|  |  |  | 

سۋرەتتەر سويلەيدى تاريح قازاق شەجىرەسى

شىعىس قازاقياداعى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى 

شاعىن ساراپتاما31914162_1072721879558065_2132762750672175104_n

دەربەس ەل تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە “قىتاي قازاعى” دەيتىن ۇعىمدى قايتا پىسىقتاپ زەرتتەپ كورۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. قىتاي قازاقتارىنىڭ 20- عاسىر باسىنداعى ويانۋ كەزەڭى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق زەرتتەلگەن جوق. ونىڭ ىشىندە مەملەكەت دەڭگەيىندەگى تۇلعالار تۋرالى جەكەلەگەن زەرتتەۋلەر تىپتەن كەمشىل.
شىعىس قازاقياداعى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قالىپتاسۋىندا ءۇش ۇلكەن ىقپالدى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس:

ءبىرىنشى، 20-عاسىر باسىنا دەيىنگى ءداستۇرلى يسلامدىق رۋحاني مەكتەپ (قاديمدىق مەشىت-مەدرەسەلەر);

ەكىنشىسى، 20-عاسىر باسىنداعى شىعىس قازاقيانىڭ جاديتتىك رۋحاني قوزعالىسى (جاديتتىك اعارتۋ، پىكىر-تالاس، تب);

ءۇشىنشىسى، ورىس-تاتار ارقىلى ەنگەن ەۋروپا وركەنيەتىنىڭ ىقپال ەتۋى نەمەسە مانجۋ-قىتاي ارقىلى شىعىس رۋحانياتىمەن تانىسۋ;

وسى ءۇش ىقپالدىڭ اۋەلگىسى يسلامدىق جاڭعىرۋدى ءوز ىشىنەن “قازان، ۋفانىڭ رۋحاني ىقپالى”، “بۇحارا-كوكىلتاش ىقپالى” جانە “وسىمانلى رۋحانياتىنىڭ ىقپالى” دەپ ءۇش بولىكپەن جەكە جەكە تالداۋ جاساۋعا بولادى.
ال، ەكىنشىسى جاديتتىك كەزەڭدى “جاديتتىك مەدرەسە ء(دىني)”، “جاديتتىك مەكتەپ (دۇنيەۋي)” جانە “جاديتتىك تانىم (پىكىر-تالاس)” دەپ ءۇش بولىكپەن بۇگە شىگەسىنە دەيىن تالداۋ جاساۋعا بولادى. بۇنىڭ ىشىندە جاديتتىك تانىم پىكىر-تالاس كەزەڭىن دە 30- جىلدارداعى شىعىس قازاقيادا جارىق كورگەن قازاقتىڭ ءتول باسپاسوزىندەگى عىلمي-تانىمدىق پىكىر تالاسپەن انىقتاپ ايتىپ بەرۋگە بولادى.31912017_1072721849558068_5444852421937332224_n

ورىس-تاتار ارقىلى ەنگەن ەۋروپا وركەنيەتىنىڭ ىقپالىن ەكى كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ءبىرى، پاتشالىق رەسەي كەزەڭىندە شىعىس قازاقياعا پانا ىزدەپ اۋعان ورىستار مەن تاتار يگى-جاقسىلارىنىڭ الا بارعان رۋحاني، مادەني جانە تانىمدىق ىقپالى; ەكىنشىسى، پاتشالىق رەسەي مەن سابەت وداعىنىڭ تىكە ساياسي، مادەني ھام رۋحاني ىقپالى. وسى تۇستىڭ ءوزىن ءۇش بولۋگە بولادى: ءبىرى، پاتشالىق رەسەيدىڭ ورىنبور مۇفتيلىگى ارقىلى جاساعان ىقپالى. ەكىنشىسى، الاش كەزىندەگى مەملەكەتتىك قارارلار. ءۇشىنشىسى، قازاق سسسر كەزەڭىندەگى ورىنبور-قىزىلوردا-الماتى ورداسىنىڭ ساياسي ىقپالى. ال، بۇلاردى ىشكەرلەي جىكتەسەك كاتەگوريالار شۇبىرىپ جىكتەلە بەرەدى…31944605_1072721822891404_9146516466131009536_n

مانجۋر، قىتاي ارقىلى كۇنشىعىس رۋحانياتىمەن تانىسۋ كەزەڭىن ءۇش ۇلكەن ساناتقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى:

ءبىرىنشىسى، مانجۋر كەزەڭىندەگى شۋەتاڭ وقۋىلدارى (مەكتەپ);

ەكىنشىسى، دەموكرات قىتاي ءداۋىرىنىڭ جوو-دارى جانە اسكەري، ساياسي ينسيتۋتتاردىڭ ىقپالى;

ءۇشىنشىسى، بىرىككەن قازاق-موڭعول وقۋىلدارى (مەكتەپ/شۋەتاڭ);

بۇل جەردەگى “مانجۋ شۋەتاڭ” وقۋىلدارىن انىقتاپ ايتساق 1912-جىلعا دەيىنگى مانجۋ اقسۇيەك تۇقىمدارى ءۇشىن ارنايى اشىلعان وقۋ ورنى تۋرالى باياندالادى. ال، دەموكرات قىتاي داۋىرىندەگى جوعارى وقۋ ورنى (جوو) دەپ ونى ەكى تۇرگە ايىرۋعا بولادى. ءبىرى، ىشكى قىتايداعى اسكەري، ساياسي ينستيتۋتتار جانە ودان وقۋ بىتىرگەن قازاقتار. ەكىنشىسى، ءۇرىمجى (ول كەزدە ديحۋا دەيتىن) قالاسىنداعى قىتايدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى جانە ونداعى وقۋ ورداسىنان وقۋ بىتىرگەن قازاقتار.
بىرىككەن قازاق-موڭعول وقۋىلى (مەكتەبى), بۇل وقۋ ورداسى تۋرالى قازاق ەلىندە تولىق زەرتتەلگەن جوق. بۇل وقۋىل- شىعىس قازاقيانىڭ مادەني، ساياسي ينتەللەگيتسسياسىن ۇيادان ۇشىرعان ءبىلىم ورداسى.31776011_1072721982891388_8992341713028644864_n

شىعىس قازاقيا دەربەس مەملەكەت بولا الماسا دا مەملەكەتكە ءتان قۇرلىمدارعا دايىن بولدى. ماسكەۋ، قازاق سسسر-دىڭ كۇنشىعىسىندا تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىنىڭ ورنىعۋىن مۇلدە قالامادى جانە موڭعوليا، قىتاي سياقتى وزىنە جاقتاس ەلدەرمەن بىرلەسىپ ونىڭ ۇلعايىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق نەگىزىن جويىپ، تامىرىنا بالتا شاپتى. دەربەس ەل بولماسا دا دەربەس ءومىر سۇرە العان شىعىس قازاقيانىڭ ساياسي، مادەني جانە رۋحاني ينتەلليگەنتسياسىمەن تاپ تيناقتاي تولىق تانىسۋىڭىز الىس ەمەس دەپ ۇمىتتەنەمىن.
ەسىڭىزدە بولسا وسى پاراقشامدا حۋاڭ فۋ اسكەري مەكتەبىندە (سول ءداۋىردىڭ ون ءىرى اسكەري مەكتەبى) وقىعان قازاقتار تۋرالى بايانداعامىن…31906830_1072721926224727_9188372043416993792_n

ەلدەس وردا
04.05.2018

*ەسكەرتۋ: وقۋىل- مەكتەپ دەگەن ءسوز. جاساۋىل، جورتۋىل، باقاۋىل، قاراۋىل، ايداۋىل، ءتىنتۋىر، شىمشۋىر، تب

Related Articles

  • قادۋان مەن سۋن مەيلين

                  1944-جىلى شىڭ شىسايدىڭ ءونبىر جىلدىق ۋاقىتشا ۇكىمەتى قۇلادى. كوپ ايالداماي شىڭ ىشكى قىتايعا جوتكەلىپ كەتتى. شىعىس قازاقيانىڭ تاريحىندا بۇرىن سوڭدى بولماعان تاريحي وزگەرىس ءدال سول تۇستا بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن الىپ جاتتى. سۋرەتتەگى اق شىلاۋىشتى كىسى- قادۋان مامىربەكقىزى. كوگەداي حان ورداسىنىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ ءبىرى الەن ۋاڭنىڭ زايىبى. قاسىنداعى كىسى اتاقتى ساياساتكەر، ديپلومات سۋن مەيلين. ول قىتاي پرەزيدەنتى جاڭ قايشىنىڭ زايىبى. زامانىندا امەريكادان ءبىلىم العان، وتە ساۋاتتى، مادەنيەتتى تۇلعا. 1944-جىلى نان كيننەن ۇرىمجىگە ۇشىپ كەلىپ تۇرمەدەگى قازاقتاردى بوساتىپ، شەت قيىرعا بوسقان قازاقتاردى ەلگە ورالتۋ ماسەلەسىن قولداپ ارنايى كوميسسيا قۇرعان جانە ونشاقتى قازاققا جوعارى لاۋازىمدى ورىن تاعايىنداپ جۇمىسقا سايلاپ كەتەدى. 1946-جىلى قازاقتار نان كيندەگى ۇلتتىق

  • قىتاي كرەزيسى: ەكولوگيالىق اپاتتار

      قىتاي ەكونوميكاسى ۇشقان قۇستاي دامىپ الەمنىڭ ەكىنشى ءىرى ەكونوميكالىق تۇلعاسىنا اينالعانىمەن ەكولوگيالىق داعدارىستار كۇننەن-كۇنگە كوزگە تۇسۋدە. ءجاي عانا قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى عانا ەمەس ايىتسا كىسى سەنبەستەي قورقىنىشتى دارەجەگە جەتكەنى انىق بولىپ وتىر. امەريكانى قۋىپ جەتۋ دەگەن ۇراننىڭ جەتەگىمەن تەك ەكونوميكانىڭ وسۋىنە عانا ءمان بەرىپ تابيعي بايلىقتاردى تولاسسىز اشىپ، ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى بەتالدى شىعارىپ ورتانى اۋىر دارەجەدە لاستاعان.قىتاي ەكولوگياسىنىڭ لاستانۋى مىنالاردى قامتيدى: 1.اۋانىڭ لاستانۋى قازىرگى تاڭدا جىلىنا 360 مىڭ ادام لاستانعان اۋانىڭ كەسىرىنەن كوز جۇمادى. 400 ميلليون ادام تازا اۋا سىمىرە المايدى. 30% قالالاردىڭ اۋاسى ءتىپتى اۋىر دارەجەدە لاستانعان. دۇنيەدەگى 20 اۋاسى اۋىر لاستانعان قالانىڭ 20 سى قىتايدا، ولاردىڭ الدىڭعى لەگىنە لانچجوۋ، چەندۋ، چجەنچجوۋ، تسزينان، ءۇرىمشى، نانكين، پەكين، سيان قاتارلى قالالار

  • رۋ سىرىنا ۇڭىلسەك…

    سەرىكبول قوندىباي رۋ – اتادان وربىگەن تۋىستاس ادامداردىڭ جيىنتىعى ەكەندىگى كوپكە ءمالىم. قازاق ءجون سۇراسقاندا «قاي ەلسىڭ، قاي رۋسىڭ» – دەپ سۇرايدى. ويتكەنى قازاق تاريحى – جەكە ادامداردىڭ، رۋلاردىڭ، تايپالاردىڭ تاريحى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى ناسيحاتتاۋعا بايلانىستى رۋىن، تەگىن ءبىلۋ بۇرىنعى كەزدەگىدەي «ايىپ» بولماي وتىر. دەگەنمەن، ءباسپاسوز بەتتەرىندە رۋشىلدىق تۋرالى ماقالالار دا از ەمەس.  تاريحىمىزعا كوز سالىپ وتىرساق، اتالارىمىزدىڭ وسى رۋ تالاسىنان وپىق جەگەن ۋاقىتتارى از بولماعان ەكەن. رۋعا ءبولىنۋ قازاق ەلىن بىرىكتىرمەي، تالاي رەت وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ الدىندا بەدەلىمىزدى دە تۇسىرگەن. سوندا رۋشىلدىق دەگەنىمىز نە؟ ءبىر قىزىعى، كەز-كەلگەن قازاق  ءوز ۇلتىنىڭ بويىندا جىكشىل، بولىنگىش قاسيەتى بارىن تۇسىنەدى جانە سىنايدى دا. سوندا دا وسى بىرلىك، ۇيىمشىلدىق جونىندەگى ۇراندار كوبىنە جەمە-جەمگە

  • شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى نە بىلەمىز؟  (1937-1939)

    دەربەس ەل، تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن عىلمي ساراپتاما جۇرگىزە الدىق پا؟ نە ءۇشىن قازاق سسر-داعى قازاقتاردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى شىعىس قازاقيامەن ءبىر ۋاقىتقا سايكەس كەلەدى؟ نە سەبەپتى قازاق سسر-دىڭ نكۆد تەرگەۋشىلەرى ءۇرىمجى، قۇلجا، شاۋەشەك پەن التايدا قۇپيا تەرگەۋ وپەراتسياسىن جۇرگىزەدى؟ ەڭ، وكىنىشتىسى، قازىر قازاقستاندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى نەگىزىنەن اشىلدى، ال، قىتايداعى قازاقتاردىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى اشىلعان جوق… كەلەسى جىلى (2019) قىتاي قازاقتارىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانىنا 80 جىل تولادى (1939-2019). بۇل پوستتى سوعان ارنايمىن! ارۋاقتاردىڭ رۋحى ءبىر اۋناعاي! القيسسا… شاعىن ساراپتاما * شىڭ شىسايدىڭ تىڭشىلىق ورگاندارى; * شىعىس قازاقيانىڭ تۇڭعىش ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى- بايمولدا قارەكەۇلى; * “قازاق-قىرعىز-موڭعول” قۇرىلتايى; * ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ

  • سامالدىڭ جەڭىسى

    قازاقستاندىق اكتريسا سامال ەسلياموۆا كانن كينوفەستيۆالىندە “ۇزدىك ايەل ءرولى” نوميناتسياسىندا جەڭىمپاز اتاندى. 1رەجيسسەر سەرگەي دۆورتسەۆويدىڭ “ايكا” فيلمىندە باس كەيىپكەردى سومداعان قازاقستاندىق اكتريسا سامال ەسلياموۆا كانن فەستيۆالىندە “ۇزدىك ايەل ءرولى” نوميناتسياسىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. 2سامال ەسلياموۆا جۇلدە العان ءسات.  3پەتروپاۆلدا تۋىپ-وسكەن سامال ەسلياموۆا رەسەي استاناسىنداعى تەاتر ونەرى ينستيتۋتىنىڭ (گيتيس) رەجيسسەرلىك فاكۋلتەتىن تامامداعان، قازىر ماسكەۋدە تۇرادى. 4سامال ەسلياموۆاعا جۇلدەنى يتاليالىق اكتريسا ازيا اردجەنتو تاپسىردى.  5كانن فەستيۆالىندە “ۇزدىك ەر ءرولى” نوميناتسياسىنىڭ جەڭىمپازى يتاليالىق مارسەللو فونتە مەن سامال ەسلياموۆا.  6سامال تۇسكەن “ايكا” ءفيلمى – ماسكەۋدە بوسانعان بالاسىن پەرزەنتحاناعا تاستاپ كەتكەن قىرعىزستاندىق ميگرانت قىز تۋرالى دراما.   7سامال ەسلياموۆا مەن رەجيسسەر سەرگەي دۆورتسەۆوي قىزىل كىلەمدە.  8سامال ەسلياموۆا كانن فەستيۆالىندە.  ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: