|  | 

جاڭالىقتار

بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان توتەشە (توتە جازۋ) جوباسى

19113496_1055535931276660_4422396441641615360_n20-شى عاسىر باسىندا جارىق كورگەن قىرعىز باۋىرلارمىزدىڭ توتەشە جانە لاتىنشا گازەت پاراقتارى. توتەشە گازەتكە (الاتاۋ گازەتى) قاراپ وتىرسام ەملە-ەرەجەسى (جازۋ ءتارتىبى) ا.بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان قارىپ رەفورماسى توڭكەرىسىنەن اسا الىس ەمەس. ا.بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان “توتەشە” جازۋ ءتارتىبى مەن قارىپ رەفورماسىن بىلگەن ادام مۇدىرمەي وقي بەرەدى. قازىرگى قىرعىز كيريليتسسياسىن وقىعانىمدا كىشكەنە ءمۇدىرىپ قالىپ ىرتىك-ىرتىك قارىپتەر مەن جازۋ ەرەجەسىنەن وقتىن وقتىن جاڭىلىسىپ تۇرامىن. جازۋ ادامنىڭ كوزى ارقىلى ميداعى ويلاۋ جۇيەسىنە تىكە ىقپال ەتەدى دەگەن راس ەكەن. 20-شى عاسىر باسىنداعى قىرعىز بەن ۇيعىردىڭ جازۋ ءتارتىبى مەن قارىپ رەفورماسىنا قاراپ ولارعا الاش يدەياسى ياعني “قارىپ رەفورماسى” يدەياسى ءبىرشاما تەرەڭ ىقپال جاساعانىن سەزىندىم. سويتسەم، بايتۇرسىنۇلى زامانىندا بيشكەككە تالاي رەت بارىپ قىرعىز باۋىرلارىمنىڭ “جازۋ رەفورماسى” ماسەلەسىنە تالاي رەت كەڭەسىن ايتقان ەكەن. بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان “توتەشە” جازۋ ءتارتىبى مەن ەرەجە قاعيداتتارىن تەك عانا قازاقستان تەرريتورياسىمەن شەكتەۋ وتە كۇلكىلى بولعالى تۇر، ءتىپتى قازاق xالقىمەن عانا شەكتەۋ تىپتەن ماسقارا كۇلكى بولعالى تۇر. Eldeç Orda суреті.

بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان توتەشە (توتە جازۋ) جوباسى تۇركى تەكتى xالىقتاردىڭ ءبىراز جۇرتىندا يدەيال دەپ قابىلدانىپتى نەمەسە توتەشە-گە قاراپ بوي تۇزەگەن تۋىسقان باۋىرلارىمىز كوپ ەكەن. سونىمەن قاتار، ۇيعىر اعايىنداردىڭ دا 20-شى عاسىر باسىنداعى جازۋ ءداستۇرى، كلاسسيك ەملە ءتارتىبى دە بىرتىندەپ توتەشە جازۋدىڭ ىقپالىنا ۇشىراعان ەكەن. ولاردىڭ 20, 30, 40-50 جىلدارداعى ۇلتتىق ەملە ەرەجەسى توتەشەگە قاراپ بىرتىندەپ قالىپتاسىپ جەتىلدىرىلىپ وتىرعان ەكەن. اتاقتى يسمايىل عاسپىرالى باستاپ كەتكەن ۇلى سەڭدى كەيىن بايتۇرسىنۇلى قازىعىن جۇلىنباستاي عىپ قاعىپ، ارناسىن ارشىپ جاساپ كەتكەن ەكەن.Eldeç Orda суреті. زاماننىڭ كۇيلەۋىنە يلەنبەگەن ادام سونى سەزەدى ەكەن… ءتۇبى ءبىر تۇركى xالىقتارى ءوز ءالىپبي ۇلگىلەرىن بايتۇرسىنشا توتەشەلەپ جەتىلدىرسە قويعىرتپاق شاعاتايشا مەن وسىمانلىشانىڭ فاناتيك جازۋ داستۇرىنە باعىنىشتى بولماي ءبىرتۇتاس ۇلتتىق جاڭا ەرەجەنى قابىلدايدى ەكەن. ۇيعىرشا مەن قىرعىزشا جازۋ ءالىپبيىن ارنايى ۇيرەنىپ بىلمەسەم دە بايتۇرسىن توتەشەسى نەگىزىندە مۇدىرمەي وقي بەرەمىن. نەگە، ويتكەنى بايتۇرسىنشا دا تۇتاستىراتىن جازۋ مۇددەسى كوپ (ۇلتتىق ورتاق مۇددە بار). ال، شاعاتاي، وسىمانلى-نى قانشا تىرىسىپ ۇيرەنسەم دە سوزدىك پەن سىلتەمەگە سۇيەنەم، نەگە؟ ويتكەنى، ولاردا ۇلتتىق جازۋ ءداستۇرى ساقتالماعان، كەرىسىنشە بۇزىلعان. ونى وقىعان جان جارتىلاي اراپ-پارسى ءتىلىن يگەرىپ ۇلگىرەدى. بايتۇرسىنۇلى توتەشەسىن مىقتى يگەرگەن ادام اراپ-پارسى جازۋىن قازاقشا (قىرعىزى قىرعىزشا) وقىپ جاڭىلىسادى، ال، اراپ-پارىسشانى اۋەلدە جاقسى ۇيرەنگەن جان توتەشەنى اراپ-پارىسشامەن وقىپ قازاقشا شىعارا المايدى. سونداي عاجاپ قىزىعى بار! ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ وسى ەكى ارانى اجىراتىپ، اراسىنا ۇلتتىق مۇددەنىڭ تۇيمەسىن قاداپ كەتكەن سىرلى تۇلعا ەكەنىن تاني ءتۇستىم. سوڭعى كەلتىرگەن مىسالىما كۇدىگىڭىز بولسا، اراپشا ساۋات اشقان بىراق ومىرىندە توتەشە جازۋ كورمەگەن قازاق بالاسىنا توتەشە كىتاپ اكەپ بەرىپ وقىتىڭىز، ول توتەشەنى قايتا-قايتا تازا اراپشا اۋەزبەن وقىپ مىڭقىلداپ قازاقشا شىعارا الماي بىدىڭداسىن. قارىبى اراپ جازۋ دەگەنى بولماسا ىشكى رۋxى تۇركى دالاسىنىڭ تۇنعان ءۇنى ەكەنىن سەزىنەسىڭ… كەز-كەلگەن شەتجۇرت اتاۋى مەن ۇعىمىن دالا داستۇرىنە تىزەسىن بۇكتىرىپ تەزشە ءيىپ اكەتەتىنى سودان ەكەن.

كۇندەردىڭ كۇنىندە ا.بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان توتەشە جازۋ رەفورماسى تۋرالى تىڭ دۇنيەلەر ۇلىقتالىپ ونىڭ ماشتابى قازاق تەرريتورياسىنان ۇزاپ شىعاتىنىنا سەنەمىن.

Eldeç Orda 

Related Articles

  • قازاقستاننىڭ ەكس-پرەزيدەنتى نازارباەۆقا دا كوروناۆيرۋس جۇقتى

    قازاقستاندى وتىز جىلداي باسقارىپ، بىلتىر ناۋرىزدا پرەزيدەنتتىكتەن كەتكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا كوروناۆيرۋس جۇقتى. بۇل تۋرالى نازارباەۆتىڭ رەسمي سايتى حابارلادى. “قازىرگى كەزدە قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى وقشاۋلانعان. وكىنىشكە قاراي، ەلباسىنىڭ كوروناۆيرۋسقا تاپسىرعان سوڭعى تەستى وڭ ناتيجە كورسەتتى. الاڭداۋعا نەگىز جوق. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاشىقتان جۇمىس ىستەپ جاتىر” دەلىنگەن حابارلامادا. قازاقستاندى ۇزاق جىل باسقارعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلتىر پرەزيدەنتتىك وكىلەتىن توقتاتىپ، ورنىن قاسىم-جومارتقا توقاەۆقا تاپسىرىپ كەتكەنىمەن قازىر قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ماڭگى توراعاسى رەتىندە بيلىكتىڭ ءبىر تارماعىن ۇستاپ وتىر. ول باسقاراتىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا كىرەدى. وسىعان كەيىن “نازارباەۆ بيلىكتى رەسمي تۇردە بەرگەنىمەن، شىن مانىندە ۋىسىنان شىعارعان جوق” دەگەن بولجامدار ايتىلعان. بۇعان دەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ، ءماجىلىس سپيكەرى نۇرلان نىعماتۋللين، پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى بەرىك

  • توقاەۆ “قىرىم ستسەناريىنىڭ قايتالانۋ مۇمكىندىگى” جايلى: “بۇلاي بولجاۋعا نەگىز جوق”

    قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ورىستار كوبىرەك شوعىرلانعان قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىندا “قىرىم ستسەناريى قايتالانۋى مۇمكىن” دەپ بولجاۋعا نەگىز جوق دەپ سانايدى. رەسەيلىك “كومسومولسكايا پراۆدا” گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا پرەزيدەنت وسىلاي دەگەن. “پسەۆدوساراپشىلاردىڭ مۇنداي بولجامدارى ەشتەڭە نەگىزدەلمەگەن. مۇنداي جورامال قازاقستانداعى جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋعا جانە رەسەيمەن اراداعى تاتۋ قارىم-قاتىناستى بۇزۋعا باعىتتالعان. مۇنداي بولجامدى تەك بىلىكسىز ادامدار، بىرەۋگە جاعىنعىسى كەلگەن قاسكويلەر عانا ايتۋى مۇمكىن” دەدى توقاەۆ باسىلىم تىلشىسىنە. پرەزيدەنت سونىمەن بىرگە قازاقستاندا ورىسشا ەلدى مەكەن اتتارىن قازاقشالاۋ جانە “سلاۆيان ۇلتى وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ورگانعا ورنالاسۋ كەزىندە قيىندىقتارعا ۇشىرايتىنى” تۋرالى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەن. “ەلدى مەكەن اتتارى جاپپاي وزگەرتىلىپ جاتقان جوق” دەگەن پرەزيدەنت بىرقاتار ەلدى مەكەندەردىڭ كونە اتتارى قايتارىلدى، “سوۆەت ءداۋىرىن ەسكە سالاتىن ۇندەسپەيتىن توپونيمدەر، جەرگىلىكتى

  • ماۋلەن اشىمباەۆ پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ تاعايىندالدى

    مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ماۋلەن ساعاتحانۇلى اشىمباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل تۋرالى 4 مامىردا ءتۇس كەزىندە اقوردا سايتى حابارلادى. ماۋلەن ساعاتحانۇلى اشىمباەۆ (28 قاڭتار 1971 جىل، الماتى) – ەكونوميست، قوعام قايراتكەرى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ V شاقىرىلىمىنىڭ حالىقارالىق ىستەر، قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان، “نۇر وتان” پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.  ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا جانە سوتسيولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن (1993), ەكونوميست، پوليتەكونوميا وقىتۋشىسى. ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى(ديسسەرتاتسيا تاقىرىبى “پوليتيچەسكي ترانزيت ۆ كازاحستانە ۆ كونتەكستە پروتسەسسوۆ گلوبالنوي دەموكراتيزاتسي”، 2001). «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.  ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن سوڭ 1993-1994 جىلدارى باسپاسوز جانە بۇقارالىق اقپارات مينيسترلىگىنىڭ جۇيەسىندە جۇمىس ىستەدى. 1994-1995 جىلدارى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتىنىڭ كومەكشىسى. 1995 جىلعى ماۋسىم - قاراشا ارالىعىندا – قاۋىپسىزدىك كەڭەسى اپپاراتىنىڭ كونسۋلتانتى. 1995-1999 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى

  • توقاەۆ داريعا نازارباەۆانىڭ وكىلەتىن نەگە توقتاتتى؟

    اسىلحان ماماشۇلى ايان قالمۇرات ماسكا تاققان داريعا نازارباەۆا سەنات وتىرىسىندا. 9 ءساۋىر 2020 جىل. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنت سپيكەرى داريعا نازارباەۆانىڭ وكىلەتىن توقتاتقانىن ساياساتتانۋشىلار «بيلىك ترانزيتىنە اسەرى بار قادام» دەپ سانايدى. بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر اكەجان قاجىگەلدين «ساياسي داعدارىس» دەپ ەسەپتەيدى. “بيلىكتەگى بەلگىسىزدىك” قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سەنات ءتورايىمى داريعا نازارباەۆانىڭ دەپۋتاتتىق وكىلەتىن توقتاتقانى جايلى بۇگىن، 2 مامىردا تۇستە جاريالاعان جارلىعى الۋان ءتۇرلى پىكىر تۋدىردى. بيلىكتىڭ ءوزى بۇل شەشىمگە بايلانىستى ەشقانداي تۇسىنىكتەمە نەمەسە اقپارات تاراتقان جوق. جارلىقتى الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالاعان پرەزيدەنت ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى بەرىك ءۋالي ارادا ءبىر ساعات وتكەن سوڭ توقاەۆتىڭ داريعا نازارباەۆاعا العىس ايتقانى تۋرالى تۆيتتەر پاراقشاسىنا جازعانىن بولىسۋمەن شەكتەلدى. ساياسي ساراپشىلار قاسىم-جومارت توقاەۆ داريعا نازارباەۆانىڭ وكىلەتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەلىسىمىمەن توقتاتتى

  • 22 مىڭ ادام تۇراتىن «اسىل ارمان» تۇرعىن ءۇي كەشەنى تولىقتاي كارانتينگە جابىلدى

    مۇندا ەكىنشى ادامنان كوروناۆيرۋس انىقتالعان Time.kz الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي اۋدانىنا قاراستى «اسىل ارمان» تۇرعىن ءۇي كەشەنى بۇگىن كارانتينگە جابىلىپ، 22 مىڭ ادامنىڭ ۇيدەن شىعۋىنا تىيىم سالىندى. شاعىن اۋداندا 9 قاباتتى 21 ءۇي بار. 5 مىڭنان استام پاتەرلى 75 كىرەبەرىسكە كۇزەت قويىلعان. مۇنداعى تۇرعىنداردىڭ 95% الماتى قالاسىنا بارىپ جۇمىس ىستەيدى. «تۇرعىن ءۇي كەشەنىندە دارىگەرلىك امبۋلاتوريا ۇيىمداستىرىلادى، وندا مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر وسى شاعىن اۋداننىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن ارنايى جۇمىس ىستەيدى. ارزان باعامەن ازىق-تۇلىك ساتىلىمى ۇيىمداستىرىلىپ، قاجەتتى زاتتارمەن قامتاماسىز ەتەمىز. دەزينفەكتسيا جۇمىستارى تۇراقتى جۇرگىزىلەدى. تۇرعىندارعا اقپاراتتىق-ناسيحات جۇمىستارى باستالدى. اۋماقتى تۇگەلدەي پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قورشاپ تۇر. ولارمەن بىرگە اسكەريلەردە كەزەكشىلىك قىزمەتىنە كومەكتەسەدى»، – دەدى الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى عالىمۇرات جۇكەل. «اسىل ارمان» تۇرعىن ءۇي كەشەنىندە كوروناۆيرۋس

1 پىكىر

  1. Galiý Baýsymaq

    Óte qyzyqty eken. Durys aýtylgan sóz tóte jazuv tek qazaqqa ne qazaq dalasyna tán jazuv emes ekendigi sózsiz. Ol barsha Túrki tildes elderdiñ ortaq jazuv emlesi bolgan goý. Endi biz Latyn grafikasina auysqaly otyrmyz. Bizdiñ tañdagan álippege Qyrgyz Uýgurlarda qoldau bildirer degen senimdemiz. Bizge ortaq tez túsinisetin jazuv kerek-aq sonda barlygy jeñildeý beredi. Qazaqstanda turatyn túrki tildes ult ókili diasporalary qazaq ultynyñ mañaýina toptasuv arqyly birtutas Qazaq ultyn qurauy qajet óýtpese erteñgi urpaqtyñ aldynan ulttyq máseleler shygatyny sózsiz. Osy máselelerdi qazirden qolga algan jón.

POST YOUR COMMENTS TO Galiý Baýsymaq (Cancel)

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: