|  |  |  | 

Köz qaras Mädeniet Ruhaniyat

Qonaev pen Nazarbaevtıñ Äruaq turalı közqarastarı

Älqissa…

Bwl künde dini uağızşılarımız är jerde «Äruaqqa qwrmet etu,  oğan siınu – Allağa serik qosqandıq»  deytin,  tipti  «Qabir twrğızbau,  ölikti jerlegen soñ jerdi tegistep tastau»,  «Jeti,  qırqı,  jıldığı degender şariğatta joq», «qwran bağıştamau», t.b pätualar köbeye bastadı.

Men dindär adam bolmasam da,  Ilam dinine senetin, özime tän közqarasım, äri şamalı bilimim bar adam bolğandıqtan mwnday mäselege  öz oyımdı bildirgim keledi. Öytkeni,  mağan talanttı jaratuşı sıylasa,  bilimdi ata-anam men osı halqım, ösken dalam, ortam berdi. Sondıqtan joğarıdağı mäsele jöninde azdap tolğanıp köreyin,  artıq ketsem ğapu etersizder.

Äruaq bar ma?

« …Tañğalasıñ,  olardıñ ‹biz topıraq bolğan kezde, jañadan jaratılamız ba?» degen sözderine tañırqau kerek,  mine, bwlar rabbılarına qarsı bolğandar äri bwlardıñ moyındarında temir şınjır bolatındar,  sonday-aq, bwlar tozaqtıq,  olar onda mäñgi qaladı»  («Qwran kärim» qazaqşa mağına jäne tüsinigi,  «Rahat» süresi,  13 – ayat,  249 – bet).

Mine, osı süreler Äruaqtıñ barlığına, onıñ bolatınına berilgen şınayı jauap ekenin moyındarsıñ.

«… Bwl sonda senderdi tiriltti,  sosın öltirdi,  sosın keyin jäne tiriltti,  rasında adam balası näsükir»  (sañırau,  soqır degen mağınada) («Qwran kärim», qazaqşa mağına jäne tüsinigi,  22 – «Hat» süresi,  66-ayat,  340- bet).

Endi köriñiz,  adam ölgen soñ ölip-tiriletinine,  bir emes, neşe tiriletinine sengen bolarsız,  Äruaq degen äne sol.

Din aytadı «Mağan nan»  dep,

Adasqan din pän deydi.

Mağınasın anıq bile almay,

Ruh degen sözdi jan deydi.

Osıdan jaman äure joq,

Ruh degen dinsiz taza aqıl,

Dinsizdik isi şın maqwl.

Ayuandıq aqıl ol emes,

Az ğana sözim az taqıl.

Qwrandı oqı nanbasañ…

(Şäkerim Qwdayberdiwlı)

Iä,  halayıq,  biz şınında Qwran kärimnen tolıq ruhani quat ala almasaq,  eñ bolmağanda Şäkerim,  Abaylardıñ nasihattarına zer sala bileyikşi,  endi jaratuşınıñ bergen janınıñ qara jerge jerlenuine,  jaratuşı jaratqan pendelerdiñ adami twrğısındağı täubeliq,  dästürli twnığına soqtıqpasaq etti.

Äruaqtı qorlamayıq

Eñ bolmağanda mınau adamdı tik türegeltip,  ärekettendirip twrğan tänniñ bwl düniedegi zattıq qauharı bitken kezde,  yağni fiziologiyalıq özgeristerdiñ dwrıs jüru mümkindigi ayaqtalıp, jan,  ruh özderiniñ näzik denelerimen birge tändi tastap baqi älemge ötetinin tüsinip, Äruaqtardıñ kömusiz nemese eleusiz qaluına janın salğan orınsız,  dürdaraz pätuanı tıysaq qaytedi.

Iä,  sizşe (salafitter men uahabisterşe) bolğanda «Äruaq kömilip,  topıraq bolıp ketu kerek» . Jön-aq,  alayda, Onı auızğa da almay,  eleusiz qaldıruımız,  tipti olardıñ dünieden köşkenine jılamay,  qayğırmay,  tük bolmağansu kerek bolğanı ma?. Endeşe,  bwdan ne adamgerşilik izdeymiz,  meyirimdiliktiñ,  jaratqannıñ adami deñgeyi osı süyispenşilikte jatsa,  sen onı joqqa şığarsañ,  Jaratuşınıñ «Meni sıylap,  qürmetteymin deseñ,  äueli ata-anañdı ayalap,  qwrmette»  deui qayda qaladı?

Aqsaq Temirdiñ äruağı bastağan soğıs

Iä,  Äruaq demekşi,  1941 jılı   21 mausımda aqsaq Temirdiñ qabiriniñ aşılğan küni ekinşi düniejüzilik soğısı bastaladı, sol kezde nağız Äruaqtı moyındamaytın azuı kere qarıs Stalinniñ özi aqırı süyekti ornına qoydırğan küni soğıstıñ ayaqtalğanın köp el biledi. «Äruaq»  dep babalarımız talay jauınıñ betin qaytarıp,  sol Äruaqtı babalardıñ qasietke ie ruhımen öz ruhtarın biikke köterip,  jandarına jılulıq alıp otırğan emes pe edi?

Dinmwhammed atamız Äruaqtı qwrmettep ötti

Öz zamanında Dinmwhammed Qonaevtıñ Arab elinde saparda bolğanda Tihrandağı kezdesude dini toptıñ özine Qwdaydıñ qwlı,  haq payğambardıñ ümbeti ekeni jönindegi saualdarına jauap berip,  öziniñ mwsılmandığın moyındata otırıp:

– Sizdiñ elde Mwhammed payğambarğa sahaba äri aqılşı bolğan,  äldeqayda jası ülken bir wlı Äruaq jatır dep estimiz,  onıñ mazarına bir adam basın swqpaytın körinedi,  tastandı bolıp aydalada jatsa kerek,  osı söz ras pa,  odan habarıñız bar ma? – degen swrağına. Qonaev:

– Iä,  habarım bar,  Arıstan bab degen kisi bizdiñ elde jatqanı ras,  – degende otırğandar jabal orındarınan twrıp, erinderin jıbırlatıp,  kübirlep,  betterin sipap barıp qaytadan orındarına jayğasadı.

– Osığan baylanıstı mende tağı bir swraq bar,  – deydi endi bir säldeli kisi:

– Swrañız,  qwlağım sizde.

– Ol kisi sizderde qalıñ eldiñ ortasında jatır ma?

– Qalıñ eldiñ ortasında emes,  şetkeri,  oñaşa jatır,  – degende otırğandar bastarın şayqaydı,  arada älgi adam:

– Biz qalıñ eldiñ ortasına äkep qoyıp,  tirilerdi tärbieleytin ardaqtı da qwrmetti Äruaq twlğasına aynaldırsaq,  bizge süyekti beresizder me?

– Bwrınğı ötken ataqtı adamdardıñ barlığı da dünieden keşken jerlerine qoyılğan degen derek bar,  qozğamağan dwrıs şığar,  bizdiñ bir ülken ğwlama,  oqımıstı bauırımız Şam şahardıñ ortasındağı ziratta jatqan Äl-Farabidiñ süyegin swrağanda Siriyanıñ ğwlaması men basşıları da osılay jauap berse,  al payğambarımız da sol siyaqtı älemge tanılğan köptegen adamdar qaza bolğan jerlerinde jatır ğoy,  bwl jönindegi qwptaudı payğambarımız Mwhammedtiñ auzınan Äbubäkir Sıdıq estigenin däleldeydi ğoy.

(«Jaratuşınıñ qwdireti — Äruaqtar qozğalısı tilsim»,  Äset Mwqaşbek,  Almatı).

Nazarbaevtıñ Äruaq turalı közqarası

Mine, kördiñiz be? Nağız Islam dininiñ ordası bolğan Arab elderiniñ Äruaq jönindegi közqarası men Äruaqqa degen qwrmetiniñ qanday ekenin? Sondıqtan payğambarımız «Qabirge (mazarğa) ziyarat etetinder,  olar älbette sizderge aqıretti esteriñizge saladı»  deui adamdardıñ Äruaq arqılı öz wrpağına qanday deñgeyde wlağat,  parasat,  küş-qayrat sıylap otırğanın eskertip,  adamnıñ tirligin mändi,  mağınalı ötkizu arqılı artına öşpes qasiet qaldırudı mwrat etken edi. Bwl jöninde bügingi Qazaqstanıñ twñğış prezidenti Nazarbaevtıñ: «Men Elbası bolsam da  Qazaq deytin atasın ardaqtap,  anasın sıylağan,  äruağın qasterlep,  Allasına siınğan eldiñ prezidentimin.  Äruaqtıñ bar ekeni ras bolsa,  Atırau men Altay,  Alatau men Arqanıñ arasında talay töbe döñbekşip,  talayı ornınan aunap tüsip,  bügingi bizdiñ isimizge aq batasın berip jatqan bolar dep oylaymız. Ilahim,  sol babalardıñ batası qabıl bolsın degim keledi…

Biz eki jarım ğasırdan astam Reseydiñ bodanı bolıp keldik,  sondıqtan men sanadağı qwldıq psihologiyanı özgertu üşin ata-babalar Äruağına siınıp,  solardıñ qasietti ruhın tirilttim,  bükil Qazaqqa sauın aytıp,  olarğa as berip,  toyların ötkizdim,  «öli razı bolmay,  tiri bayımaydı» deydi halqımız, sol Äruaqtar riza bolsın dep jatqan jerlerin tauıp basına belgi ornattıq,  esimderi el  jadında jürsin dep olardıñ atın mektepterge,  köşelerge,  auıl-selolarğa,  audandarğa berdik… Endeşe sol Äruaqtar bizdi qoldamaydı dep kim ayta aladı?!»  (Qazaqstan respublikasınıñ prezidenti A. Nazarbaev).

Arabtıñ dini men mädenietin şatastırmau kerek

Mine biz aytatın Äruaqtar, ata-babalar ruhı jönindegi közqarasımızdı bügingi Qazaqstan Elbası osılay qorıtadı. Şının aytqanda biz islam dininiñ qasietin moyınday otırıp,  parızdar men uäjipterimizge qatañ boluğa haqılımız. Dindi qabıldau äste Qazaqqa Arab wltınıñ twtas mädenieti men dästürin köşirip äkelip qabıldap,  özimizdegi wlttı saqtap twrğan dästürden ayırılıp,  Arab bolıp ketu degendik emes. Äsili dästür,  salt-sana,  ğwrıp – ädetimizden wrpaq üşin,  däuir üşin,  wltımız üşin ayrılmauımız kerek. Wlttıñ janı – dästürde jatqanın tüsine otırıp,  joq pätualardı şığarğannan köri payğambarımızdıñ: «Pendeniñ bwl düniede jasağan zwlımdığı – Ol düniede özine jasağan zwlımdığı»  deytin qasietti tağılımdarımen wrpaqtı närlendirip,  tirlikte wrpaqtıñ izgilikti boluınıñ ölgen kezde de sauabı bolatının tüsindiru arqılı payğambarım hazireti Mwhammed (s.a.u)-nıñ: «Adamdı nietine qaray tiriltedi»  degenindey,  taza ruhtı,  adal qasietti payğambarımızdıñ,  qanşama sahabalarımızdıñ,  Äruaqtı handar men batır – jıraularımızdıñ,  şeşen – şejireşilerimiz ben äulie-änbielerimizdiñ qasieti äli künge deyin wrpaqqa izgilikti nasihattap twrğanın wrpaqqa jetkize bilsek bolğanı.

Bayahmet Jwmabaywlı

Related Articles

  • YAsin Qwmarwlı: Ejelgi Türki taypalarındağı tötemdik añ – qwstardıñ añızdıq negizderi

    Anotaciya  Maqalada grifon, kökböri (Qwsböri) täñir wğımdarı men atauları töñiregindegi sonday-aq Saq, Ğwn, Üysin, Türkilerdiñ böri tötemdiligi jäne attarınıñ da börige baylanıstılığı zertteledi. Grifon jäne kökböri Grifon (griffon) qazirge deyingi anıqtamağa say jartılay arıstan, jartılay qwmay nemese bası, qanatı qws, denesi arıstan añızdıq maqwlıq (狮鹫). Bireuler onı jauızdıqtıñ simvolına balasa endi bireuler izgiliktiñ (tipti Hristostıñ)nışanı dep biledi. «Etimologiya» attı  eñbekte: «Hristos – arıstan, öytkeni onda teñdessiz parasat jäne qüş-quat bar, Hristos äri qwzğın, öytkeni ol qayta tirilgen soñ aspanğa köterilip, jwmaqqa şığadı», – dep jazılğan. Grifon köbine grek añızdarında jolığadı. Onıñ arğı jäne keyingi zamanğı mädeniet, etnos, t.b. tanudağı ornı mañızdı. Ol qiır şığıstıñ aydaharı siyaqtı bir däuir mädenietiniñ simvolı. Dese de, grifon grek añızdarında ğana saqtalıp qalmastan,  basqa  aymaqtarda da  keñinen  taralğandığı  bayqaladı.  Äsirese onıñ arheologiyalıq deregi Ortalıq Aziya öñirinen köp bayqaladı. Bayırğı Elamdıqtar onı arhitekturada keñinen paydalanğan. Gerodottıñ «Tarih» attı wlı eñbeginde griffon  birneşe  jerde  jolığadı,  barlığı  saqtarğa  baylanıstı.  Gerodot  jäne saqtar  jerinde  grifonnıñ  äygili  bolğandığın  da  jazadı.  (IV.79)  Tarihi derekterge,  añızdarğa  negizdelgende  grifon  Ukrainadan  Orta  Aziyağa  deyinge skif dalasında bolğan dep qaraladı. Saqtardıñ grifon äsem öneri turalı: saq molalarında bar. Berelde, Pazırıqta, Esikte, Alagude, tipti ğwndardıñ köşi jäne joyqın jorığımen birge Qiır Şığıs jerine deyin jetkendigi bayqaladı. Gerodottıñ  aytuınşa,  issedondardıñ  joğarğı  jağında  arimaspı,  yağni jalğız  közdiler  twradı.  Al  olar  twrğan  jerde  altındı  qorıp  jatqan  grifon boladı  dese,  ol  tağı,  issedondardıñ  arimaspı  jağınan  ığıstırılıp,  odan skifter issedondar jağınan ığıstırılğandığın jazadı [1]. Gerodot:  «Bwl  aradan  şalğaydağı  jağdaylar  turalı  mälimetterdi  tek issedondardıñ aytqandarınan ğana bilemiz. Olar jalğız közdiler men altın qorıp jatqan grifon turalı äñgimeleydi. Skifter bwl äñgimelerdi issedondardan estidi. Odan skifter onı grekterge jetkizedi. Sonımen biz olardı jalğız közdiler dep atadıq. Skifter Arimaspi  deydi. «Arima» bir degendi, «spu» köz degendi bildiredi», – deydi [2].

  • Qazaq patriot qwrılısşısı

    11 tamız küni, bwrınğı Keñes Odağınıñ aumağında qwrılısşılardıñ käsibi merekesi atap ötildi. Eriksiz, meniñ dosım Aleksandr Vladimiroviç Ryazanovtı (1958-2009) eske aldım. Iä, biılğı tamızdıñ basında Odessa qalasına qısqa sapar şektim. Osı aymaqta ömir süretin Alekeñniñ tuısqandarımen qauıştım: böle ağası Aleksandr Brailov, böle qarındası Oksana Poznyak, böle inisi Andrey Barbakar. Odessa aymağınıñ qwramasındağı Izmail qalasında twratın onıñ dosı, jurnalis Aleksandr Obodovskiymen söylestim. Zımırap ötetin uaqıttıñ qarqını sonşama: biıl A.V. Ryazanovtıñ mezgilsiz qazasına darday on jıl toldı. Qayran Aleksandr Vladimiroviç äygili amerikandıq estradalıq änşi Maykl Djeksondey (1958-2009) jarqırağan jwldızday ötti. Elimizdiñ qwrılıs salasında Alekeñ de birtuar jwldız emey nemene? Alayda, keñ-baytaq memleketimizde küni bügingi deyin onıñ qwrmetine birde-bir köşe, alañ, dañğıl atalmadı.

  • Qoş bol, Sovettik ataular!

    Redakciyadan: Küni büginge deyin Bolat Bakauov basqaratın Pavlodar oblısına, ondağı tildik mäselelerge, jer-su ataularına, äleumettik mäselelerge t.b. qatıstı sıni söz Abai.kz aqparattıq portalında az jazılğan joq. Biz jazsaq ötkir häm ädil sın jazdıq. Bireudi naqaq qaralap, derek bwrmalağan joqpız. Özekti problemalarğa öz oyımızdı qostıq. Sonıñ biri – öñirdegi ögey ataular edi. Eski odaqtıñ kezinde ideologiyalıq mäjbürleu arqılı engen sol bir sayasi häm beysauat ataulardıñ küni büginge deyin saqtalıp kele jatqanın talay ret jazdıq.  Bügin redakciyamızdıñ elektrondı poştasına Pavlodar oblısı Tilderdi damıtu jönindegi basqarmasınıñ onomastika jwmıstarı bölimi öñirdegi jer-su, eldi-meken men köşe, audan atauların qazaqılandıru boyınşa atqarılğan jwmıstar turalı egjey-tegjeyli bayandap, maqala joldaptı. Söytsek, Kereku jwrtı “Qoş bol, sovettik ataular” depti. Naqtılap

  • Qazaq tili tek kedeylerge kerek…  

        Elimizdegi jalpı  otbasınıñ sanı 2,3 mln-nan astam desedi.Jariyalanğan derekterge süyensek olardıñ  seksenge tayauı  älemdik bahuattı baylarmen teñese  alatın şamalı  eken.Jalpı wlttıq burjuylardıñ  negizi qalanğan tärizdi.Ekinşi jağınan kedeyler de olarğa say, qalıspay ösipti.Bilikti uälidiñ  sözine qarağanda äleumettik jağınan az qam-tılğan otbası- 600 mıñğa tayau körinedi.Olardı taqır kedeyge sanaytındar da bar eken. Qazaq qoğamınıñ ötken tarihına  köz jügirtseñiz,ölkemizde,jalpı aumaqta, tınıştıq ornap,adamdar alañsız ömir sürip, tirlik keşken, «qoy üstine boz torğay jwmırtqalağan da», aştıqtan qırılıp-joyılıp,tentirep bezip,auıp-köşip,zar eñiregen zaman  da bolıptı. Biraq,qay-qaysısı da wzaqqa sozılmaptı.Elbasına jaqsılıqtı ornatıp,basın biriktirip,memleket  qwrıp,halıqtıñ äl-auqatın qalpına keltirude, handardıñ,bilerdiñ,swltandardıñ,batırlardıñ,oyşıl-ğwlama aqılmandardıñ , küres-kerlerdiñ,qayratkerlerdiñ salihalı sayasatı şeşuşi röl atqarıptı.Al,qırılıp joyılu,tentirep bezu,basqanıñ qol astına enip,bodandıqqa aynalu jaularımızdıñ jımısqı sayasatı,wlı derjavalıq şovinistik piğılı

  • Jekeşelendirdik. Jetistik pe?

      Halıqtıñ hal-ahualın jaqsartu ükimettiñ aldındağı eñ birinşi mindet. Ol üşin halıqtıñ naqtı tabısı artuı kerek, alayda onıñ ösui mülde mardımsız. Halıq qarajatınıñ şığıs qwrılımına qarasaq, adamdar qazir barlıq tabısınıñ jartısınan astamın tamaqqa jwmsauğa mäjbür. Öytkeni, bäri qımbat jäne bağa künnen künge arta tüsude. Al äleumettik qızmet körsetu sapası qanday desek, bwl bağıtta da tildi tistetetin mäseleler köp. Osı mäselelerdi ayta kelip Mäjilistegi «Halıqtıq kommunister» frakciyasınıñ jetekşisi Ayqın Qoñırov ükimet basşısı Asqar Maminge joldağan deputattıq saualında jekeşelendiruge berilgen äleumettik nısandardıñ jay-küyi turalı swrau saldı. «Bügingi tañda jekeşege berilgen äleumettik nısandar sanı 500-ge jetip qaldı. Sonıñ jartısı kommunaldıq menşikke jatatın emhanalar, sauıqtıru keşenderi, diagnostikalıq ortalıqtar, dispanserler, sanatoriyler, sporttıq klubtar, muzıkalıq jäne

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: