|  | 

جاڭالىقتار

بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان توتەشە (توتە جازۋ) جوباسى

19113496_1055535931276660_4422396441641615360_n20-شى عاسىر باسىندا جارىق كورگەن قىرعىز باۋىرلارمىزدىڭ توتەشە جانە لاتىنشا گازەت پاراقتارى. توتەشە گازەتكە (الاتاۋ گازەتى) قاراپ وتىرسام ەملە-ەرەجەسى (جازۋ ءتارتىبى) ا.بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان قارىپ رەفورماسى توڭكەرىسىنەن اسا الىس ەمەس. ا.بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان “توتەشە” جازۋ ءتارتىبى مەن قارىپ رەفورماسىن بىلگەن ادام مۇدىرمەي وقي بەرەدى. قازىرگى قىرعىز كيريليتسسياسىن وقىعانىمدا كىشكەنە ءمۇدىرىپ قالىپ ىرتىك-ىرتىك قارىپتەر مەن جازۋ ەرەجەسىنەن وقتىن وقتىن جاڭىلىسىپ تۇرامىن. جازۋ ادامنىڭ كوزى ارقىلى ميداعى ويلاۋ جۇيەسىنە تىكە ىقپال ەتەدى دەگەن راس ەكەن. 20-شى عاسىر باسىنداعى قىرعىز بەن ۇيعىردىڭ جازۋ ءتارتىبى مەن قارىپ رەفورماسىنا قاراپ ولارعا الاش يدەياسى ياعني “قارىپ رەفورماسى” يدەياسى ءبىرشاما تەرەڭ ىقپال جاساعانىن سەزىندىم. سويتسەم، بايتۇرسىنۇلى زامانىندا بيشكەككە تالاي رەت بارىپ قىرعىز باۋىرلارىمنىڭ “جازۋ رەفورماسى” ماسەلەسىنە تالاي رەت كەڭەسىن ايتقان ەكەن. بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان “توتەشە” جازۋ ءتارتىبى مەن ەرەجە قاعيداتتارىن تەك عانا قازاقستان تەرريتورياسىمەن شەكتەۋ وتە كۇلكىلى بولعالى تۇر، ءتىپتى قازاق xالقىمەن عانا شەكتەۋ تىپتەن ماسقارا كۇلكى بولعالى تۇر. Eldeç Orda суреті.

بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان توتەشە (توتە جازۋ) جوباسى تۇركى تەكتى xالىقتاردىڭ ءبىراز جۇرتىندا يدەيال دەپ قابىلدانىپتى نەمەسە توتەشە-گە قاراپ بوي تۇزەگەن تۋىسقان باۋىرلارىمىز كوپ ەكەن. سونىمەن قاتار، ۇيعىر اعايىنداردىڭ دا 20-شى عاسىر باسىنداعى جازۋ ءداستۇرى، كلاسسيك ەملە ءتارتىبى دە بىرتىندەپ توتەشە جازۋدىڭ ىقپالىنا ۇشىراعان ەكەن. ولاردىڭ 20, 30, 40-50 جىلدارداعى ۇلتتىق ەملە ەرەجەسى توتەشەگە قاراپ بىرتىندەپ قالىپتاسىپ جەتىلدىرىلىپ وتىرعان ەكەن. اتاقتى يسمايىل عاسپىرالى باستاپ كەتكەن ۇلى سەڭدى كەيىن بايتۇرسىنۇلى قازىعىن جۇلىنباستاي عىپ قاعىپ، ارناسىن ارشىپ جاساپ كەتكەن ەكەن.Eldeç Orda суреті. زاماننىڭ كۇيلەۋىنە يلەنبەگەن ادام سونى سەزەدى ەكەن… ءتۇبى ءبىر تۇركى xالىقتارى ءوز ءالىپبي ۇلگىلەرىن بايتۇرسىنشا توتەشەلەپ جەتىلدىرسە قويعىرتپاق شاعاتايشا مەن وسىمانلىشانىڭ فاناتيك جازۋ داستۇرىنە باعىنىشتى بولماي ءبىرتۇتاس ۇلتتىق جاڭا ەرەجەنى قابىلدايدى ەكەن. ۇيعىرشا مەن قىرعىزشا جازۋ ءالىپبيىن ارنايى ۇيرەنىپ بىلمەسەم دە بايتۇرسىن توتەشەسى نەگىزىندە مۇدىرمەي وقي بەرەمىن. نەگە، ويتكەنى بايتۇرسىنشا دا تۇتاستىراتىن جازۋ مۇددەسى كوپ (ۇلتتىق ورتاق مۇددە بار). ال، شاعاتاي، وسىمانلى-نى قانشا تىرىسىپ ۇيرەنسەم دە سوزدىك پەن سىلتەمەگە سۇيەنەم، نەگە؟ ويتكەنى، ولاردا ۇلتتىق جازۋ ءداستۇرى ساقتالماعان، كەرىسىنشە بۇزىلعان. ونى وقىعان جان جارتىلاي اراپ-پارسى ءتىلىن يگەرىپ ۇلگىرەدى. بايتۇرسىنۇلى توتەشەسىن مىقتى يگەرگەن ادام اراپ-پارسى جازۋىن قازاقشا (قىرعىزى قىرعىزشا) وقىپ جاڭىلىسادى، ال، اراپ-پارىسشانى اۋەلدە جاقسى ۇيرەنگەن جان توتەشەنى اراپ-پارىسشامەن وقىپ قازاقشا شىعارا المايدى. سونداي عاجاپ قىزىعى بار! ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ وسى ەكى ارانى اجىراتىپ، اراسىنا ۇلتتىق مۇددەنىڭ تۇيمەسىن قاداپ كەتكەن سىرلى تۇلعا ەكەنىن تاني ءتۇستىم. سوڭعى كەلتىرگەن مىسالىما كۇدىگىڭىز بولسا، اراپشا ساۋات اشقان بىراق ومىرىندە توتەشە جازۋ كورمەگەن قازاق بالاسىنا توتەشە كىتاپ اكەپ بەرىپ وقىتىڭىز، ول توتەشەنى قايتا-قايتا تازا اراپشا اۋەزبەن وقىپ مىڭقىلداپ قازاقشا شىعارا الماي بىدىڭداسىن. قارىبى اراپ جازۋ دەگەنى بولماسا ىشكى رۋxى تۇركى دالاسىنىڭ تۇنعان ءۇنى ەكەنىن سەزىنەسىڭ… كەز-كەلگەن شەتجۇرت اتاۋى مەن ۇعىمىن دالا داستۇرىنە تىزەسىن بۇكتىرىپ تەزشە ءيىپ اكەتەتىنى سودان ەكەن.

كۇندەردىڭ كۇنىندە ا.بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان توتەشە جازۋ رەفورماسى تۋرالى تىڭ دۇنيەلەر ۇلىقتالىپ ونىڭ ماشتابى قازاق تەرريتورياسىنان ۇزاپ شىعاتىنىنا سەنەمىن.

Eldeç Orda 

Related Articles

  • ماۋلەن اشىمباەۆ پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ تاعايىندالدى

    مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ماۋلەن ساعاتحانۇلى اشىمباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل تۋرالى 4 مامىردا ءتۇس كەزىندە اقوردا سايتى حابارلادى. ماۋلەن ساعاتحانۇلى اشىمباەۆ (28 قاڭتار 1971 جىل، الماتى) – ەكونوميست، قوعام قايراتكەرى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ V شاقىرىلىمىنىڭ حالىقارالىق ىستەر، قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان، “نۇر وتان” پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.  ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا جانە سوتسيولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن (1993), ەكونوميست، پوليتەكونوميا وقىتۋشىسى. ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى(ديسسەرتاتسيا تاقىرىبى “پوليتيچەسكي ترانزيت ۆ كازاحستانە ۆ كونتەكستە پروتسەسسوۆ گلوبالنوي دەموكراتيزاتسي”، 2001). «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.  ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن سوڭ 1993-1994 جىلدارى باسپاسوز جانە بۇقارالىق اقپارات مينيسترلىگىنىڭ جۇيەسىندە جۇمىس ىستەدى. 1994-1995 جىلدارى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتىنىڭ كومەكشىسى. 1995 جىلعى ماۋسىم - قاراشا ارالىعىندا – قاۋىپسىزدىك كەڭەسى اپپاراتىنىڭ كونسۋلتانتى. 1995-1999 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى

  • توقاەۆ داريعا نازارباەۆانىڭ وكىلەتىن نەگە توقتاتتى؟

    اسىلحان ماماشۇلى ايان قالمۇرات ماسكا تاققان داريعا نازارباەۆا سەنات وتىرىسىندا. 9 ءساۋىر 2020 جىل. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنت سپيكەرى داريعا نازارباەۆانىڭ وكىلەتىن توقتاتقانىن ساياساتتانۋشىلار «بيلىك ترانزيتىنە اسەرى بار قادام» دەپ سانايدى. بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر اكەجان قاجىگەلدين «ساياسي داعدارىس» دەپ ەسەپتەيدى. “بيلىكتەگى بەلگىسىزدىك” قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سەنات ءتورايىمى داريعا نازارباەۆانىڭ دەپۋتاتتىق وكىلەتىن توقتاتقانى جايلى بۇگىن، 2 مامىردا تۇستە جاريالاعان جارلىعى الۋان ءتۇرلى پىكىر تۋدىردى. بيلىكتىڭ ءوزى بۇل شەشىمگە بايلانىستى ەشقانداي تۇسىنىكتەمە نەمەسە اقپارات تاراتقان جوق. جارلىقتى الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالاعان پرەزيدەنت ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى بەرىك ءۋالي ارادا ءبىر ساعات وتكەن سوڭ توقاەۆتىڭ داريعا نازارباەۆاعا العىس ايتقانى تۋرالى تۆيتتەر پاراقشاسىنا جازعانىن بولىسۋمەن شەكتەلدى. ساياسي ساراپشىلار قاسىم-جومارت توقاەۆ داريعا نازارباەۆانىڭ وكىلەتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەلىسىمىمەن توقتاتتى

  • 22 مىڭ ادام تۇراتىن «اسىل ارمان» تۇرعىن ءۇي كەشەنى تولىقتاي كارانتينگە جابىلدى

    مۇندا ەكىنشى ادامنان كوروناۆيرۋس انىقتالعان Time.kz الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدانىنا قاراستى «اسىل ارمان» تۇرعىن ءۇي كەشەنى بۇگىن كارانتينگە جابىلىپ، 22 مىڭ ادامنىڭ ۇيدەن شىعۋىنا تىيىم سالىندى. شاعىن اۋداندا 9 قاباتتى 21 ءۇي بار. 5 مىڭنان استام پاتەرلى 75 كىرەبەرىسكە كۇزەت قويىلعان. مۇنداعى تۇرعىنداردىڭ 95% الماتى قالاسىنا بارىپ جۇمىس ىستەيدى. «تۇرعىن ءۇي كەشەنىندە دارىگەرلىك امبۋلاتوريا ۇيىمداستىرىلادى، وندا مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر وسى شاعىن اۋداننىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن ارنايى جۇمىس ىستەيدى. ارزان باعامەن ازىق-تۇلىك ساتىلىمى ۇيىمداستىرىلىپ، قاجەتتى زاتتارمەن قامتاماسىز ەتەمىز. دەزينفەكتسيا جۇمىستارى تۇراقتى جۇرگىزىلەدى. تۇرعىندارعا اقپاراتتىق-ناسيحات جۇمىستارى باستالدى. اۋماقتى تۇگەلدەي پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قورشاپ تۇر. ولارمەن بىرگە اسكەريلەردە كەزەكشىلىك قىزمەتىنە كومەكتەسەدى»، – دەدى الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى عالىمۇرات جۇكەل. «اسىل ارمان» تۇرعىن ءۇي كەشەنىندە كوروناۆيرۋس

  • قازاقستاندا ەكى ادام Covid-19 دەرتىنەن ايىقتى

    قازاقستاندا Covid-19 دەرتىنەن ەكى ادام جازىلدى. ولار 26 ناۋرىزدا اۋرۋحانادان شىعۋى ءتيىس. بۇل تۋرالى 25 ناۋرىزدا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ مالىمدەدى. “ەكى ادام دەرتتەن جازىلدى. قازىر ولار باقىلاۋدا. تاعى ءبىر مارتە اناليز الىنادى” دەدى ول.   قازىرگى دەرەك بويىنشا، قازاقستاندا 80 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىرعان. الماتىدا – 31 ادام، نۇر-سۇلتاندا – 41 ادام، قاراعاندىدا – ەكى ادام، شىمكەنتتە – ەكى ادام، الماتى وبلىسىندا – ءبىر ادام، اقتوبە وبلىسىندا – ءبىر ادام، جامبىل وبلىسىندا – ءبىر ادام، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – ءبىر ادام قازاقستاندا كوروناۆيرۋستان قازا بولعاندار جوق. ۇكىمەتتىڭ دەرەگىنشە، ۆيرۋس جۇقتىرعانداردىڭ باسىم بولىگىندە سيمپتوم جوق يا ءسال قىزۋى كوتەرىلگەن. قازاقستاندا كوروناۆيرۋسقا بايلانىستى 15 ساۋىرگە دەيىن توتەنشە جاعداي. 19

  • الماتى-پەتروپاۆل باعىتىنا جاڭا اۋە رەيسى اشىلدى.

      FlyArystan-نىڭ 180 ورىندىق Airbus A320 ۇشاعى الماتىدان پەتروپاۆلعا العاش رەت ۇشتى. ءبىر جاقتى بيلەت قۇنى 9999 تەڭگەدەن باستالاتىن رەيستەر اپتاسىنا 4 رەت – دۇيسەنبى، سارسەنبى، جۇما جانە جەكسەنبى كۇندەرى تۇراقتى ورىندالىپ تۇرماق الداعى ۋاقىتتا وبلىستىڭ بارلىق قالالارىن وتاندىق لوۋكوستەردىڭ رەيستەرىمەن قامتۋ جوسپارلانعان. Airbus A320 ۇشاعى 12-ناۋرىز كۇنى الماتى-كوكشەتاۋ- الماتى جانە الماتى-قوستاناي- قوستاناي ارالىعىندا ۇشۋدى باستادى.   «پەتروپاۆلدان الماتى مەن ەلوردامىز نۇر-سۇلتانعا ورىندالاتىن جاڭا رەيستەر جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن حالىق اراسىندا سۇرانىسقا يە بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. سولاي بولعان جاعدايدا، ءبىز ساپارلاردىڭ سانىن ارتتىرىپ، پەتروپاۆلعا قاتىنايتىن باعىتتاردىڭ كوبەيۋىن قاراستىراتىن بولامىز. سونىمەن قاتار بۇل شارانىڭ وتكىزىلۋىنە كۇش سالعان جەرگىلىكتى اۋەجاي مەن اكىمشىلىكتىڭ ەڭبەگىن اتاپ وتكىم كەلەدى»، – دەدى FlyArystan-نىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى تيم دجوردان.

1 پىكىر

  1. Galiý Baýsymaq

    Óte qyzyqty eken. Durys aýtylgan sóz tóte jazuv tek qazaqqa ne qazaq dalasyna tán jazuv emes ekendigi sózsiz. Ol barsha Túrki tildes elderdiñ ortaq jazuv emlesi bolgan goý. Endi biz Latyn grafikasina auysqaly otyrmyz. Bizdiñ tañdagan álippege Qyrgyz Uýgurlarda qoldau bildirer degen senimdemiz. Bizge ortaq tez túsinisetin jazuv kerek-aq sonda barlygy jeñildeý beredi. Qazaqstanda turatyn túrki tildes ult ókili diasporalary qazaq ultynyñ mañaýina toptasuv arqyly birtutas Qazaq ultyn qurauy qajet óýtpese erteñgi urpaqtyñ aldynan ulttyq máseleler shygatyny sózsiz. Osy máselelerdi qazirden qolga algan jón.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: