|  |  |  | 

Köz qaras Mädeniet Ruhaniyat

Qonaev pen Nazarbaevtıñ Äruaq turalı közqarastarı

Älqissa…

Bwl künde dini uağızşılarımız är jerde «Äruaqqa qwrmet etu,  oğan siınu – Allağa serik qosqandıq»  deytin,  tipti  «Qabir twrğızbau,  ölikti jerlegen soñ jerdi tegistep tastau»,  «Jeti,  qırqı,  jıldığı degender şariğatta joq», «qwran bağıştamau», t.b pätualar köbeye bastadı.

Men dindär adam bolmasam da,  Ilam dinine senetin, özime tän közqarasım, äri şamalı bilimim bar adam bolğandıqtan mwnday mäselege  öz oyımdı bildirgim keledi. Öytkeni,  mağan talanttı jaratuşı sıylasa,  bilimdi ata-anam men osı halqım, ösken dalam, ortam berdi. Sondıqtan joğarıdağı mäsele jöninde azdap tolğanıp köreyin,  artıq ketsem ğapu etersizder.

Äruaq bar ma?

« …Tañğalasıñ,  olardıñ ‹biz topıraq bolğan kezde, jañadan jaratılamız ba?» degen sözderine tañırqau kerek,  mine, bwlar rabbılarına qarsı bolğandar äri bwlardıñ moyındarında temir şınjır bolatındar,  sonday-aq, bwlar tozaqtıq,  olar onda mäñgi qaladı»  («Qwran kärim» qazaqşa mağına jäne tüsinigi,  «Rahat» süresi,  13 – ayat,  249 – bet).

Mine, osı süreler Äruaqtıñ barlığına, onıñ bolatınına berilgen şınayı jauap ekenin moyındarsıñ.

«… Bwl sonda senderdi tiriltti,  sosın öltirdi,  sosın keyin jäne tiriltti,  rasında adam balası näsükir»  (sañırau,  soqır degen mağınada) («Qwran kärim», qazaqşa mağına jäne tüsinigi,  22 – «Hat» süresi,  66-ayat,  340- bet).

Endi köriñiz,  adam ölgen soñ ölip-tiriletinine,  bir emes, neşe tiriletinine sengen bolarsız,  Äruaq degen äne sol.

Din aytadı «Mağan nan»  dep,

Adasqan din pän deydi.

Mağınasın anıq bile almay,

Ruh degen sözdi jan deydi.

Osıdan jaman äure joq,

Ruh degen dinsiz taza aqıl,

Dinsizdik isi şın maqwl.

Ayuandıq aqıl ol emes,

Az ğana sözim az taqıl.

Qwrandı oqı nanbasañ…

(Şäkerim Qwdayberdiwlı)

Iä,  halayıq,  biz şınında Qwran kärimnen tolıq ruhani quat ala almasaq,  eñ bolmağanda Şäkerim,  Abaylardıñ nasihattarına zer sala bileyikşi,  endi jaratuşınıñ bergen janınıñ qara jerge jerlenuine,  jaratuşı jaratqan pendelerdiñ adami twrğısındağı täubeliq,  dästürli twnığına soqtıqpasaq etti.

Äruaqtı qorlamayıq

Eñ bolmağanda mınau adamdı tik türegeltip,  ärekettendirip twrğan tänniñ bwl düniedegi zattıq qauharı bitken kezde,  yağni fiziologiyalıq özgeristerdiñ dwrıs jüru mümkindigi ayaqtalıp, jan,  ruh özderiniñ näzik denelerimen birge tändi tastap baqi älemge ötetinin tüsinip, Äruaqtardıñ kömusiz nemese eleusiz qaluına janın salğan orınsız,  dürdaraz pätuanı tıysaq qaytedi.

Iä,  sizşe (salafitter men uahabisterşe) bolğanda «Äruaq kömilip,  topıraq bolıp ketu kerek» . Jön-aq,  alayda, Onı auızğa da almay,  eleusiz qaldıruımız,  tipti olardıñ dünieden köşkenine jılamay,  qayğırmay,  tük bolmağansu kerek bolğanı ma?. Endeşe,  bwdan ne adamgerşilik izdeymiz,  meyirimdiliktiñ,  jaratqannıñ adami deñgeyi osı süyispenşilikte jatsa,  sen onı joqqa şığarsañ,  Jaratuşınıñ «Meni sıylap,  qürmetteymin deseñ,  äueli ata-anañdı ayalap,  qwrmette»  deui qayda qaladı?

Aqsaq Temirdiñ äruağı bastağan soğıs

Iä,  Äruaq demekşi,  1941 jılı   21 mausımda aqsaq Temirdiñ qabiriniñ aşılğan küni ekinşi düniejüzilik soğısı bastaladı, sol kezde nağız Äruaqtı moyındamaytın azuı kere qarıs Stalinniñ özi aqırı süyekti ornına qoydırğan küni soğıstıñ ayaqtalğanın köp el biledi. «Äruaq»  dep babalarımız talay jauınıñ betin qaytarıp,  sol Äruaqtı babalardıñ qasietke ie ruhımen öz ruhtarın biikke köterip,  jandarına jılulıq alıp otırğan emes pe edi?

Dinmwhammed atamız Äruaqtı qwrmettep ötti

Öz zamanında Dinmwhammed Qonaevtıñ Arab elinde saparda bolğanda Tihrandağı kezdesude dini toptıñ özine Qwdaydıñ qwlı,  haq payğambardıñ ümbeti ekeni jönindegi saualdarına jauap berip,  öziniñ mwsılmandığın moyındata otırıp:

– Sizdiñ elde Mwhammed payğambarğa sahaba äri aqılşı bolğan,  äldeqayda jası ülken bir wlı Äruaq jatır dep estimiz,  onıñ mazarına bir adam basın swqpaytın körinedi,  tastandı bolıp aydalada jatsa kerek,  osı söz ras pa,  odan habarıñız bar ma? – degen swrağına. Qonaev:

– Iä,  habarım bar,  Arıstan bab degen kisi bizdiñ elde jatqanı ras,  – degende otırğandar jabal orındarınan twrıp, erinderin jıbırlatıp,  kübirlep,  betterin sipap barıp qaytadan orındarına jayğasadı.

– Osığan baylanıstı mende tağı bir swraq bar,  – deydi endi bir säldeli kisi:

– Swrañız,  qwlağım sizde.

– Ol kisi sizderde qalıñ eldiñ ortasında jatır ma?

– Qalıñ eldiñ ortasında emes,  şetkeri,  oñaşa jatır,  – degende otırğandar bastarın şayqaydı,  arada älgi adam:

– Biz qalıñ eldiñ ortasına äkep qoyıp,  tirilerdi tärbieleytin ardaqtı da qwrmetti Äruaq twlğasına aynaldırsaq,  bizge süyekti beresizder me?

– Bwrınğı ötken ataqtı adamdardıñ barlığı da dünieden keşken jerlerine qoyılğan degen derek bar,  qozğamağan dwrıs şığar,  bizdiñ bir ülken ğwlama,  oqımıstı bauırımız Şam şahardıñ ortasındağı ziratta jatqan Äl-Farabidiñ süyegin swrağanda Siriyanıñ ğwlaması men basşıları da osılay jauap berse,  al payğambarımız da sol siyaqtı älemge tanılğan köptegen adamdar qaza bolğan jerlerinde jatır ğoy,  bwl jönindegi qwptaudı payğambarımız Mwhammedtiñ auzınan Äbubäkir Sıdıq estigenin däleldeydi ğoy.

(«Jaratuşınıñ qwdireti — Äruaqtar qozğalısı tilsim»,  Äset Mwqaşbek,  Almatı).

Nazarbaevtıñ Äruaq turalı közqarası

Mine, kördiñiz be? Nağız Islam dininiñ ordası bolğan Arab elderiniñ Äruaq jönindegi közqarası men Äruaqqa degen qwrmetiniñ qanday ekenin? Sondıqtan payğambarımız «Qabirge (mazarğa) ziyarat etetinder,  olar älbette sizderge aqıretti esteriñizge saladı»  deui adamdardıñ Äruaq arqılı öz wrpağına qanday deñgeyde wlağat,  parasat,  küş-qayrat sıylap otırğanın eskertip,  adamnıñ tirligin mändi,  mağınalı ötkizu arqılı artına öşpes qasiet qaldırudı mwrat etken edi. Bwl jöninde bügingi Qazaqstanıñ twñğış prezidenti Nazarbaevtıñ: «Men Elbası bolsam da  Qazaq deytin atasın ardaqtap,  anasın sıylağan,  äruağın qasterlep,  Allasına siınğan eldiñ prezidentimin.  Äruaqtıñ bar ekeni ras bolsa,  Atırau men Altay,  Alatau men Arqanıñ arasında talay töbe döñbekşip,  talayı ornınan aunap tüsip,  bügingi bizdiñ isimizge aq batasın berip jatqan bolar dep oylaymız. Ilahim,  sol babalardıñ batası qabıl bolsın degim keledi…

Biz eki jarım ğasırdan astam Reseydiñ bodanı bolıp keldik,  sondıqtan men sanadağı qwldıq psihologiyanı özgertu üşin ata-babalar Äruağına siınıp,  solardıñ qasietti ruhın tirilttim,  bükil Qazaqqa sauın aytıp,  olarğa as berip,  toyların ötkizdim,  «öli razı bolmay,  tiri bayımaydı» deydi halqımız, sol Äruaqtar riza bolsın dep jatqan jerlerin tauıp basına belgi ornattıq,  esimderi el  jadında jürsin dep olardıñ atın mektepterge,  köşelerge,  auıl-selolarğa,  audandarğa berdik… Endeşe sol Äruaqtar bizdi qoldamaydı dep kim ayta aladı?!»  (Qazaqstan respublikasınıñ prezidenti A. Nazarbaev).

Arabtıñ dini men mädenietin şatastırmau kerek

Mine biz aytatın Äruaqtar, ata-babalar ruhı jönindegi közqarasımızdı bügingi Qazaqstan Elbası osılay qorıtadı. Şının aytqanda biz islam dininiñ qasietin moyınday otırıp,  parızdar men uäjipterimizge qatañ boluğa haqılımız. Dindi qabıldau äste Qazaqqa Arab wltınıñ twtas mädenieti men dästürin köşirip äkelip qabıldap,  özimizdegi wlttı saqtap twrğan dästürden ayırılıp,  Arab bolıp ketu degendik emes. Äsili dästür,  salt-sana,  ğwrıp – ädetimizden wrpaq üşin,  däuir üşin,  wltımız üşin ayrılmauımız kerek. Wlttıñ janı – dästürde jatqanın tüsine otırıp,  joq pätualardı şığarğannan köri payğambarımızdıñ: «Pendeniñ bwl düniede jasağan zwlımdığı – Ol düniede özine jasağan zwlımdığı»  deytin qasietti tağılımdarımen wrpaqtı närlendirip,  tirlikte wrpaqtıñ izgilikti boluınıñ ölgen kezde de sauabı bolatının tüsindiru arqılı payğambarım hazireti Mwhammed (s.a.u)-nıñ: «Adamdı nietine qaray tiriltedi»  degenindey,  taza ruhtı,  adal qasietti payğambarımızdıñ,  qanşama sahabalarımızdıñ,  Äruaqtı handar men batır – jıraularımızdıñ,  şeşen – şejireşilerimiz ben äulie-änbielerimizdiñ qasieti äli künge deyin wrpaqqa izgilikti nasihattap twrğanın wrpaqqa jetkize bilsek bolğanı.

Bayahmet Jwmabaywlı

Related Articles

  • Qıtay “qazaq qaupi” mäselesinen äli de alañdauı ma?

    Eldeç Orda Atqa minip qılışın oñdı soldı jalañdatıp “şa şa şalap” kep (qıtayşa öltiriñder degen söz) Qazaq auılın qanğa böktirip ketetin qilı oqiğalardı bala künimizden beri kitaptan oqıp ösip edik. Künşığıs Cinhay, Gansuğa auıp Tibet asıp Kaşmir, Pakistanğa at basın tiregen Altay men Wlıq Erenqabırğa qazaqtarınıñ qasiretti tağdırı turalı büginge şekim (deyin) az aytılmadı. Qanşama kitap, maqala jazıldı… Oqığan sayın say süyegiñ sırqıraydı… Äsirese, Äbetay Mwqarapwlı qwrastırıp jinaqtağan “Kieli Köş”ti oqısañızdar (alda kirilicsiyağa audarılıp jatsa) onda qasiretti oqiğalar birşama anıq jazılğan, oqıp jatqanda köz aldıñızğa beyne kinoday elestep otıradı. Ana jolı osı paraqşamda “Qıtaydağı Mwsılman Elitasınıñ Qilı Tarihı jäne Onıñ Şığıs Türkistanğa Iqpalı” attı post jazğamın, sondağı Üştik Ma äuletiniñ

  • Jaqsıbekovtiñ äkesiniñ atındağı “Allanıñ güli” meşiti

    Gülbanu ÄBENOVA Mwsılmandardıñ qasietti Ramazan ayı qarsañında Astanada künnen quat alatın qondırğıları bar jaña meşit paydalanuğa berildi. Säuletşi Sağındıq Janbolatov keşen jobasın “Allanıñ güli” dep atadı. Jaña meşitke Qazaqstan prezidenti äkimşiliginiñ basşısı Ädilbek Jaqsıbekovtiñ äkesi Irıskeldi qajınıñ esimi berilgen. 1Aqşanqan meşit ğimaratı wlttıq naqıştağı oyu-örnekpen bezendirilip, postmodernistik stil'de salınğan. Negizgi ğimarat üşbwrıştı kölbeu qabırğalar men kümbezden twratın kürdeli pişinde twrğızılğan. Säuletşi Sağındıq Janbolatovtıñ sözinşe, osığan wqsas meşitter Malayziyada, Germaniyada, arab elderinde bar. Jobağa tapsırıstı “Qazaqstan mwsılmandar dini basqarması” respublikalıq mwsılmandar dini birlestigi bergen. Ğimarat jeke azamattardıñ qarjısı esebinen salınğan. Qwrılısşılar jobağa qanşa aqşa jwmsalğanın aytpadı. 2Kölemi 3695 şarşı metr bolatın meşit jayğasqan jer uçaskesiniñ aumağı – 1,44 gektardı qwraydı. Kümbezdiñ

  • Aynuddin Muradi: “Auğan qazağı atamekenge qaytqısı keledi”

    Nwrtay LAHANWLI Auğanstannan Qarağandığa kelip oqıp jürgen etnikalıq qazaq Aynuddin Muradi. (Suret Aynuddinniñ jeke mwrağatınan alındı.) Auğanstannıñ Qwndız uälayatı Imam-Sahib audanında tuıp-ösken Aynuddin Muradi bıltır küzde Qarağandı politehnikalıq universitetiniñ dayındıq kursına tüsken. Aynuddin Azattıqqa bergen swhbatında Auğanstandağı qazaqtardıñ atamekenge oralğısı keletinin ayttı. Azattıq: – Soñğı jıldarı Auğanstannan Qazaqstanğa bilim aluğa keletin qazaq jastarınıñ sanı köbeyip keledi. Ol jaqta qazaq otbası köp pe? Aynuddin Muradi: – Otbasında bes balamız. Qazir ata-anam, bauırlarım twrıp jatqan aymaqta 20 üy qazaq bar. Basqa jerde qazaq bar ma, joq pa, bilmeymin. Bizdiñ atalarımız ötken ğasırdıñ basında Oñtüstik Qazaqstan oblısı Türkistan aumağınan köşken eken. Ötken ğasırdıñ toqsanınşı jıldarı keybir tuıstarımız Qazaqstanğa köşip kelgen, qazir osında twrıp jatır.

  • Qazaq medicinası qwndı zertteu eñbegimen tolıqtı

    Nwrgül Jambılqızı Almatı qalası OKJ-niñ №4 kitaphanasında Astanadağı «Şipalı» emdeu ortalığınıñ bas därigeri, densaulıq saqtau salasınıñ üzdigi, m.ğ.k. Qayrat Aydarhanwlınıñ tört birdey kitabınıñ twsaukeseri boldı. Keş barısında Qayrat Aydarhanwlınıñ jeke öziniñ «Qazaq emşiligi», «Arqa törinde», «Sır men Sauır arası» jäne jazuşı Jädi Şäkenwlımen birlesken «Altay alıptarı» attı kitaptarı köpşilikke tanıstırılıp, keş qonaqtarına da taratıldı. Därigerdiñ kitaptarı türli taqırıpqa bağıttalğan. Mäselen, «Qazaq emşiligi» kitabına Qayrat Aydarhanwlınıñ wzaq jıldarğı eñbekteri men zertteuleri engizilgen. Odan bölek, atalğan kitapta qazaq emşiliginde wdayı qoldanılatın däriler, tabiği emdeu joldarı toptastırılğan.  Keşke maytalman aqın-jazuşılar, elimizge belgili baspagerler, BAQ ökilderi men qalalıq kitaphana meñgeruşileri qatıstı. Sonıñ işinde, belgili ğalım, medicina ğılımdarınıñ doktorı, akademik Maqswt Temirbaev, medicina ğılımdarınıñ doktorı,

  • Qazaq tili- qayta jañğırğan, belsendi tilderdiñ tobına kirdi

    Dünie jüzinde jeti mıñnan astam til bar. Onıñ şamamen toqsan bes payızında älem halqınıñ bar bolğanı tört-aq payızı söyleydi. Eki jarım mıñday tilge joyılıp ketu qaupi tönip twr. Onıñ işinde türki tilderi de bar. Al qazaq tili soñğı şirek ğasırda söyleuşi sanı boyınşa da, instituttıq qoldau boyınşa da tizim basındağı qayta jañğırğan, belsendi tilderdiñ tobına kirdi. Tek mädeni-otbasılıq qatınas qwralı emes, twtınuşı tiline aynala bastadı. Birtindep negizgi qoldanu keñistigi – Qazaqstanda ekonomika, sauda men biznes salalarında da poziciyası küşeye bermek. Mwnı qasaqana qasarısıp bayqağısı kelmeytin adamdar mädeni-lingvistikalıq plyuralizmdi moyındamasa, twtınuşınıñ konstituciyada bekitilgen öz tilinde qızmet talap etu haqın sıylamasa, bäsekege qabiletsiz top retinde qoğamnıñ da, narıqtıñ da şetine şığıp qaladı.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: