپشا اۋەزبەن وقىپ مىڭقىلداپ قازاقشا شىعارا الماي بىدىڭداسىن. قارىبى اراپ جازۋ دەگەنى بولماسا ىشكى رۋxى تۇركى دالاسىنىڭ تۇنعان ءۇنى ەكەنىن سەزىنەسىڭ… كەز-كەلگەن شەتجۇرت اتاۋى مەن ۇعىمىن دالا داستۇرىنە تىزەسىن بۇكتىرىپ تەزشە ءيىپ اكەتەتىنى سودان ەكەن.

كۇندەردىڭ كۇنىندە ا.بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان توتەشە جازۋ رەفورماسى تۋرالى تىڭ دۇنيەلەر ۇلىقتالىپ ونىڭ ماشتابى قازاق تەرريتورياسىنان ۇزاپ شىعاتىنىنا سەنەمىن.

Eldeç Orda 

Related Articles

  • Cىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس

    كەز كەلگەن وركەنيەتتى قوعام ءۇشىن سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سىبايلاس جەمقورلىق زامان اعىسىمەن بىرگە ءوسىپ-وركەندەپ، مول قاراجات جانە قوعامدىق باسەكەلەستىك پايدا بولعان جەرلەرگە تامىرىن جايىپ، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جويىلماي وتىرعان كەسەلدىڭ ءبىرى. بۇل كەسەل دامۋشى ەلدەردەگىدەي ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزگە دە وراسان زور نۇقسان كەلتىرىپ وتىر. سوندىقتان دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ ءوزىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارىندا سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋدى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىندادى. «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭ تالابىنىڭ اياسىندا جەمقورلىققا قارسى ءىس-ارەكەتتەر ءار سالادا جۇزەگە اسىرىلۋدا. اسىرەسە، حالىق پاراقورلىق دەرتىمەن ءجيى بەتپە-بەت كەلەدى. سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى جەكە قاراۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان، كەز كەلگەن ورتادا پارا بەرۋ مەن پارا الۋدىڭ

  • قازاقستان ازاماتتىعىن العان 11 مىڭعا جۋىق ەتنيكالىق قازاقتىڭ كوبى وزبەكستان مەن قىتايدان كەلگەن

    كورنەكى سۋرەت. جىل باسىنان بەرى 10,7 مىڭنان استام ەتنيكالىق قازاق قازاقستان ازاماتتىعىن العان. بۇل اقپاراتتى 5 قىركۇيەكتە قازاقستاننىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى حابارلادى. اقپارات بويىنشا، ازاماتتىق العانداردىڭ باسىم بولىگى (48,5 پايىز نەمەسە شامامەن بەس مىڭنان استام ادام) وزبەكستان جانە قىتايدان (36 پايىز) كەلگەن. قازاقستان تولقۇجاتىن العاندار اراسىندا بۇعان قوسا، موڭعوليا (6,2 پايىز), تۇركىمەنستان (5,4 پايىز), رەسەي فەدەراتسياسى (1,1 پايىز), يران (0,5 پايىز) جانە وزگە ەلدەردەن كەلگەندەر دە بار. مينيسترلىك دەرەگىنشە، كەلگەن ازاماتتار نەگىزىنەن اقمولا جانە ماڭعىستاۋ، جامبىل وبلىستارىنا شوعىرلانعان. “1991 جىلدان باستاپ 300 مىڭنان استام وتباسى نەمەسە ميلليوننان استام ەتنيكالىق قازاق تاريحي وتانىنا ورالىپ، ورالمان مارتەبەسىن العان” دەلىنگەن مينيسترلىك حابارلاماسىندا. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى احمادي سارباسوۆتىڭ

  • گرانت 2019: ءبىلىم گرانتى يەگەرلەرىنىڭ ءتىزىمى

    قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا وقۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ گرانتتارىن بەرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ 2019 جىلعى 31 شىلدەدەگى № 341 بۇيرىعىنا سايكەس ءبىلىم بەرۋ گرانتتارى يەگەرلەرىنىڭ ءتىزىمىن ۇسىنادى. 1_گرانتتار_(نەگىزگى)_قاز 2_جەتىمدەر_(نەگىزگى)_قاز 3_مۇگەدەك_(نەگىزگى)_قاز 4_اسكەري_(نەگىزگى)_قاز 5_دياسپورا_(نەگىزگى)_قاز 6_سەرپiن_(نەگىزگى)_قاز egemen.kz

  • توقاەۆ: بيلىك حالىقتىڭ تالابىن ەستىدى، جۇمىس ىستەيمىز

    قاسىم-جومارت توقاەۆ سايلاۋ كۇنى داۋىس بەرگەن ءسات. نۇر-سۇلتان، 9 ماۋسىم 2019 جىل. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ Euronews تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەلدەگى ميتينگىلەر مەن حالىقتىڭ تالابى جايلى ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، بيلىك نارازىلىققا شىققانداردىڭ تالابىنا قاتىستى جۇمىس جاساپ جاتىر. “نارازىلار الەۋمەتتىك ماسەلەلەر بويىنشا تالاپتار قويدى. ماسەلەلەر بارىن جوققا شىعارمايمىن. حالىق كەدەيلەندى. ولار بيلىكتەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋدى تالاپ ەتەدى. بيلىك ەستىدى. جۇمىس ىستەيمىز” دەدى ول. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدەگى سايلاۋ ءادىل ءوتتى دەپ سانايدى. “ارينە، ولار (سايلاۋ ءادىل ەمەس دەپ نارازىلىققا شىققاندار – رەد.) بوساتىلادى. ولار سايلاۋ ءادىل وتپەدى دەپ ويلايدى. ال مەنىڭ ويىمشا، سايلاۋ جالپى ءادىل ءوتتى” دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى تەلەارناعا. توقاەۆ Euronews ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ميتينگ كەزىندە كەزدەيسوق ۇستالعانداردان كەشىرىم سۇرادى. قازاقستان باسشىسى ۇستالعاندار

  • باق: قىتايتانۋشى سىروەجكين ۇستالدى، ونى “تىڭشىلىق” بويىنشا ايىپتاۋى مۇمكىن

    قازيس توعىزباەۆ قىتايتانۋشى كونستانتين سىروەجكين. سۋرەت kisi.kz سايتىنان الىنعان. “تسەنتر ازيا” سايتىنا سىلتەمە جاساعان قازاقستاندىق بىرقاتار باق قازاقستاننىڭ ارنايى قىزمەت وكىلدەرىنىڭ رەسەي ازاماتى، ەلدە قىتايتانۋشى رەتىندە بەلگىلى كونستانتين سىروەجكيننىڭ ۇستالعانىن حابارلادى. “ول پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ “جاڭا الەمدىك ءتارتىپتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى” تاقىرىبىنداعى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ باستى عىلىمي كەڭەسشىسى بولعان. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانى قورعاۋ ءراسىمى 4.06.2001 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ وزەكتى جانە حالىقارالىق ماسەلەلەر ينستيتۋتىندا ماسكەۋدە ءوتتى” دەپ جازدى سايت. راستالماعان دەرەك بويىنشا، كونستانتين سىروەجكين “تىڭشىلىق” بابى بويىنشا كۇدىككە ءىلىنىپ وتىر. الايدا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى (ۇقك) بۇعان بايلانىستى ءباسپاسوز مالىمدەمەسىن تاراتقان جوق. ازاتتىق ءتىلشىسى ۇقك-ءنىڭ ورتالىق اپپاراتىنا، سونىڭ ىشىندە ءباسپاسوز قىزمەتىنە دە حابارلاسۋعا تىرىسقانمەن جاۋاپ الا المادى. ۇقك ورتالىق اپپاراتىنىڭ كەزەكشىسى بۇعان

1 پىكىر

  1. Galiý Baýsymaq

    Óte qyzyqty eken. Durys aýtylgan sóz tóte jazuv tek qazaqqa ne qazaq dalasyna tán jazuv emes ekendigi sózsiz. Ol barsha Túrki tildes elderdiñ ortaq jazuv emlesi bolgan goý. Endi biz Latyn grafikasina auysqaly otyrmyz. Bizdiñ tañdagan álippege Qyrgyz Uýgurlarda qoldau bildirer degen senimdemiz. Bizge ortaq tez túsinisetin jazuv kerek-aq sonda barlygy jeñildeý beredi. Qazaqstanda turatyn túrki tildes ult ókili diasporalary qazaq ultynyñ mañaýina toptasuv arqyly birtutas Qazaq ultyn qurauy qajet óýtpese erteñgi urpaqtyñ aldynan ulttyq máseleler shygatyny sózsiz. Osy máselelerdi qazirden qolga algan jón.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: