|  |  |  | 

Suretter söyleydi Tarih Qazaq şejiresi

ŞIĞIS QAZAQIYADAĞI QAZAQ INTELLIGENCIYASINIÑ QALIPTASU TARIHI 

Şağın Saraptama31914162_1072721879558065_2132762750672175104_n

Derbes el täuelsiz memleket retinde “qıtay qazağı” deytin wğımdı qayta pısıqtap zerttep körudiñ jaña kezeñi bastaluı kerek dep esepteymin. Qıtay qazaqtarınıñ 20- ğasır basındağı oyanu kezeñi äli künge deyin tolıq zerttelgen joq. Onıñ işinde memleket deñgeyindegi twlğalar turalı jekelegen zertteuler tipten kemşil.
Şığıs Qazaqiyadağı qazaq intelligenciyasınıñ qalıptasuında üş ülken ıqpaldı aytpay ketu mümkin emes:

Birinşi, 20-ğasır basına deyingi dästürli islamdıq ruhani mektep (qadimdıq meşit-medreseler);

Ekinşisi, 20-ğasır basındağı Şığıs Qazaqiyanıñ jädittik ruhani qozğalısı (jädittik ağartu, pikir-talas, tb);

Üşinşisi, Orıs-Tatar arqılı engen Europa örkenietiniñ ıqpal etui nemese Manju-Qıtay arqılı şığıs ruhaniyatımen tanısu;

Osı üş ıqpaldıñ äuelgisi islamdıq jañğırudı öz işinen “Qazan, Ufanıñ ruhani ıqpalı”, “Bwhara-Kökiltaş ıqpalı” jäne “Osımanlı ruhaniyatınıñ ıqpalı” dep üş bölikpen jeke jeke taldau jasauğa boladı.
Al, ekinşisi Jädittik kezeñdi “jädittik medrese (dini)”, “jädittik mektep (dünieui)” jäne “jädittik tanım (pikir-talas)” dep üş bölikpen büge şigesine deyin taldau jasauğa boladı. Bwnıñ işinde jädittik tanım pikir-talas kezeñin de 30- jıldardağı Şığıs Qazaqiyada jarıq körgen qazaqtıñ töl baspasözindegi ğılmi-tanımdıq pikir talaspen anıqtap aytıp beruge boladı.31912017_1072721849558068_5444852421937332224_n

Orıs-Tatar arqılı engen Europa örkenietiniñ ıqpalın eki kezeñge bölip qarastıruğa boladı. Biri, Patşalıq Resey kezeñinde Şığıs Qazaqiyağa pana izdep auğan orıstar men tatar igi-jaqsılarınıñ ala barğan ruhani, mädeni jäne tanımdıq ıqpalı; Ekinşisi, Patşalıq Resey men Säbet odağınıñ tike sayasi, mädeni ham ruhani ıqpalı. Osı twstıñ özin ÜŞ böluge boladı: Biri, Patşalıq Reseydiñ Orınbor müftiligi arqılı jasağan ıqpalı. Ekinşisi, Alaş kezindegi memlekettik qararlar. Üşinşisi, Qazaq SSSR kezeñindegi Orınbor-Qızılorda-Almatı ordasınıñ sayasi ıqpalı. Al, bwlardı işkerley jiktesek kategoriyalar şwbırıp jiktele beredi…31944605_1072721822891404_9146516466131009536_n

Manjur, Qıtay arqılı künşığıs ruhaniyatımen tanısu kezeñin üş ülken sanatqa bölip qarastıruğa boladı:

Birinşisi, Manjur kezeñindegi Şuetañ oquıldarı (mektep);

Ekinşisi, Demokrat qıtay däuiriniñ JOO-darı jäne äskeri, sayasi insituttardıñ ıqpalı;

Üşinşisi, Birikken Qazaq-Moñğol Oquıldarı (mektep/Şuetañ);

Bwl jerdegi “Manju şuetañ” oquıldarın anıqtap aytsaq 1912-jılğa deyingi Manju aqsüyek twqımdarı üşin arnayı aşılğan oqu ornı turalı bayandaladı. Al, demokrat qıtay däuirindegi joğarı oqu ornı (joo) dep onı eki türge ayıruğa boladı. Biri, işki qıtaydağı äskeri, sayasi instituttar jäne odan oqu bitirgen qazaqtar. Ekinşisi, Ürimji (ol kezde Dihua deytin) qalasındağı qıtaydıñ joğarı oqu orındarı jäne ondağı oqu ordasınan oqu bitirgen qazaqtar.
Birikken Qazaq-Moñğol Oquılı (mektebi), bwl oqu ordası turalı Qazaq elinde tolıq zerttelgen joq. Bwl oquıl- Şığıs Qazaqiyanıñ mädeni, sayasi intellegicsiyasın wyadan wşırğan bilim ordası.31776011_1072721982891388_8992341713028644864_n

Şığıs Qazaqiya derbes memleket bola almasa da memleketke tän qwrlımdarğa dayın boldı. Mäskeu, Qazaq SSSR-dıñ künşığısında täuelsiz Qazaq memleketiniñ ornığuın mülde qalamadı jäne Moñğoliya, Qıtay siyaqtı özine jaqtas eldermen birlesip onıñ wlğayıp kele jatqan wlttıq negizin joyıp, tamırına balta şaptı. Derbes el bolmasa da derbes ömir süre alğan Şığıs Qazaqiyanıñ sayasi, mädeni jäne ruhani intelligenciyasımen tap tinaqtay tolıq tanısuıñız alıs emes dep ümittenemin.
Esiñizde bolsa osı paraqşamda Huañ Fu äskeri mektebinde (sol däuirdiñ on iri äskeri mektebi) oqığan qazaqtar turalı bayandağamın…31906830_1072721926224727_9188372043416993792_n

Eldes ORDA
04.05.2018

*Eskertu: Oquıl- Mektep degen söz. Jasauıl, Jortuıl, Baqauıl, Qarauıl, Aydauıl, Tintuir, Şımşuır, tb

Related Articles

  • Swrağan Raxmetwlı. ITELİ

    … Bügin birneşe pendeler kerildesip jatqanın kördim. Şejiregerler sekildi. Arasında bäleqorları da bar. Bäri bilgir, kemel säuegey! Abaq babamnıñ “wrğaşı” ekenin öz közimen körgendey!? Älde bir rudıñ “it emip” öskenin biledi!? Men bolsam “atan tüye minip, tay jetektegen… ” ekenmin… Baqıtbek Bämiş menen de soraqı!? Sebebi, onıñ ruı Iteli!!! Oylandım.Ne desem boladı!? Rasında qalay edi özi,ä! … Kerey eli. Joşıdan silem tartadı. Erekşe odaq taypalar qwraması. HÜ ğasırda Mäurennahr men Horasanğa deyin qaptal jayğan. HÜİ ğasır batıstan şığısqa qaray üdergen wlı jwrt. Tañbası - kres. On eki ata Abaq. Şäkerim dana, soñınan ğwlama Mağauin ağam solay degen. İrgelisi – Jäntekey. Şamamen jan sanı 800.0 sandı ösken ru. Bwqaradan Bwqaqarağan alqabına deyingi jayılım keşken

  • Altay qazaqtarınıñ töñkeristik ükimeti

    (Ospan batırdıñ tuğanınıñ 120 jıldıq merey toyına arnaladı) Erzat Käribay     Qıtaydağı qazaqtar tarihında jane Şıñjañ tarihında «üş aymaq töñkerisi» ne dwrıs tarihi bağa berilip Şıñjañ jerlie tarihınan orın berilgen, ärine atalğan üş aymaqta (Altay ,Tarbağatay, İle) qazaqtar basım bola twra, töñkeristede jetekşi rol oynağanına qaramastan onı Wyğwrdıñ enşisine menşiktep berdi, halqaradada osılay tanım qalıptasqan. Oğan negiz 1944 jılı12 qwrılğan ükimette basşılıqta qazaqtar bolmadı, ükimet tili wyğwr tili boldı, tarihi suretterimen hwjattarıda derlik solay boldı! Demek ekinşi şığıs türkistan jerlik halıq saylamağan zañsız ükimet edi! Eger zañdı ükimet bolsa twtas üş aymaqtağı 720 mıñ halıqtıñ 53% in wstaytın qazaq bilikte bolğan bolar edi! Keyingi atalmış ükimet qazaq müddesine sayatında

  • 2-Jahan Soğısına Qatısqan Qıtay Qazaqtarı Turalı

    Bireu bilse bireu bilmes, 2- jahan soğısına qatısqa qıtay qazaqtarı da bolğan. Soğısqa qatısuınıñ tarixi sebebi bılay boldı. 1933-jılı Şıñjañ ölkelik ükimet basına Şıñ Şısay keldi. Şıñ bilikke kele salısımen Sovet-Şıñjañ qarım-qatınasın jaña deñgeyge köterdi. Sovettiñ äue küşter qorğanıs armiya bazası şığıs Şıñjañnıñ Qwmıl qalasına ornalasıp işki qıtaymen resmi baylanıs üzilgendi. Tağı Sovetten eki jüzge tarta är salanıñ mamandarı Ürimji, Altay, Qwmıl, Qwlja, Şäueşek tb qalalarğa kelip qızmet jasadı. 1934-35 jıldan bastap Mäskeu, Taşken, Almatı, Qazan qalalarına art-artınan üş dürkin oquşı jiberdi. 1934-1939 jıldar arasında Sovetter odağında oqıp bilim alğan Şıñjañdıq oquşılardıñ sanı 300′den astı. Mwnıñ deni qazaqtar edi. 1939-jılı 2-jahan soğısı twtanıp Şıñjañ ölkelik ükimeti sol jılı Sovetke jibermekşi

  • “Alğaşqı jäne soñğı demokratiyalıq saylau”

    Asılhan MAMAŞWLI Alaş Orda wlttıq-territoriyalıq avtonomiyası ükimetiniñ müşeleri Alaş qalasına (Zareçnaya Slobodka, Semey) köşip kelip qonıstanğan 1918 jılı. Qazaqstan biligi biıl mausımda tağı bir kezekten tıs prezident saylauın ötkizgeli jatır. Postsovettik eldegi bwğan deyingi saylaulardıñ eşbirin halıqaralıq wyımdar «erkin» dep tanığan emes. Osı twsta Azattıq sovettik kezeñge deyingi Qazaqstanda ötken alğaşqı jäne soñğı aşıq saylaudıñ tarihına üñilip kördi. 1917 jılı jeltoqsan ayında «qazaq-qırğız biligin qolına alğanın» mälimdegen Alaş Orda ükimeti – Wlt keñesiniñ törağasın sayladı. Köpşilik dauıs alğan Älihan Bökeyhan ükimet pen keñes törağası bolıp saylandı. Azattıq tilşisimen söylesken zertteuşilerdiñ aytuınşa bwl saylau «bwrınğı handıq dästürge süyenbegen, patşalıq Reseydiñ eski zañdarınan qwtılğan, qazaq halqına saylau qwqığın berip, demokratiyalıq dästürmen ötkizgen

  • Ürimji aymağınıñ uälii-Qaduan

    Bwl suretegi aq şılauıştı kisiniñ atı Qaduan (Qadişa) Mamırbekqızı. Süyegi töre, Tarbağatay Maylı-Jayırda düniege kelgen. Altaydağı “tört bi töre” Abaq jwrtınıñ soñğı xandarınıñ biri Älen töreniñ zayıbı. Qaduan Mamırbekqızı 1962-jılı Ürimji qalasında belgisiz jağdayda köz jwmdı. Sol jılı (1962) Ürimji qalası Sanjı oblısınan bölinip jeke qala retinde äkimşilik şañıraq kötergen edi. Bwnı aytudağı sebebim, Qaduan Mamırbekqızı bwrınğı Ürimji aymağınıñ uälii bolğan. Ürimji aymağı qwramına 12 audan qaraytın edi. Olar: Manas, Qwtıbi, Sanjı, Miçuan, Böken, Jemsarı, Şonjı, Mori qatarlı segiz qazaq audandarı jäne Twrpan, Pişän, Toqsın qatarlı üş wyğır audanı. Ortalığı Ürimji (ol kezde audan därejeli) sonımen on eki audan qaradı. Qaduan Mamırbekqızı Ürimji aymağınıñ on eki audanın basqaratın oblıs uälii

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: