|  |  | 

كوز قاراس سۇحباتتار

اينۋددين مۋرادي: “اۋعان قازاعى اتامەكەنگە قايتقىسى كەلەدى”


اۋعانستاننان قاراعاندىعا كەلىپ وقىپ جۇرگەن ەتنيكالىق قازاق اينۋددين مۋرادي. (سۋرەت ءاينۋدديننىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.)

اۋعانستاننان قاراعاندىعا كەلىپ وقىپ جۇرگەن ەتنيكالىق قازاق اينۋددين مۋرادي. (سۋرەت ءاينۋدديننىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.)

اۋعانستاننىڭ قۇندىز ءۋالاياتى يمام-ساحيب اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن اينۋددين مۋرادي بىلتىر كۇزدە قاراعاندى پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دايىندىق كۋرسىنا تۇسكەن. اينۋددين ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا اۋعانستانداعى قازاقتاردىڭ اتامەكەنگە ورالعىسى كەلەتىنىن ايتتى.

ازاتتىق: – سوڭعى جىلدارى اۋعانستاننان قازاقستانعا ءبىلىم الۋعا كەلەتىن قازاق جاستارىنىڭ سانى كوبەيىپ كەلەدى. ول جاقتا قازاق وتباسى كوپ پە؟

اينۋددين مۋرادي: – وتباسىندا بەس بالامىز. قازىر اتا-انام، باۋىرلارىم تۇرىپ جاتقان ايماقتا 20 ءۇي قازاق بار. باسقا جەردە قازاق بار ما، جوق پا، بىلمەيمىن. ءبىزدىڭ اتالارىمىز وتكەن عاسىردىڭ باسىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇركىستان اۋماعىنان كوشكەن ەكەن. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى كەيبىر تۋىستارىمىز قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن، قازىر وسىندا تۇرىپ جاتىر. ال ول كەزدە اۋعانستاننان كوشپەي قالىپ قويعان قازاقتاردىڭ بارلىعى – اۋقاتتى ادامدار بولدى. مەنىڭ شىن ەسىمىم – ايدىن مۇرات. بىراق قۇجات تولتىرعاندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىلىنە بەيىمدەپ “اينۋددين” مۋرادي دەپ جازىپ جىبەرگەن.

قۇندىز قالاسىنىڭ كوشەسىندە. اۋعانستان.

قۇندىز قالاسىنىڭ كوشەسىندە. اۋعانستان.

ازاتتىق: – اۋعانستاندا قالعان قازاقتاردىڭ بارلىعى اۋقاتتى ادامدار دەيسىز. ال قازاقستانعا كوشىپ كەلگەندەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ولاردان تومەن بە ەدى؟

اينۋددين مۋرادي: – ءيا، سولاي بولاتىن. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن شەتتەگى قازاقتاردى اتامەكەنگە شاقىرىپ، ولارعا جەر، ءۇي بەرىپ جاعدايىن جاسادى عوي. سول كەزدە اۋعانستاندا ورتا دارەجەدە نەمەسە ناشار جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداردىڭ بارلىعى كوشىپ كەتتى دە، مالى بار، تۇرمىسى جاقسى ادامدار كوشپەي قالىپ قويدى. مىسالى، مەنىڭ اكەم دە كوشپەدى. ويتكەنى تاۋدا جەكە قىستاۋمىز، ءجۇزدىڭ ۇستىندە قوي، جىلقىمىز بار. نەگىزى، اۋعانستانداعى قازاقتار تەك وسى مالدىڭ كۇشىمەن عانا ءومىر ءسۇرىپ وتىر، ودان باسقا جۇمىس جوق. سوندىقتان قازىر ونداعى جۇرت مۇمكىندىك بولسا، قازاقستانعا كوشكىسى كەلەدى.

ازاتتىق: – بۇرىن مال-داۋلەتىن قيماي اۋعانستاندا قالىپ قويعان قازاقتار نە سەبەپتى قازىر كوشۋگە بەيىم؟

اينۋددين مۋرادي: – بىلەسىز بە، ول جەردە از ۇلت وكىلدەرىنە مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسۋ قيىن. مىسالى، ءىنىم وتكەن جىلى وقۋ ءبىتىردى. بىراق قازىر ۇيدە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ ءجۇر. باسقا قوسىمشا تابىسى جوق. ەكىنشىدەن، قۇندىز ءۋالاياتى قازىر قارۋلى شايقاستار ءجيى قايتالاناتىن قاۋىپتى ايماققا اينالىپ بارادى.

ازاتتىق: – اۋعانستاندا ءارتۇرلى قاقتىعىستار مەن جارىلىستار ءجيى بولىپ جاتادى. ول جاقتا تۇرعىندار وزدەرىن قالاي سەزىنەدى؟

اينۋددين مۋرادي: – قۇندىز – تاجىكستانمەن شەكارالاس ايماق. ول جەردە تاليبان مەن دايش ["يسلام مەملەكەتى" ەكسترەميستىك توبىنىڭ ارابشا قىسقارعان اتاۋى – رەد.] كۇشتەرى ءجيى ورىن الماستىرادى. شىندىعىنا كەلسەك، ونداعى جۇرتتىڭ جارتىسىنا جۋىعى وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا قالعانداي جاعدايدا تۇرىپ جاتىر. ول جەردە تاليباندىقتار دا، باسقالارى دا بار. ۇكىمەت ول جەردە جۇمىس ىستەي المايدى. وتكەندە قۇندىز ءۋالاياتى ارشى اۋدانىنداعى ءبىر مەرەكە كەزىندە اۋەدەن تاستالعان بومبادان 100 بالا قازا تاپتى. ونان كەيىن ءبىزدىڭ ايماقتا ون ءۇش پوليتسيانى ءولتىرىپ كەتتى. سول ءتارىزدى وقيعالار ءجيى قايتالانىپ جاتىر.

كوكپاردى جەرگىلىكتى جۇرت "بۋزكاشي" (ەشكى تارتۋ) اتايدى. اۋعانستان. قۇندىز. 26 اقپان، 2018 جىل.

كوكپاردى جەرگىلىكتى جۇرت “بۋزكاشي” (ەشكى تارتۋ) اتايدى. اۋعانستان. قۇندىز. 26 اقپان، 2018 جىل.

ازاتتىق: – قارۋلى قاقتىعىس، جارىلىستار كەسىرىنەن قازا تاپقان، جارالانعان قازاقتار بار ما؟

اينۋددين مۋرادي: – قازاقتاردىڭ قازا تاپقانى تۋرالى ازىرگە ەستىگەن جوقپىن. بىراق وسىدان بىرنەشە اپتا بۇرىن قۇندىزدىڭ ورتالىعىندا، وندا دا قازاقتار تۇراتىن كوشەدە اتىس بولدى. بەيكۇنا جاندار وققا ۇشتى. سول كەزدە زارداپ شەككەندەرى بولۋى دا مۇمكىن. بىراق ءوزىم ءالى وندايدى ەستىمەدىم. قازىر جەرگىلىكتى جۇرت قالاعا، بازارعا بارۋدان، ادام كوپ شوعىرلانعان جەردە جۇرۋدەن قورقادى. ويتكەنى جانكەشتىلەر ادەتتە حالىق كوپ جينالعان ورىنداردا جارىلىس جاسايدى.

ازاتتىق: – قازىر اۋعانستان قازاقتارىنىڭ قازاقستانعا قونىس اۋدارۋىنا كەدەرگى، قيىندىقتار بار ما؟

اينۋددين مۋرادي: – ارينە، ونداعى قازاقتار اتامەكەنگە كوشىپ كەلگىسى كەلەدى. بىراق ول ءۇشىن الدىمەن تۇراتىن ورىندى انىقتاپ الۋ كەرەك قوي. مىسالى، مەنىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا قۇجات جيناستىرىپ جۇرگەنىمە ءتورت اي بولدى. بىراق ازاماتتىققا ءالى قول جەتكىزە الماي ءجۇرمىن. الماتى قالاسىنىڭ كوشى-قون پوليتسياسىنا بارعان ەدىم، ونداعىلار ماعان “قازاق” دەگەن انىقتاما جانە «سوتتالماعان» دەگەن قۇجات الىپ كەل دەدى. بيىل قىسقى دەمالىستا ۇيگە بارعانىمدا اۋعانستاننىڭ رەسمي ورىندارىنان «قازاق» دەگەن انىقتاما جانە سوتتالماعانىم تۋرالى قۇجات الدىم. اۋعانستاندا ولاردى جيناۋ وڭايعا تۇسپەدى. مىسالى، «سوتتالماعان» دەگەن قاعاز الۋ ءۇشىن ءبىر اي ءجۇردىم. قۇجاتىمدى كورەدى دە، «ەرتەڭ كەل، يا ارعى كۇنى كەل» دەپ سوزا بەردى.

ازاتتىق: – “قازاق” دەگەن انىقتامانى اۋعانستاندا جەرگىلىكتى بيلىك بەرە مە، الدە كوشى-قون پوليتسياسى ءتارىزدى مەكەمە ول جاقتا دا بار ما؟

اينۋددين مۋرادي: – بار ونداي مەكەمە. تۋ تۋرالى كۋالىكتە ۇلتىمىز جازىلادى. سول كۋالىكتى ايماقتىق كوشى-قون پوليتسياسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە جىبەرەدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ونى تەكسەرىپ، سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جولدايدى. ولار قازاق ەكەنىمىزدى راستاپ انىقتاما جازىپ، ونى قازاقستاننىڭ اۋعانستانداعى ەلشىلىگىنە جونەلتەدى. ەلشىلىكتە قۇجاتقا ءمور باسىپ، قولىمىزعا بەرەدى. ايتەۋىر اۋعانستاننان الگىندەي قاعازدارىمدى رەتتەپ، قازاقستانعا كەلگەن سوڭ ازاماتتىق الۋعا قۇجاتىمدى وتكىزەيىن دەسەم، ەندى “ۆ9 دەگەن ۆيزا اكەل” (شەتەلدەن قازاقستانعا تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن كەلگەندەرگە بەرىلەتىن ۆيزا – رەد.) دەپ قابىلداماي وتىر. شەتەلدەن كەلىپ وقىپ جاتقان بىزدەي ستۋدەنتتەرگە ول ۆيزانى بەرمەيدى. ويتكەنى مەن قازىر قازاقستاندا بەس جىل مەرزىمگە بەرىلگەن وقۋ ۆيزاسىمەن ءجۇرمىن. ەگەر قازاقستان ازاماتتىعىن السام، شاقىرتۋ جىبەرىپ اتا-انامدى دا وسىندا كوشىرىپ الار ەدىم.

ازاتتىق: – قازاق تىلىندە جاتىق سويلەيدى ەكەنسىز. اۋعانستاننان كەلگەن كەي قازاقتاردا ءتىلىنىڭ وزگەشەلەۋ ەكەنى بايقالىپ تۇراتىن ەدى؟

اينۋددين مۋرادي: – وتباسىمىزدا اكە-شەشەم ۇنەمى “قازاقستانعا كەتىپ قالۋىمىز مۇمكىن، قازاق ءتىلىن ۇمىتپاڭدار. ۇيدە قازاقشا سويلەسىڭدەر” دەپ ايتىپ وتىرادى. انا تىلىمنەن باسقا وزبەك، داري، پۋشتۋن، سونىمەن بىرگە اعىلشىن جانە تۇرىك ءتىلىن تۇسىنەمىن.

ازاتتىق: – سۇحباتىڭىزعا راقمەت.

ازاتتىق

Related Articles

  • قىتاي “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟

    Eldeç Orda اتقا ءمىنىپ قىلىشىن وڭدى سولدى جالاڭداتىپ “شا شا شالاپ” كەپ (قىتايشا ولتىرىڭدەر دەگەن ءسوز) قازاق اۋىلىن قانعا بوكتىرىپ كەتەتىن قيلى وقيعالاردى بالا كۇنىمىزدەن بەرى كىتاپتان وقىپ ءوسىپ ەدىك. كۇنشىعىس تسينحاي، گانسۋعا اۋىپ تيبەت اسىپ كاشمير، پاكىستانعا ات باسىن تىرەگەن التاي مەن ۇلىق ەرەنقابىرعا قازاقتارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى بۇگىنگە شەكىم (دەيىن) از ايتىلمادى. قانشاما كىتاپ، ماقالا جازىلدى… وقىعان سايىن ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى… اسىرەسە، ابەتاي مۇقاراپۇلى قۇراستىرىپ جيناقتاعان “كيەلى كوش”تى وقىساڭىزدار (الدا كيريليتسسياعا اۋدارىلىپ جاتسا) وندا قاسىرەتتى وقيعالار ءبىرشاما انىق جازىلعان، وقىپ جاتقاندا كوز الدىڭىزعا بەينە كينوداي ەلەستەپ وتىرادى. انا جولى وسى پاراقشامدا “قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ قيلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى” اتتى پوست جازعامىن، سونداعى ۇشتىك ما اۋلەتىنىڭ

  • قوناەۆ پەن نازارباەۆتىڭ ارۋاق تۋرالى كوزقاراستارى

    القيسسا… بۇل كۇندە ءدىني ۋاعىزشىلارىمىز ءار جەردە «ارۋاققا قۇرمەت ەتۋ،  وعان سيىنۋ – اللاعا سەرىك قوسقاندىق»  دەيتىن،  ءتىپتى  «قابىر تۇرعىزباۋ،  ولىكتى جەرلەگەن سوڭ جەردى تەگىستەپ تاستاۋ»،  «جەتى،  قىرقى،  جىلدىعى دەگەندەر شاريعاتتا جوق»، «قۇران باعىشتاماۋ»، ت.ب ءپاتۋالار كوبەيە باستادى. مەن ءدىندار ادام بولماسام دا،  يلام دىنىنە سەنەتىن، وزىمە ءتان كوزقاراسىم، ءارى شامالى ءبىلىمىم بار ادام بولعاندىقتان مۇنداي ماسەلەگە  وز ويىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ويتكەنى،  ماعان تالانتتى جاراتۋشى سىيلاسا،  ءبىلىمدى اتا-انام مەن وسى حالقىم، وسكەن دالام، ورتام بەردى. سوندىقتان جوعارىداعى ماسەلە جونىندە ازداپ تولعانىپ كورەيىن،  ارتىق كەتسەم عاپۋ ەتەرسىزدەر. ارۋاق بار ما؟ « …تاڭعالاسىڭ،  ولاردىڭ ء‹بىز توپىراق بولعان كەزدە، جاڭادان جاراتىلامىز با؟» دەگەن سوزدەرىنە تاڭىرقاۋ كەرەك،  مىنە، بۇلار راببىلارىنا قارسى بولعاندار ءارى بۇلاردىڭ

  • تورەعالي باتىرحانۇلى:جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايتۋ پارىز

    ارمىسىز تورەعالي اعا! ءسىزدى ەلگە بەلگىلى پسيحولوگ مامان رەتىندە جاقسى بىلەمىز.سوڭعى كەزدەرى ءان شىعارۋمەن دە اينالىسىپ ءجۇر ەكەنسىز. -ءيا شابىتىم اشىلىپ ونشاقتى ءان جازدىم.سونىڭ ىشىندە “بۋمىن قاعان” “كوكجال ” “داريعا” اندەرى ءساتتى شىقتى. -اندەرىڭىزدىڭ ءسوزى مەن تاريحىن ايتىپ وتسەڭىز -بۋمىن قاعان ەڭ العاش تۇركىلەردىڭ باسىن قوسىپ مەمىلەكەت قۇرعان تۇلعا.ال “كوكجالعا” كەلسەك قاسقىرلارعا ارنالعان.سوڭعى كەزدەرى قاسقىر اتۋدى سانگە اينالدىرعان اڭشى بايلار كوبەيدى.كوكجال ءبورى ەجەلگى تۇركىلەردىڭ توتەمى.قاسقىرلاردى قىرۋعا تيىم سالۋ كەرەك.بۇل ءان گۋممانيستىك وي سانانى كوزدەيدى.ءۇشىنشى ءساتتى شىققان ءان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى،ءانشى،ساياساتكەر داريعا نۇرسۇلتانقىزىنا ارنالدى.داريعانىڭ قوعامدىق بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا كۇردەلى تالاي ماسەلە شەشىمىن تاپتى.مەديتسينا،قورعانىس سالاسى،الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ باسى قاسىندا داريعا نۇرسۇلتانقىزى جۇرەدى.7 ءشى مامىر داريعا نۇرسۇلتانقىزىنىڭ تۋعان كۇنى.ول كىسىگە مىقتى دەنساۋلىق،باياندى باقىت،تاۋسىلماس قۋانىش تىلەيىك.بۇل

  • قازاق ءتىلى- قايتا جاڭعىرعان، بەلسەندى تىلدەردىڭ توبىنا كىردى

    دۇنيە جۇزىندە جەتى مىڭنان استام ءتىل بار. ونىڭ شامامەن توقسان بەس پايىزىندا الەم حالقىنىڭ بار بولعانى ءتورت-اق پايىزى سويلەيدى. ەكى جارىم مىڭداي تىلگە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. ونىڭ ىشىندە تۇركى تىلدەرى دە بار. ال قازاق ءتىلى سوڭعى شيرەك عاسىردا سويلەۋشى سانى بويىنشا دا، ينستيتۋتتىق قولداۋ بويىنشا دا ءتىزىم باسىنداعى قايتا جاڭعىرعان، بەلسەندى تىلدەردىڭ توبىنا كىردى. تەك مادەني-وتباسىلىق قاتىناس قۇرالى ەمەس، تۇتىنۋشى تىلىنە اينالا باستادى. بىرتىندەپ نەگىزگى قولدانۋ كەڭىستىگى – قازاقستاندا ەكونوميكا، ساۋدا مەن بيزنەس سالالارىندا دا پوزيتسياسى كۇشەيە بەرمەك. مۇنى قاساقانا قاسارىسىپ بايقاعىسى كەلمەيتىن ادامدار مادەني-لينگۆيستيكالىق ءپليۋراليزمدى مويىنداماسا، تۇتىنۋشىنىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن ءوز تىلىندە قىزمەت تالاپ ەتۋ حاقىن سىيلاماسا، باسەكەگە قابىلەتسىز توپ رەتىندە قوعامنىڭ دا، نارىقتىڭ دا شەتىنە شىعىپ قالادى.

  • قىتايمەن اراداعىنى شەشۋ جولى مەن شەشە الماۋ جولى

    وتكەن جىلى وسىندا “قىتايدا قازاق قاۋپى بار ما؟ ” اتتى پوستىمدى جازىپ بولعان سوڭ ىلە-شالا ارتىنان سيامدى قۇرعاتپاي “قازاقستان قىتايدىڭ ستراتەگيالىق تۇزاعىنا تۇسە مە” اتتى ساراپتامالىق ماقالامدى جازىپ دايىنداپ قويىپ ەدىم، بىراق جۇرتقا جاريا ەتپەدىم. ونىڭ سەبەبى كوپ ەدى… بۇگىن جاريالانباعان ءدال سول تاقىرىبىم بولماسا دا كوكەيدە جۇرگەن بىرەر ويىمدى تالقىعا سالماقشىمىن. شىنى كەرەك، قىتاي ءالى كۇنگە دەيىن “قازاق قاۋپى” ۇرەيىنەن سەيىلگەن جوق. قىتايدىڭ سوڭعى ون، ونبەس جىلدان بەرگى ورتالىق ازيا مەن شىڭجاڭ ماسەلەسى تۋرالى جازعان عىلمي ساراپتامالىق ماقالالارىنىڭ قورتىندىسى- قازاقستانداعى ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋ قىتايداعى قازاق پەن ۇيعىرعا جان جاقتىلى ىقپال جاسايدى جانە ودان قالاي ساقتانامىز، مىنە وسى. اسىرەسە قىتاي قازاعى ءوزىن ۇلت رەتىندە نە قازاقستاندى تاڭداۋى كەرەك، نە قىتايدى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: