|  |  | 

كوز قاراس تاريح

قىتاي “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟

اتقا ءمىنىپ قىلىشىن وڭدى سولدى جالاڭداتىپ “شا شا شالاپ” كەپ (قىتايشا ولتىرىڭدەر دەگەن ءسوز) قازاق اۋىلىن قانعا بوكتىرىپ كەتەتىن قيلى وقيعالاردى بالا كۇنىمىزدەن بەرى كىتاپتان وقىپ ءوسىپ ەدىك. كۇنشىعىس تسينحاي، گانسۋعا اۋىپ تيبەت اسىپ كاشمير، پاكىستانعا ات باسىن تىرەگەن التاي مەن ۇلىق ەرەنقابىرعا قازاقتارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى بۇگىنگە شەكىم (دەيىن) از ايتىلمادى. قانشاما كىتاپ، ماقالا جازىلدى… وقىعان سايىن ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى… اسىرەسە، ابەتاي مۇقاراپۇلى قۇراستىرىپ جيناقتاعان “كيەلى كوش”تى وقىساڭىزدار (الدا كيريليتسسياعا اۋدارىلىپ جاتسا) وندا قاسىرەتتى وقيعالار ءبىرشاما انىق جازىلعان، وقىپ جاتقاندا كوز الدىڭىزعا بەينە كينوداي ەلەستەپ وتىرادى.Eldeç Orda суреті.

انا جولى وسى پاراقشامدا “قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ قيلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى” اتتى پوست جازعامىن، سونداعى ۇشتىك ما اۋلەتىنىڭ ءبىر دوكەيى وسى- ما بۋفاڭ. بۇل كىسى اسكەري ساياساتكەر، بىراق ءومىرى وتە كۇردەلى تۇلعا. بۇنىمەن اسكەري، ساياسي كەلسىمشارت جاساسىپ شىڭجاڭ قازاعىنا ەركىندىك اپەرمەك بولعان ءالىپتىڭ بالاسى ەلىسقان دا اسكەري مامان بولعان. قىزىعى سول، ما بۋفاڭنىڭ تاريحي ورداسى بار (مۋزەي ىسپەتتى), ال ەلىسقاندا ءبىر ءتۇيىر تاسى بار ەسكەرتكىش تە جوق!Eldeç Orda суреті.

القيسسا، ءسىز تسينحاي ولكەسىنىڭ تسي نيڭ قالاسىنا بارا قالساڭىز قالاداعى ەڭ قۇرمەتتى ورىننىڭ ءبىرى- ما بۋفاڭ ورداسى (马步芳公馆) اتتى تاريحي مۋزەيگە دە بارا كەتۋدى ۇمىتپاڭىز. ما بۋفاڭ دەسە قازاقتار قاتتى جەككورەدى. ما بۋفاڭنان قازاققا كەلگەن قياناتتى ەشۋاقىتتا اقتاي دا المايدى. قىتاي كوممۋنيستتەرى تىپتەن جيىركەنىپ قارايدى. ءتىپتى، قىتاي باسشىسى ماو “باسقاسى اقيقاتقا قايتسا (باعىنسا) قابىلدايمىز، وتكەنىن قۋزامايمىز. ال، ما بۋفاڭدى ەشقاشان قابىلدانبايدى” دەگەن. ماو-دىڭ باتىس پەن باتىس تەرىستىككە جۇمساعان قالىڭ قولىن ما بۋفاڭ ادام جانى تۇرشىگەرلىك دارەجەدە قىرعىنداپ جىبەرگەن. ەستۋگە قاراعاندا جەتپىس مىڭ اسكەر قورشاۋدان شىعا الماي قىرعىنعا ۇشىراپتى، سونىڭ ءۇش مىڭى ايەل اسكەر ەكەن، ولار ەڭ جانتۇرشىگەرلىك قيناۋمەن ولتىرىلگەن دەيدى. ما بۋفاڭ جاڭ قايشىعا ءوزىنىڭ ادالدىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن قىرعىندا ولگەن كوممۋنيست اسكەردىڭ ءبىربولىمىن شيعا وراپ تۇزداپ نان كيندەگى جاڭ-عا ساۋعاعا ۇسىنعان دەسەدى (سۋرەتتەگىدەي). جالپى، ماودىڭ وسى جەتپىس مىڭ قارۋلى قوسىنىنان نەبارى ءتورت ءجۇز اسكەر امان قالىپتى، ونىڭ ىشىندە بۇگىنگى قىتاي باسشىسى شي-دىڭ اكەسى جانە ءبىز بالا كۇنىمىزدە تەلەديداردا قويىلاتىن 20 ءبولىمدى “شۋي شاڭچيان” فيلىمىندەگى سونداي “پاراساتتى” بوپ كورىنگەن شۋي شاڭچيان دا بار. Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
ال، وسى قاتىگەزدىگىمەن ەستە قالعان ما بۋفاڭدا جەكە تاريحي مۇراجاي بار، قازاقتا ەشتەڭە جوق… 1980-1983 جىلدارى قىتايدا ساياسي كۇدىك پەن قۋعىنعا ۇشىراپ اتىلىپ كەتكەندەر مەن ون جىل، جيىرما جىل تۇرمەگە وتىرعاندار اقتالا باستادى. ومىردەن وزعاندارى قايتا ۇلىقتالىپ، كوزى تىرىلەرىنىڭ ساياسي بەدەلى قالپىنا كەلىپ، شەندەرى تاعىلىپ جاتتى. ءتىپتى، كوممۋنيستتەر وزىنەن بۇرىنعى گومينداڭ ۇكىمەتى كەزىندەگى كەيبىر اسكەري، ساياسي تۇلعالاردى دا اقتاپ الىپ، ولار تۋرالى تىڭ تاريحي كوزعاراستارىن ورتاعا قويىپ جاتتى. وسى تۇستا ما بۋفاڭدى كىمدەر اقتاپ، كىمدەر ونىڭ تاريحي مۋزەيىن قالپىنا كەلتىردى دەگەن سۇراق تۋادى… بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى، قىتاي كوممۋنيستتەرىمەن جاعالاسىپ وسكەن مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ شوعىرىنا تىكە قاتىستى بولسا كەرەك.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.

وسى تۇستا ءبىزدىڭ قازاقتان اسا كوپ ەشكىم اقتالا قويعان جوق. ەڭ وكىنىشتىسى وسى! ءسىز ۇنەمى اتىن ەستىپ جۇرەتىن وسپان ءسىلامۇلى، قاليبەك حاكىمۇلى، قامزا شومىشبايۇلى، تاكىمانداردان تىس، شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ بۇرىنعى حاتشىسى ءسالىس امىرەۇلى، شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قورعانىس ءمينىستىرى زاكاريا اشەنۇلى (بۇل كىسى 1948-جىلى 8-قازاق پولكىن قۇرىپ، قولباسشى بولعان، قازاق پولكىنىڭ لەيتنانتى مادالىم بايقوناقۇلى تۇركيادا), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قارجى ءمينىستىرى جانىمقان تىلەۋبايۇلى، حاتشىسى قابيمولدا مانجىبايۇلى (بۇل كىسى بەرتىن اقتالىپتى دەپ ەستىدىم), كەزىندە شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قۇرلىس جانە ورمان ءمينىستىرى بولعان بايموللا قارەكەۇلىنىڭ حاتشىسى بولعان ابدىكەرىم ىنتىقبايۇلى (1947-جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك جازۋشىلار وداعىنىڭ التىن يەگەرى اتاعىن العان), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ پوليتسسيا توراعاسى ابەۋ، ماناس بويىندا شارقي تۇركىستانعا قارسى ازاماتتىق سوعىس جاريالاپ ىلەدە كوتەرىلىس جاساپ ارتى زور كۇشپەن باستىقتىرىلعان مالىكاجى (باتاليون كومانديرى), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ورىنباسارى، كەيىن قازاق اۆتونومياسىنىڭ ءبىرىنشى توراعاسى بولعان پاتىقان سۇگىرباەۆ، ءتىپتى كوزى ءتىرى الىس جاقىن شەتەلگە بارىپ كەپ جۇرگەن جازۋشى باتىرقان قۇسبەگين دە بار (بۇل كىسى “كەشۋلەر” اتتى كىتابىندا ءوزىنىڭ ءالى نەگە اقتالماعانىن باياندايدى), ت.ب ءبىز اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەگەن تاعى قانشاما جۇزدەگەن قازاقتىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى بار. ولاردى اقتاۋ بىلاي قالسىن، اتىن اتاۋدىڭ ءوزى ۇلكەن اڭگىمە. سوندا قىتاي كوممۋنيستتەرى دەربەس ءجۇز مىڭداي ارمياسى، دەربەس اسكەري ۇكىمەتى بولعان ما بۋفاڭدى اقتاپ، ودان كۇشى الدە قايدا ء“السىز” قازاق زيالىلارى مەن ساياسي تۇلعالارىن اقتاي الماۋى نەنى بىلدىرەدى؟ جوق، الدە شەگارالىق ايماققا شوعىرلى قونىس تەپكەن قازاقتاردىڭ “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟!

Related Articles

  • ادۆوكات قۇسپان حالىقارالىق قولداۋدى ماقتادى

    قاسىم امانجول ادۆوكات ابزال قۇسپان (الدىڭعى قاتاردا سول جاقتان ءبىرىنشى) سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ سوتىندا وتىر. جاركەنت، 13 شىلدە 2018 جىل ازاتتىقتىڭ تىكەلەي ترانسلياتسياسىندا كورەرمەندەر سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن ادۆوكات ابزال قۇسپان قازاقستاننان پانا ىزدەۋشى قىتاي قازاعى سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ تامىزدىڭ 1-ىندە سوت زالىنان بوساتىلۋىنا اسەر ەتكەن فاكتورلاردى سيپاتتادى. پانفيلوۆ اۋداندىق سوتى ساۋىتبايدى قازاقستان-قىتاي شەكاراسىن زاڭسىز كەسىپ وتكەنى ءۇشىن التى ايعا شارتتى تۇردە سوتتاپ، شەتكە شىعارۋدان باس تارتقان. ازاتتىق: زاڭدىق تۇرعىدا سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ ءىسى شەشىلدى مە؟ شەشىمىن تاپتى دەپ ايتا الامىز با؟ ابزال قۇسپان: تولىق شەشىلدى دەپ ايتا المايمىز. نازار اۋدارعان بولساڭىزدار، سوت ادەتتە قاراردى عانا وقىپ، تولىعىن كەيىن بەرەتىن ەدى. كەشە سۋديا باسىنان اياعىنا دەيىن سوت ۇكىمىن وقىپ شىقتى. سوت ۇكىمىندە ايتىلعان فاكتىنىڭ ءبارى –

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن”

    سايراگۇل اپايدىڭ جەڭىسىن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. سوت شەشىمىنەن كەيىنگى قۋانىشتى بەينەسىن قايتا قايتا كورىپ قاتتى قۋاندىم. قۋانباعان جۇرت جوق ەكەن سول ماڭدا. سايراگۇل اپايدىڭ بەينەسىنە قاراپ سان ويعا باتتىم… قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى تۋرالى وسىعان دەيىن دە ازاماتتىق پىكىرىمدى ايتقامىن، پوست تۇر. مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن” دەپ ءداۋىر بولگىشتىك سيپاتقا وزگەرۋى مۇمكىن. قازىر، ءبىزدىڭ جۇرت تەك عانا قۋانىشتى قۇتتىقتاپ تويلاۋمەن ابىگەر بوللىپ جاتىر ەكەن بىراق ماسەلەگە ۇلكەن ماشتابتان قاراپ ستراتەگيالىق تالداۋ ساراپتاۋ جاساۋ جاعى جەتپەي تۇر. قىتايدان زاڭسىز شەكارا بۇزىپ ءوتۋ وقيعاسى سايراگۇلگە دەيىن دە بولعان (مەنىڭشە سايراگۇلدەن كەيىن دە بولادى…), سابەت-قىتاي اراسىنداعى قىرعيقاباق كەزىندە قىتايداعى سابەتشىل قازاق ۇلتشىلدارى مەن جاس زيالىلاردىڭ ءبىرازى زاڭسىز

  • 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.

    Eldeç Orda 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن. ءبىرى، مانجۋر ۇكىمەتىنە شىن تيەسىلى زاڭدى تەرريتوريا. ەكىنشىسى، جانجۋر ۇكىمەتىنە سىرتتاي تيەسىلى بالامالى تەرريتوريا. زاڭ بويىنشا بۇل بالامالى تەرريتوريا قالاعان ۋاقىتىندا مانجۋر تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتە الادى. ءسىز مىنا كارتادان قىتايعا تيەسىلى ياعني تسين مەملەكەتىنە شىن تيەسىلى تەرريتوريانى نوبايلاپ بولسادا انىق كورە الاسىز. بۇل كارتاداعى تيبەت، موڭعول، ۇيعىر جانە قازاق تەرريتورياسىنىڭ تسين-گە كىرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سەبەبى مىناۋ: ولار تسين قاعاناتىنا جىلىنا ءبىر رەت سىرتتاي سالىق تولەمىن وتەپ تۇرعان، تسين ۇكىمەتى سىرتتاي سالىق وتەۋشى ەلدىڭ ىشكى ىسىنە كيلىكپەگەن، ىشكى ىستەرى، ىشكى ماسەلەسى ءوز ىرقىندا بولعان، ءبىرىنىڭ سىرتقى-ىشكى ىستەرىن رەسەيدىڭ ورىنبور، قازان، تاشكەن شاھارلارى شەشسە، بىرىنە يندياداعى موعول جانە الىستاعى وسىمانلى بيلىگى ارالاسىپ

  • «گيتلەر 45-ءشى جىلى ولمەپتى. ول 83 جاس جاساعان» – قۇپيا دەرەكتەر نە دەيدى؟  

    دەل پەرو ءار عاسىردىڭ بەلگىلى تۇلعالارى بولادى. ول ادام قانىن سۋشا اعىزعان جەندەت پە، الدە عاجايىپ دارىنىمەن الەمگە تانىلعان ونەر ادامى ما، ماسەلە وندا ەمەس. باستىسى، ارتىندا ەرتەگىگە بەرگىسىز اڭىزدىڭ قالعانىندا. سونىڭ ءبىرى ادولف گيتلەر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قۇپياسى اشىلماعان دۇنيە ول – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى اشقان، «بۇكىل الەمدى تابانىما سالىپ تاپتاسام» دەپ ارمانداعان، قاندى قىرعىندا 50 ميلليونعا تارتا ادامنىڭ وپات بولۋىنا سەبەپشى بولعان ادولف گيتلەردىڭ مۇردەسى. 1945 جىلى كەڭەس اسكەرى نەمىس جەرىنىڭ باسىم بولىگىن جاۋلاپ الىپ، باس قالا بەرليندى قورشاۋعا العان تۇستا، ماسقارا بولىپ قولعا تۇسپەس ءۇشىن گيتلەر ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە بەل-بۋعانى بەلگىلى. ايەلى ەۆا براۋنمەن قاتار سۇيىكتى ءيتىن قوسا ولتىرتكەن. ورىس اسكەرى ونىڭ جاسىرىنعان بۋنكەرىنىڭ ماڭىنان ورتەنگەن قوس مۇردەنى

  • قادۋان مەن سۋن مەيلين

                  1944-جىلى شىڭ شىسايدىڭ ءونبىر جىلدىق ۋاقىتشا ۇكىمەتى قۇلادى. كوپ ايالداماي شىڭ ىشكى قىتايعا جوتكەلىپ كەتتى. شىعىس قازاقيانىڭ تاريحىندا بۇرىن سوڭدى بولماعان تاريحي وزگەرىس ءدال سول تۇستا بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن الىپ جاتتى. سۋرەتتەگى اق شىلاۋىشتى كىسى- قادۋان مامىربەكقىزى. كوگەداي حان ورداسىنىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ ءبىرى الەن ۋاڭنىڭ زايىبى. قاسىنداعى كىسى اتاقتى ساياساتكەر، ديپلومات سۋن مەيلين. ول قىتاي پرەزيدەنتى جاڭ قايشىنىڭ زايىبى. زامانىندا امەريكادان ءبىلىم العان، وتە ساۋاتتى، مادەنيەتتى تۇلعا. 1944-جىلى نان كيننەن ۇرىمجىگە ۇشىپ كەلىپ تۇرمەدەگى قازاقتاردى بوساتىپ، شەت قيىرعا بوسقان قازاقتاردى ەلگە ورالتۋ ماسەلەسىن قولداپ ارنايى كوميسسيا قۇرعان جانە ونشاقتى قازاققا جوعارى لاۋازىمدى ورىن تاعايىنداپ جۇمىسقا سايلاپ كەتەدى. 1946-جىلى قازاقتار نان كيندەگى ۇلتتىق

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: