|  |  |  | 

سۋرەتتەر سويلەيدى تاريح قازاق شەجىرەسى

شىعىس قازاقياداعى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى 

شاعىن ساراپتاما31914162_1072721879558065_2132762750672175104_n

دەربەس ەل تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە “قىتاي قازاعى” دەيتىن ۇعىمدى قايتا پىسىقتاپ زەرتتەپ كورۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. قىتاي قازاقتارىنىڭ 20- عاسىر باسىنداعى ويانۋ كەزەڭى ءالى كۇنگە دەيىن تولىق زەرتتەلگەن جوق. ونىڭ ىشىندە مەملەكەت دەڭگەيىندەگى تۇلعالار تۋرالى جەكەلەگەن زەرتتەۋلەر تىپتەن كەمشىل.
شىعىس قازاقياداعى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قالىپتاسۋىندا ءۇش ۇلكەن ىقپالدى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس:

ءبىرىنشى، 20-عاسىر باسىنا دەيىنگى ءداستۇرلى يسلامدىق رۋحاني مەكتەپ (قاديمدىق مەشىت-مەدرەسەلەر);

ەكىنشىسى، 20-عاسىر باسىنداعى شىعىس قازاقيانىڭ جاديتتىك رۋحاني قوزعالىسى (جاديتتىك اعارتۋ، پىكىر-تالاس، تب);

ءۇشىنشىسى، ورىس-تاتار ارقىلى ەنگەن ەۋروپا وركەنيەتىنىڭ ىقپال ەتۋى نەمەسە مانجۋ-قىتاي ارقىلى شىعىس رۋحانياتىمەن تانىسۋ;

وسى ءۇش ىقپالدىڭ اۋەلگىسى يسلامدىق جاڭعىرۋدى ءوز ىشىنەن “قازان، ۋفانىڭ رۋحاني ىقپالى”، “بۇحارا-كوكىلتاش ىقپالى” جانە “وسىمانلى رۋحانياتىنىڭ ىقپالى” دەپ ءۇش بولىكپەن جەكە جەكە تالداۋ جاساۋعا بولادى.
ال، ەكىنشىسى جاديتتىك كەزەڭدى “جاديتتىك مەدرەسە ء(دىني)”، “جاديتتىك مەكتەپ (دۇنيەۋي)” جانە “جاديتتىك تانىم (پىكىر-تالاس)” دەپ ءۇش بولىكپەن بۇگە شىگەسىنە دەيىن تالداۋ جاساۋعا بولادى. بۇنىڭ ىشىندە جاديتتىك تانىم پىكىر-تالاس كەزەڭىن دە 30- جىلدارداعى شىعىس قازاقيادا جارىق كورگەن قازاقتىڭ ءتول باسپاسوزىندەگى عىلمي-تانىمدىق پىكىر تالاسپەن انىقتاپ ايتىپ بەرۋگە بولادى.31912017_1072721849558068_5444852421937332224_n

ورىس-تاتار ارقىلى ەنگەن ەۋروپا وركەنيەتىنىڭ ىقپالىن ەكى كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ءبىرى، پاتشالىق رەسەي كەزەڭىندە شىعىس قازاقياعا پانا ىزدەپ اۋعان ورىستار مەن تاتار يگى-جاقسىلارىنىڭ الا بارعان رۋحاني، مادەني جانە تانىمدىق ىقپالى; ەكىنشىسى، پاتشالىق رەسەي مەن سابەت وداعىنىڭ تىكە ساياسي، مادەني ھام رۋحاني ىقپالى. وسى تۇستىڭ ءوزىن ءۇش بولۋگە بولادى: ءبىرى، پاتشالىق رەسەيدىڭ ورىنبور مۇفتيلىگى ارقىلى جاساعان ىقپالى. ەكىنشىسى، الاش كەزىندەگى مەملەكەتتىك قارارلار. ءۇشىنشىسى، قازاق سسسر كەزەڭىندەگى ورىنبور-قىزىلوردا-الماتى ورداسىنىڭ ساياسي ىقپالى. ال، بۇلاردى ىشكەرلەي جىكتەسەك كاتەگوريالار شۇبىرىپ جىكتەلە بەرەدى…31944605_1072721822891404_9146516466131009536_n

مانجۋر، قىتاي ارقىلى كۇنشىعىس رۋحانياتىمەن تانىسۋ كەزەڭىن ءۇش ۇلكەن ساناتقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى:

ءبىرىنشىسى، مانجۋر كەزەڭىندەگى شۋەتاڭ وقۋىلدارى (مەكتەپ);

ەكىنشىسى، دەموكرات قىتاي ءداۋىرىنىڭ جوو-دارى جانە اسكەري، ساياسي ينسيتۋتتاردىڭ ىقپالى;

ءۇشىنشىسى، بىرىككەن قازاق-موڭعول وقۋىلدارى (مەكتەپ/شۋەتاڭ);

بۇل جەردەگى “مانجۋ شۋەتاڭ” وقۋىلدارىن انىقتاپ ايتساق 1912-جىلعا دەيىنگى مانجۋ اقسۇيەك تۇقىمدارى ءۇشىن ارنايى اشىلعان وقۋ ورنى تۋرالى باياندالادى. ال، دەموكرات قىتاي داۋىرىندەگى جوعارى وقۋ ورنى (جوو) دەپ ونى ەكى تۇرگە ايىرۋعا بولادى. ءبىرى، ىشكى قىتايداعى اسكەري، ساياسي ينستيتۋتتار جانە ودان وقۋ بىتىرگەن قازاقتار. ەكىنشىسى، ءۇرىمجى (ول كەزدە ديحۋا دەيتىن) قالاسىنداعى قىتايدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى جانە ونداعى وقۋ ورداسىنان وقۋ بىتىرگەن قازاقتار.
بىرىككەن قازاق-موڭعول وقۋىلى (مەكتەبى), بۇل وقۋ ورداسى تۋرالى قازاق ەلىندە تولىق زەرتتەلگەن جوق. بۇل وقۋىل- شىعىس قازاقيانىڭ مادەني، ساياسي ينتەللەگيتسسياسىن ۇيادان ۇشىرعان ءبىلىم ورداسى.31776011_1072721982891388_8992341713028644864_n

شىعىس قازاقيا دەربەس مەملەكەت بولا الماسا دا مەملەكەتكە ءتان قۇرلىمدارعا دايىن بولدى. ماسكەۋ، قازاق سسسر-دىڭ كۇنشىعىسىندا تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىنىڭ ورنىعۋىن مۇلدە قالامادى جانە موڭعوليا، قىتاي سياقتى وزىنە جاقتاس ەلدەرمەن بىرلەسىپ ونىڭ ۇلعايىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق نەگىزىن جويىپ، تامىرىنا بالتا شاپتى. دەربەس ەل بولماسا دا دەربەس ءومىر سۇرە العان شىعىس قازاقيانىڭ ساياسي، مادەني جانە رۋحاني ينتەلليگەنتسياسىمەن تاپ تيناقتاي تولىق تانىسۋىڭىز الىس ەمەس دەپ ۇمىتتەنەمىن.
ەسىڭىزدە بولسا وسى پاراقشامدا حۋاڭ فۋ اسكەري مەكتەبىندە (سول ءداۋىردىڭ ون ءىرى اسكەري مەكتەبى) وقىعان قازاقتار تۋرالى بايانداعامىن…31906830_1072721926224727_9188372043416993792_n

ەلدەس وردا
04.05.2018

*ەسكەرتۋ: وقۋىل- مەكتەپ دەگەن ءسوز. جاساۋىل، جورتۋىل، باقاۋىل، قاراۋىل، ايداۋىل، ءتىنتۋىر، شىمشۋىر، تب

Related Articles

  • شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى تۋرالى نە بىلەمىز؟

    جالپى ساراپتاما (ەشبىر جەردە ەستىمەگەن دەرەكتەرمەن باياندالادى) ەگەر تاريxقا قىزىقپاساڭىز، جاڭا دەرەك ەستۋدى قالاماساڭىز نەمەسە ۋاقىتىڭىز بولماسا بۇل ساراپتامانى وقۋ سىزگە “xارام” بولادى ))) قازاقستان تاريxشىلارىنا ەندى-ەندى ۇيرەنشىكتى تاقىرىپقا اينالا باستاعان شىڭجاڭ تاريxىنداعى “شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى” تۋرالى شىندىقتى جۇرت اسا كوپ بىلە بەرمەيدى. ەكى رەت قۇرىلعان “شارقي تۇركىستان” ۋاقىتشا ۇكىمەتى تۋرالى نە بىلەمىز؟ القيسسا… ءبىرىنشى رەتكى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى 1933-جىلى قاشقاردا قۇرىلدى. ۇكىمەت نەبارى ءۇش اي ءومىر ءسۇردى دە التىشاھارعا قاشىپ بارا جاتقان دۇڭعان (xۋيزۋلار) اسكەرى جاعىنان قۇلادى. ءبىر جاعى ۇكىمەتتى قۇرۋشىلاردىڭ ءوزى ساتىپ كەتىپ تىندىم بولدى. اسا كوپ ەشكىم بۇنى بىلە بەرمەيدى. گانسۋ، تسينxاي دۇڭعاندارى شىڭجاڭعا باسىپ كىرىپ “قازاق-ۇيعىرمەن بىرلەسىپ كوالەتسيون مۇسىلمان ۇكىمەتىن قۇرامىز” دەپ ءۇرىمجى قىتايلارىن قورشاۋعا الادى.

  • ۇركىن

    ءسوز باسى. قارتتاردى اڭساۋ كوزىنىڭ قۇيرىعىندا ءاجىم كۇلىپ، سايراتقان قىزىل ءتىلدى بابىن ءبىلىپ. جينالىپ كەشكىعۇرىم توبەشىككە، قاريالار قىلاتىن ءازىلدى ىلىك. اسا ءزىلسىز… تەك قۋىپ، «الالاعان» بولماسا دا كىنامسىز دارا باباڭ. ەبىن تاۋىپ قۇرداسىن ەڭبەكتەتسە، قىبى قانىپ ساقالىن سالاعان. ۇرپاق ءۇشىن قاراكەت قام باعارى، وعان ۋايىم جاڭبىردىڭ تامباعانى. كۇرەڭ شايدى سوراپتاپ ءسوز قوزعاسا، كوكىرەگىڭنىڭ كوزىنە شام جانادى. ازاماتتى ارداقتار ارىس اتىن، قاريالار – «قارا ورمان»، توعىس اقىل. قالت-قۇلت ەتىپ سۇيەنىپ اساسىنا، جيىن-تويدا شۇرقىراپ تابىساتىن. بۇرىنعىنىڭ قارتتارى-اي سىرما شاپان، ساڭى اۋسا ساياقسىپ قىرعا تارتار. باسىندا تاقياسى، تۇماعى جوق بۇگىنگىنىڭ شالدارى قىرما ساقال. سامايىنان سۋىرتپاق قىلاۋ ۇرلاپ، سايقال زامان تۇمانىت، تۇماۋ ۇرعان. كەرەگەنىڭ باسىندا «كۇنى وتكەن»، اينالىپ كەتپەيمىن بە، تۇماعىڭنان؟ وتقا قاقتاپ، ءداۋىردىڭ

  • ۇمىت قالعان اشارشىلىق جانە نازارباەۆتىڭ ىقتيمال مۇراگەرلەرى

    اننا كلەۆتسوۆا اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش. الماتى قالاسى، 31 مامىر 2017 جىل حالىقارالىق باق وسى اپتادا قازاقستاندا اشارشىلىقتىڭ ۋكرايناداعىداي وتكىر باعالانباۋىنىڭ سەبەپتەرىن، نازارباەۆتىڭ ىقتيمال مۇراگەرلەرى تۋرالى جازعان. ىقتيمال مۇراگەرلەر قاتارىندا توقاەۆ، تاسماعامبەتوۆ، قۇلىباەۆتىڭ اتتارى اتالادى. الەمدىك ءباسپاسوز بۇعان قوسا، قازاقستاننىڭ قىتايعا تاسىمالدايتىن گاز كولەمىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن جانە تامعالىداعى پەتروگليفتەر تاقىرىبىن دا قوزعاعان. ۇمىت قالعان اشارشىلىق  امەريكالىق Wall Street Journal جۋرنالى “ۇمىت بولعان سوۆەتتىك اشارشىلىق: ءستاليننىڭ ۋكرايناعا ىستەگەندەرى ەسىمىزدە، بىراق قازاقستانعا جاساعاندارىن بىلمەيمىز” اتتى ماقالادا امەريكالىق زەرتتەۋشى، Maryland-College Park ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح پروفەسسورىنىڭ كومەكشىسى، “اشارشىلىق جايلاعان دالا: اشارشىلىق، زورلىق-زومبىلىق جانە سوۆەتتىك قازاقستاننىڭ قۇرىلۋى” اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى سارا كامەروننىڭ پىكىرىن جاريالاعان. زەرتتەۋشى ماقالادا اشارشىلىقتىڭ قازاقستاندا ۋكرايناداعىداي وتكىر باعاسىن الماۋىنىڭ سەبەپتەرىنە توقتالادى. سارا كامەروننىڭ پىكىرىنشە، ونىڭ

  • شارقي تۇركىستان مەن شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى

    بۇل 1933-جىلى قۇرىلعان شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ انگليا ەلىنەن ساياسي، اسكەر كومەك سۇراپ جولداعان xات-دۇر. ەستەرىڭىزدە بولسا بىرەر ايدىڭ الدىندا وسىندا شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ تۇركيادان اسكەري كومەك سۇراپ جولداعان xاتىن سالعامىن. نەبارى بىرەر اي ءومىر سۇرگەن شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ قيلى تاريxى قازاق قوعامىنىڭ باسا نازارىندا بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ءدال قازىرگى كۇندە قازاقستان نەمەسە تۇتاس ورتالىق ازيا ءۇشىن ەكى ستراتەگيالىق ءوڭىر بار. ولار: اۋعانىستان جانە شىڭجاڭ (سينتسيان/شۋار). اۋعانىستان تۋرالى ايتىپ ءجۇرمىن. وسى ەكى وڭىردەگى ستراتەگيالىق تاريxتى جاقسى بىلسەك ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جارقىن كەلەشەگىن كۇنى بۇرتىن ويلاي العان بولامىز. نە ءۇشىن شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا رەسپۋبيليكاسى انگليا، تۇركيادان اسكەري كومەك سۇرايدى؟ 30-جج تۇركيا-قىتاي قاتىناستارى; انگليا-قىتاي قاتىناستارى قالاي بولعان؟ بۇل ماسەلەگە سوۆەت پەن گەرمانيا،

  • الاشوردا- تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ زاڭدى باستاۋى (حح- عاسىردىڭ باس كەزىندەگى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى)

    جۇمات انەسۇلى جازۋشى، تاريحشى «اباي.كز» پورتالىندا جاريالانعان جۋرناليست ب.ءمۇرسالىمنىڭ «جاريالانباعان اۆتونوميا» اتتى ماقالاسى مەن عىلىم دوكتورى م.قويگەلدىمەن بىرگە شىعارعان «الاش تۋى استىندا» اتتى دەرەكتى ءفيلمى بىلەتىن جۇرتقا ءبىراز قايشىلىقتارعا تولى پىكىر تۋىنداتقانداي. ماقالانى وقىپ، دەرەكتى ءفيلمدى كورگەن جۇرتقا «جەر استىنان جىك شىقتى، ەكى قۇلاعى تىك شىقتى» دەگەندەي ەكى ۇشتى وي سالادى. ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز ءالى كۇنگە دەيىن تاريح عىلىمى سالاسىندا كەڭەستىك يدەولوگيا سالىپ بەرگەن «جالعىز اياق» جولمەن كەلە جاتقان ءتارىزدى. تاياۋدا «اباي.كز» پورتالىندا سۇلتان حان اققۇلىنىڭ اتالمىش فيلم تۋرالى ماقالاسى جاريالانعان ەكەن، مەن سۇلتانحاننىڭ پىكىرىنە قوسىلامىن. جانە سوعان وراي ءوزىمنىڭ حح -عاسىردىڭ باس كەزىندەگى الاش قوزعالىسىنىڭ، الاش پارتياسىنىڭ، الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ اتقارعان تاريحي ءرولى تۋرالى تولىق ايتا كەتكەندى ءجون كوردىم. «تاريح»

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: