|  |  | 

سۋرەتتەر سويلەيدى الەۋمەت

كيىكتەردىڭ ءۇستىرت پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ جولدارى ۇسىنىلدى

5

قاراعاندى قالاسىنداعى «جاڭا ەكولوگيالىق قاۋىپسىز تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ
ورتالىعى» قوعامدىق قورى گەرمانيانىڭ NABU تابيعاتتى قورعاۋ جانە
بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ وداعىنىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن «كيىكتەردىڭ ءۇستىرت
پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ بويىنشا جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردى جۇمىلدىرۋ» جوباسىن
جۇزەگە اسىرۋدى باستادى. ال ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە ساراپشىلىق قولداۋدى
«قاراعاندى وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق مۇراجايى» قوعامدىق بىرلەستىگى جانە «قولداۋ-
قازاقستان» كوممەرتسيالىق ەمەس حولدينگى ءوز موينىنا الىپ وتىر. بۇل تۋرالى جوبا
ۇيلەستىرۋشىسى ادىلبەك قوزىباقوۆ ايتىپ بەردى.6
ەلىمىزدە اقبوكەننىڭ ءۇش ءتۇرى مەكەندەيدى، اتاپ ايتقاندا – بەتپاقدالا، ورال جانە ءۇستىرت
پوپۋلياتسيالارى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن بەتپاقدالادا مەكەندەيتىن اقبوكەندەر جاپپاي
قىرىلعاندىعى بەلگىلى. ول كەزدە مامانداردىڭ ەسەبى بويىنشا 90 پايىزى قىرىلعان دەسەدى. بۇل
رەتتە قوعام ەندىگى جەردە ەڭ الدىمەن اقبوكەننىڭ وسى پوپۋلياتسياسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جاۋاپتى
ورگاندار بارىن سالادى دەگەن سەنىمدە.7
- اقبوكەننىڭ سانى وسىنشاما ازايىپ كەتكەنىنە قاراماستان، بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى سانى
ۇستىرتتەگىنە قاراعاندا الدەقايدا بارشىلىق. ال ءۇستىرت پوپۋلياتسياسى تولىقتاي جويىلىپ
كەتۋ قاۋپى جوعارى. ماسەلەن، 2016-2017 جىلدارى سانى 1900-2700 ارالىعىندا بولعان كيىكتەر
سانى 1980 جىلداردىڭ سوڭىندا 250-270 مىڭ باستى قۇراعان بولاتىن، ياعني بۇگىندە 99%
جوعالدى دەۋگە نەگىز بار. ءبىر كەزدەرى كەيبىر ەسەپ بويىنشا ۇستىرتتەگى كيىكتەر جارتى ميلليونعا
دەيىن بولعان، – دەپ باستادى ءوز اڭگىمەسىن بيولوگ-ساراپشى ادىلبەك قوزىباقوۆ.8
اتالمىش جوبا الدىمەن اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين جانە شالقار اۋداندارىنان باستاۋ
الىپ، كەيىنگى ۋاقىتتا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ بەينەۋ اۋدانىندا جالعاسىن تاپپاق، ياعني
كيىكتەردىڭ ءۇستىرت پوپۋلياتسياسىنىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى ميگراتسيا جولدارى قامتىلادى.
– ەجەلگى داستۇرگە سايكەس، رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى ۋاقىتتا جايىلىمدىق جەرلەرى بولعان
قازاق حالقى وزدەرى تۇرىپ جاتقان اۋماقتا مال جايۋمەن قاتار جابايى جانۋارلاردى
اۋلاۋمەن دە اينالىسقان. ال قازىرگى جاعداي مۇلدەم باسقاشا. ەلىمىزدەگى قولدانىلىپ كەلە
جاتقان تابيعاتتى قورعاۋ مەحانيزمدەرى كيىكتەردىڭ ءۇستىرت پوپۋلياتسياسىنىڭ سانىن بۇرىنعى
قالپىنا كەلتىرەتىندەي وڭ ناتيجەسىن بەرەر ەمەس. سول سەبەپتى قازىرگى ۋاقىتتا بۇرىنعى
ءداستۇردى قايتا «وياتۋ» قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ياعني تۋعان ولكەنىڭ تابيعاتىن، كيىكتەردى
ساقتاپ قالۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتۋدى مال وسىرۋشىلەر مەن اڭ اۋلاۋشىلارعا جۇكتەۋىمىز قاجەت»،
- دەگەن پىكىردە ادىلبەك قوزىباقوۆ.
جوبانى ۇيىمداستىرۋشىلار تاۋەشكى، بۇرامامۇيىزدى تەكە (مارحۋر), ارقار، قوڭىر ايۋ جانە
قار بارىسى سياقتى جويىلىپ بارا جاتقان جانۋارلاردىڭ تۇرلەرىن قورعاۋعا اۋىل تۇرعىندارىن
تارتىپ وتىرعان تاجىكستان مەن قىرعىزستان ەلدەرىنىڭ تاجىريبەلەرىنە سۇيەنىپ وتىر. بۇل تۋرالى
NABU بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جونىندەگى حالىقارالىق ساراپشىسى شتەفان ميحەل ءسوز
قوزعادى.9
ايتا كەتۋ كەرەك تاجىكستان مەن قىرعىزستان ەلدەرىنىڭ شالعايدا تۇراتىن تۇرعىندارى
براكونەرلەرگە تويتارىس بەرىپ كەلەدى. ءبىر قىزىعى، كەزىندە وزدەرى براكونەر بولعان اۋىل
تۇرعىندارى ەندى جانۋارلار الەمىن قاسكويلەردەن قورعاۋعا مىقتاپ بەل بۋعان.
تاۋەشكىلەر، تەكەلەر جانە ارقارلار سانى بىرنەشە ەسەگە ارتقان تۇستا، جەرگىلىكتى قاۋىم
كەيبىر جانۋارلارعا اڭعا شىعۋعا رۇقسات بەرىلگەن كۆوتالاردى الا باستادى. سونىمەن قاتار،
بولىنەتىن كۆوتانىڭ ءبىر بولىگى مىڭداعان دوللار جانە ەۆروعا شەتەلدىك اڭشىلارعا ۇلەستىرىلەدى. ال
بۇدان تۇسەتىن كىرىستەر كۇزەت قىزمەتىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا جانە
اۋىلداردىڭ ينفراقۇرىلىمدىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە جۇمسالادى. ادىلبەك قوزىباقوۆ مۇنايگاز
سالاسىندا داعدارىستىڭ بار ەكەندىگىن ەسكەرە كەلە، قازاقستان ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن
سۋبسيديانى قاجەت ەتپەيتىن وسى تاجىريبەگە سۇيەنگەن دۇرىس دەگەن پىكىردە.
ءبىر جىلعا ەسەپتەلگەن جاڭا جوبانىڭ بيۋدجەتى 20 مىڭ ەۆرونى قۇرايدى. ال بولاشاقتا
قارجىنىڭ كولەمى ارتا تۇسسە دەگەن تىلەك تاعى بار. جالپى كوزدەگەن ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن
ميلليونداعان ەۋرو قاجەت، ونىڭ جارتىسىنان كوبى باعدارلامانىڭ قازاقستاندا جۇزەگە
اسىرىلۋىنا جۇمسالماق. ال قارجى كوزدەرىن تابۋعا NABU ۇيىمىنان بولەك، SCA (Saiga
Conservation Alliance – اقبوكەندەردى ساقتاۋ اليانسى), بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قورشاعان

ورتانى قورعاۋ بويىنشا UNEP باعدارلاماسى جانە تاعى باسقا الەمگە تانىلىپ ۇلگەرگەن
تابيعاتتى قورعاۋ ۇيىمدارى قول ۇشىن سوزادى دەگەن ءۇمىت جوق ەمەس. وسىلايشا بۇل باستامالار
ەكولوگيا جانە اۋىلداردىڭ ەكونوميكاسىن نىعايتۋعا دەگەن قايتارىمسىز ءىرى ينۆەستيتسيا بولماق.
2015 جىلدان بەرى NABU ەۋرازيا بويىنشا حالىقارالىق توبىنىڭ جەتەكشىسى تيلمان
ديتەريح مەن ساراپشى شتەفان ميحەل اقتوبەنىڭ بايعانين جانە شالقار اۋداندارىنىڭ
تۇرعىندارىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسۋ وتكىزگەن.
ال وتكەن جىلدان باستاپ اقتوبە ءوڭىرىن ارالاۋدى قولعا العان ەلىمىزدىڭ ساراپشىلارىنا
قولداۋ كورسەتۋگە قىرعىز ەلىنەن زايربەك كۋبانىچبەكوۆ دەگەن بەلسەندى قىزىعۋشىلىق تانىتقان
كورىنەدى. اۋىل تۇرعىندارى تاراپىنان قويىلعان بارلىق سۇراقتارعا تۇشىمدى جاۋاپتار بەرىلگەن
جانە ولاردىڭ اقبوكەندەردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق تۇرعىدان
ۇزاقمەرزىمدى ءتيىمدى تۇستارى كەڭىنەن تۇسىندىرىلگەن.
ناتيجەسىندە، 2017 جىلدىڭ كۇزىندە بايعانين اۋدانىندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان قۇرالعان
باستاماشىل توپ «دالا تابيعاتى» قوعامدىق بىرلەستىگىن قۇرعان. بۇدان بىلاي ەرىكتىلەر
كيىكتەرمەن قاتار تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىنا بەلسەندى ارالاسپاق. ايتا كەتۋ كەرەك، ءوز
جۇمىسىن باستاعانىنا كوپ ۋاقىت بولا قويماعان بىرلەستىك ءوزىنىڭ قاتارىنا جاڭا مۇشەلەردى
قابىلداۋعا ءاردايىم دايىن ەكەندىگىن جەتكىزدى.
جوبا ۇيلەستىرۋشىسىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل باستاما قر اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ
ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى مەن NABU اراسىنداعى تابيعاتتى
قورعاۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدا كورسەتىلگەن تالاپتارعا تولىقتاي ساي
كەلەدى. اقتوبە وبلىسى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى،
وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى، تابيعات قورعاۋ
پوليتسياسى جانە ت.ب. ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن بايلانىس ورناعان. سونىمەن قاتار جوبا «قانسونار»
اڭشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرى مەن اڭشىلىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ
رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعى تاراپىنان دا قولداۋ تاپقان.
– الايدا بارلىعى ءبىز ويلاعانداي وڭاي شارۋا بولماي تۇر. بايعانين اۋدانىنىڭ باسشىلىعى
تۋعان ولكەنىڭ تابيعاتىن قورعاۋ شارالارىنا بەلسەندى قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن اۋىل
تۇرعىندارىنا قولداۋ كورسەتسە ەكەن دەيمىز. ەلىمىزدەگى تابيعاتتى قورعاۋ جونىندەگى ەڭ ءىرى
ۇكىمەتتىك ەمەس ءۇيىم، ياعني قازاقستان بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسىنىڭ
باسشىلىعىنا بىزبەن بىرگە جۇمىس جاساۋعا نيەت بىلدىرسە دەگەن ۇسىنىسىمىز بار. حالىقارالىق
دەڭگەيدە تانىلىپ ۇلگەرگەن وسىنداي ءىرى ۇيىم مۇنداي ماسەلەلەردەن اينالىپ وتپەي، حاباردار
بولعانىن قالايمىز، – دەپ ۇمىتتەندى جوبا ۇيلەستىرۋشىسى.اديلبەك كوزىباكوۆ
ونىڭ ايتۋىنشا، «دالا تابيعاتى» قوعامدىق بىرلەستىگى اڭشىلىق القاپتارىن بەكىتۋ
بويىنشا كونكۋرستارعا قاتىسىپ، ءوز اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارىنىڭ بولۋىن قالايدى.
- اڭشىلىق شارۋاشىلىقتار كيىكتەردى قورعاۋ كەزىندە تەحنيكالىق جانە ماتەريالدىق
مۇمكىندىكتەرى بولادى. اتاپ ايتقاندا، ءبىز ولارعا بينوكلدەر، دۇربىلەر، فوتوكامەرالار، GPS,
جانار-جاعارماي ماتەريالدارىن جانە ت.ب. بەرۋگە دايىنبىز. شارۋاشىلىقتاردى قۇرۋ
ايتارلىقتاي قيىندىق تۋعىزبايدى، سەبەبى بۇل جۇمىستارعا الدىمەن جەرگىلىكتى قوعامدىق
بىرلەستىكتەر تارتىلماق. ناتيجەسىندە اۋىل تۇرعىندارىنا براكونەرلەردى ۇستاۋ قۇقىعى
بەرىلىپ، قىلمىستىڭ نەمەسە قۇقىقبۇزۋشىلىقتىڭ الدىن-الۋعا ۇلەس قوسقاندارعا سىياقى
قاراستىرىلماق»، – دەپ قورىتىندىلادى ءوز ءسوزىن ادىلبەك قوزىباقوۆ.

كامشات ءىزباساروۆا
قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
ماڭعىستاۋ وبلىسى، اقتاۋ قالاسى

Related Articles

  • قاراعاندى: قازاق نەگە كوتەرىلدى؟

    قاراعاندىدا ورىن العان قىلمىستىڭ باستى سەبەپتەرى نەدە؟ قوعامنىڭ نارازىلىق تانىتۋىنا قانداي ساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە يدەولوگوگيالىق العىشارتتار يتەرمەلەدى؟ بيلىك پەن قۇقىق قورعاۋ ورىندارى بۇدان قانداي ساباق الۋى كەرەك؟ وسى دا باسقا سۇراقتارعا ءامىرجان قوسانوۆ، ايدوس سارىم جانە راسۋل جۇمالى جاۋاپ ىزدەيدى.

  • حان كەنەنىڭ قارۋى

    Beken Kayratuly Facebook پاراقشاسىنان الىندى ەلورداعىقازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيىنىڭ اۋىسپالى ەكسپوزيتسيالىق جادىگەرلەر كورمەسى ورنالاسقان تومەنگى زالىندا، قازاق حالقى ءۇشىن قۇندى زاتتىڭ ءبىرى – كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ مىلتىعى تۇر. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ۇلى دالادا ورىستەگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كوسەمى، اتاقتى ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى كەنەكەڭ وسى مىلتىقپەن جاۋ تۇسىرگەن. ايتالىق، 1838 جىلى كەنەسارى اقمولا بەكىنىسىن باسىپ الىپ، ورىس اسكەرىن قۋىپ شىققانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. وسى وقيعا تۋرالى ەل-جۇرتتىڭ اۋزىنان ەستىپ، حاتقا تۇسىرگەن ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەەۆ ءوزىنىڭ «قازاق شەجىرەسى» اتتى جازباسىندا: «قاراوتكەلدە اعا سۇلتان قوڭىرقۇلجا دۋان باسى بولعان. كەنەسارىعا قارسى تۇرىپ سوعىس سالعان. قاراوتكەلدى (اقمولا بەكىنىسىن ايتادى) قاماعاندا كەنەسارى كۇلدىرماماي دەگەن مىلتىعىمەن تايتوبەنىڭ باسىندا تۇرىپ، ورىستىڭ قاراۋىلشى بالسايكەسىن (پوليتسەيىن) اتىپ مۇرتتاي ۇشىرعان» دەيدى (ا.سمايىل

  • شىڭجاڭدى تانىستىرۋ

    “شىڭجاڭدى تانىستىرۋ” (新疆介绍) اتتى بۇل كىتاپ 1949-جىلدىڭ قازان ايىندا جارىق كورگەن ەكەن. كىتاپتا قازاقتار مەن موڭعولداردى باسا تانىستىرۋعا ءمان بەرىپتى. كىتاپتا قازاقتاردى ارنايى سۋرەتىمەن (اتقا مىنگەن، تىماق كيگەن) بەرۋىن مەن مىناداي جاعىنان تۇسىندىرەمىن: ءبىرىنشى سەبەپ، قازاقتاردىڭ قولىندا جاپپاي دەرلىك قارۋ بولدى; مىسالى، 1944-45 جج قۇلجاداعى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنە قاراستى 30 مىڭنان استام ۇلتتىق ارميانىڭ كەمىندە 90 پايىزى قازاقتاردى قۇرادى. قازاق اسكەرلەرىن قازاق سسر-دان قۇپيا كەلگەن ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك مايداندا سوعىس كورگەن وفيتسەرلەر مەن اسكەري ماماندار ارنايى اسكەري جاتتىعۋدان وتكىزگەن. ماناس وزەنىندەگى كەلسىمشارتتان سوڭ جۇزدەن استام اسكەري ماماندار قازاق سسر-عا قايتىپ كەتتى.  ەكىنشىسى، 1944-جىلى قۇلجادا شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى مەن ۇلتتىق ارميا قۇرىلعان سوڭ ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇرامىنا كىرمەي قالعان قازاق ۋالاياتى نان

  • شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا رەسپۋبيليكاسىنىڭ ءبىربولىم اسكەري ادامدارى

          شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا رەسپۋبيليكاسىنىڭ ءبىربولىم اسكەري ادامدارى.   نۇسىپقان كونباي، زۋنۋن تايپوۆ، فوتي يۆاونۆيچ لەسكين، سوپاxۋن سۋۆروۆ، مارگۋپ يسقاقوۆ، بادەلقان سۇگىرباەۆ، تاعى كىمدەردى تانىدىڭىز؟ ەكى اسكەري ادامنىڭ قول يشاراتى نە ماعىنا بىلدىرەدى؟ شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ قۇلجا قالاسىنداعى كەزەكتى قۇرىلتايى. قۇرىلتايعا التاي (تومەنگى التاي), تارباعاتاي ۋالاياتىنىڭ دەلەگاتتارى دا كەلىپ قاتىسقان. تاريxي سۋرەتتە ا.قاسمي، اكىمبەك قوجا، دالەلقان سۇگىرباەۆ، باسباي باپين، ىسقاقبەك مونونوۆ، ابىلقايىر تورە، ءشامسي ءماميۇلى، ءانۋار جاكۋلين، تاعى باسقا كىمدەردى تانىدىڭىزدار؟   گەنەرال دالەلقان سۇگىرباەۆ تۋرالى سيرەك قۇجاتتاردىڭ (كۋالىك) ءبىرى. كۋالىكتە “شىڭجاڭ” دەپ جازىلعان (1948). شارقي ۇكىمەتى مەن نان كين ۇكىمەتى كەلىسسوز وتكىزگەن سوڭ شارقي تۇركىستان اتاۋى ورنىنا شىڭجاڭ اتاۋى قايتا جاڭعىرتىلدى. التاي، تارباعاتاي، ىلە ۋالاياتىندا قۇرىلعان

  • ۇمىت قالعان اشارشىلىق جانە نازارباەۆتىڭ ىقتيمال مۇراگەرلەرى

    اننا كلەۆتسوۆا اشارشىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش. الماتى قالاسى، 31 مامىر 2017 جىل حالىقارالىق باق وسى اپتادا قازاقستاندا اشارشىلىقتىڭ ۋكرايناداعىداي وتكىر باعالانباۋىنىڭ سەبەپتەرىن، نازارباەۆتىڭ ىقتيمال مۇراگەرلەرى تۋرالى جازعان. ىقتيمال مۇراگەرلەر قاتارىندا توقاەۆ، تاسماعامبەتوۆ، قۇلىباەۆتىڭ اتتارى اتالادى. الەمدىك ءباسپاسوز بۇعان قوسا، قازاقستاننىڭ قىتايعا تاسىمالدايتىن گاز كولەمىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن جانە تامعالىداعى پەتروگليفتەر تاقىرىبىن دا قوزعاعان. ۇمىت قالعان اشارشىلىق  امەريكالىق Wall Street Journal جۋرنالى “ۇمىت بولعان سوۆەتتىك اشارشىلىق: ءستاليننىڭ ۋكرايناعا ىستەگەندەرى ەسىمىزدە، بىراق قازاقستانعا جاساعاندارىن بىلمەيمىز” اتتى ماقالادا امەريكالىق زەرتتەۋشى، Maryland-College Park ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح پروفەسسورىنىڭ كومەكشىسى، “اشارشىلىق جايلاعان دالا: اشارشىلىق، زورلىق-زومبىلىق جانە سوۆەتتىك قازاقستاننىڭ قۇرىلۋى” اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى سارا كامەروننىڭ پىكىرىن جاريالاعان. زەرتتەۋشى ماقالادا اشارشىلىقتىڭ قازاقستاندا ۋكرايناداعىداي وتكىر باعاسىن الماۋىنىڭ سەبەپتەرىنە توقتالادى. سارا كامەروننىڭ پىكىرىنشە، ونىڭ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: