|  |  | 

كوز قاراس تاريح

قىتاي “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟

اتقا ءمىنىپ قىلىشىن وڭدى سولدى جالاڭداتىپ “شا شا شالاپ” كەپ (قىتايشا ولتىرىڭدەر دەگەن ءسوز) قازاق اۋىلىن قانعا بوكتىرىپ كەتەتىن قيلى وقيعالاردى بالا كۇنىمىزدەن بەرى كىتاپتان وقىپ ءوسىپ ەدىك. كۇنشىعىس تسينحاي، گانسۋعا اۋىپ تيبەت اسىپ كاشمير، پاكىستانعا ات باسىن تىرەگەن التاي مەن ۇلىق ەرەنقابىرعا قازاقتارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى بۇگىنگە شەكىم (دەيىن) از ايتىلمادى. قانشاما كىتاپ، ماقالا جازىلدى… وقىعان سايىن ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى… اسىرەسە، ابەتاي مۇقاراپۇلى قۇراستىرىپ جيناقتاعان “كيەلى كوش”تى وقىساڭىزدار (الدا كيريليتسسياعا اۋدارىلىپ جاتسا) وندا قاسىرەتتى وقيعالار ءبىرشاما انىق جازىلعان، وقىپ جاتقاندا كوز الدىڭىزعا بەينە كينوداي ەلەستەپ وتىرادى.Eldeç Orda суреті.

انا جولى وسى پاراقشامدا “قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ قيلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى” اتتى پوست جازعامىن، سونداعى ۇشتىك ما اۋلەتىنىڭ ءبىر دوكەيى وسى- ما بۋفاڭ. بۇل كىسى اسكەري ساياساتكەر، بىراق ءومىرى وتە كۇردەلى تۇلعا. بۇنىمەن اسكەري، ساياسي كەلسىمشارت جاساسىپ شىڭجاڭ قازاعىنا ەركىندىك اپەرمەك بولعان ءالىپتىڭ بالاسى ەلىسقان دا اسكەري مامان بولعان. قىزىعى سول، ما بۋفاڭنىڭ تاريحي ورداسى بار (مۋزەي ىسپەتتى), ال ەلىسقاندا ءبىر ءتۇيىر تاسى بار ەسكەرتكىش تە جوق!Eldeç Orda суреті.

القيسسا، ءسىز تسينحاي ولكەسىنىڭ تسي نيڭ قالاسىنا بارا قالساڭىز قالاداعى ەڭ قۇرمەتتى ورىننىڭ ءبىرى- ما بۋفاڭ ورداسى (马步芳公馆) اتتى تاريحي مۋزەيگە دە بارا كەتۋدى ۇمىتپاڭىز. ما بۋفاڭ دەسە قازاقتار قاتتى جەككورەدى. ما بۋفاڭنان قازاققا كەلگەن قياناتتى ەشۋاقىتتا اقتاي دا المايدى. قىتاي كوممۋنيستتەرى تىپتەن جيىركەنىپ قارايدى. ءتىپتى، قىتاي باسشىسى ماو “باسقاسى اقيقاتقا قايتسا (باعىنسا) قابىلدايمىز، وتكەنىن قۋزامايمىز. ال، ما بۋفاڭدى ەشقاشان قابىلدانبايدى” دەگەن. ماو-دىڭ باتىس پەن باتىس تەرىستىككە جۇمساعان قالىڭ قولىن ما بۋفاڭ ادام جانى تۇرشىگەرلىك دارەجەدە قىرعىنداپ جىبەرگەن. ەستۋگە قاراعاندا جەتپىس مىڭ اسكەر قورشاۋدان شىعا الماي قىرعىنعا ۇشىراپتى، سونىڭ ءۇش مىڭى ايەل اسكەر ەكەن، ولار ەڭ جانتۇرشىگەرلىك قيناۋمەن ولتىرىلگەن دەيدى. ما بۋفاڭ جاڭ قايشىعا ءوزىنىڭ ادالدىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن قىرعىندا ولگەن كوممۋنيست اسكەردىڭ ءبىربولىمىن شيعا وراپ تۇزداپ نان كيندەگى جاڭ-عا ساۋعاعا ۇسىنعان دەسەدى (سۋرەتتەگىدەي). جالپى، ماودىڭ وسى جەتپىس مىڭ قارۋلى قوسىنىنان نەبارى ءتورت ءجۇز اسكەر امان قالىپتى، ونىڭ ىشىندە بۇگىنگى قىتاي باسشىسى شي-دىڭ اكەسى جانە ءبىز بالا كۇنىمىزدە تەلەديداردا قويىلاتىن 20 ءبولىمدى “شۋي شاڭچيان” فيلىمىندەگى سونداي “پاراساتتى” بوپ كورىنگەن شۋي شاڭچيان دا بار. Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
ال، وسى قاتىگەزدىگىمەن ەستە قالعان ما بۋفاڭدا جەكە تاريحي مۇراجاي بار، قازاقتا ەشتەڭە جوق… 1980-1983 جىلدارى قىتايدا ساياسي كۇدىك پەن قۋعىنعا ۇشىراپ اتىلىپ كەتكەندەر مەن ون جىل، جيىرما جىل تۇرمەگە وتىرعاندار اقتالا باستادى. ومىردەن وزعاندارى قايتا ۇلىقتالىپ، كوزى تىرىلەرىنىڭ ساياسي بەدەلى قالپىنا كەلىپ، شەندەرى تاعىلىپ جاتتى. ءتىپتى، كوممۋنيستتەر وزىنەن بۇرىنعى گومينداڭ ۇكىمەتى كەزىندەگى كەيبىر اسكەري، ساياسي تۇلعالاردى دا اقتاپ الىپ، ولار تۋرالى تىڭ تاريحي كوزعاراستارىن ورتاعا قويىپ جاتتى. وسى تۇستا ما بۋفاڭدى كىمدەر اقتاپ، كىمدەر ونىڭ تاريحي مۋزەيىن قالپىنا كەلتىردى دەگەن سۇراق تۋادى… بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى، قىتاي كوممۋنيستتەرىمەن جاعالاسىپ وسكەن مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ شوعىرىنا تىكە قاتىستى بولسا كەرەك.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.

وسى تۇستا ءبىزدىڭ قازاقتان اسا كوپ ەشكىم اقتالا قويعان جوق. ەڭ وكىنىشتىسى وسى! ءسىز ۇنەمى اتىن ەستىپ جۇرەتىن وسپان ءسىلامۇلى، قاليبەك حاكىمۇلى، قامزا شومىشبايۇلى، تاكىمانداردان تىس، شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ بۇرىنعى حاتشىسى ءسالىس امىرەۇلى، شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قورعانىس ءمينىستىرى زاكاريا اشەنۇلى (بۇل كىسى 1948-جىلى 8-قازاق پولكىن قۇرىپ، قولباسشى بولعان، قازاق پولكىنىڭ لەيتنانتى مادالىم بايقوناقۇلى تۇركيادا), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قارجى ءمينىستىرى جانىمقان تىلەۋبايۇلى، حاتشىسى قابيمولدا مانجىبايۇلى (بۇل كىسى بەرتىن اقتالىپتى دەپ ەستىدىم), كەزىندە شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قۇرلىس جانە ورمان ءمينىستىرى بولعان بايموللا قارەكەۇلىنىڭ حاتشىسى بولعان ابدىكەرىم ىنتىقبايۇلى (1947-جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك جازۋشىلار وداعىنىڭ التىن يەگەرى اتاعىن العان), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ پوليتسسيا توراعاسى ابەۋ، ماناس بويىندا شارقي تۇركىستانعا قارسى ازاماتتىق سوعىس جاريالاپ ىلەدە كوتەرىلىس جاساپ ارتى زور كۇشپەن باستىقتىرىلعان مالىكاجى (باتاليون كومانديرى), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ورىنباسارى، كەيىن قازاق اۆتونومياسىنىڭ ءبىرىنشى توراعاسى بولعان پاتىقان سۇگىرباەۆ، ءتىپتى كوزى ءتىرى الىس جاقىن شەتەلگە بارىپ كەپ جۇرگەن جازۋشى باتىرقان قۇسبەگين دە بار (بۇل كىسى “كەشۋلەر” اتتى كىتابىندا ءوزىنىڭ ءالى نەگە اقتالماعانىن باياندايدى), ت.ب ءبىز اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەگەن تاعى قانشاما جۇزدەگەن قازاقتىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى بار. ولاردى اقتاۋ بىلاي قالسىن، اتىن اتاۋدىڭ ءوزى ۇلكەن اڭگىمە. سوندا قىتاي كوممۋنيستتەرى دەربەس ءجۇز مىڭداي ارمياسى، دەربەس اسكەري ۇكىمەتى بولعان ما بۋفاڭدى اقتاپ، ودان كۇشى الدە قايدا ء“السىز” قازاق زيالىلارى مەن ساياسي تۇلعالارىن اقتاي الماۋى نەنى بىلدىرەدى؟ جوق، الدە شەگارالىق ايماققا شوعىرلى قونىس تەپكەن قازاقتاردىڭ “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟!

Related Articles

  • گيپەر جوبالاردىڭ جولى بولا ما؟

    كەڭەس وداعى جىلدارىندا مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى گيگانتومانياعا قۇشتار بولدى. ءبىر ورتالىقتان باسقارىلعان جوسپارلى ەكونوميكادا ولار ازدى-كوپتى تيىمدىلىك كورسەتتى، بىراق نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەندە سولاردىڭ ءبارى ادىرا قالدى. ويتكەنى، نارىق گيگانتومانيانى سۇيمەيدى، ول ناقتىلىققا يكەمدىلىكتى ۇناتادى. سول سياقتى قازاقستان دا وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقتىڭ «كورپەڭە قاراي كوسىل» دەگەن ناقىلىن ۇمىتىپ، گيپەر جوبالارعا، مەگا جوبالارعا قۇمارلىق تانىتىپ كەلەدى. ماسەلەن، «قازاقستان-تۇركىمەنستان-يران» حالىقارالىق تەمىرجول مارشرۋتى جوباسىنا باستاماشى بولىپ، اقىرى ونى 2014 جىلى ىسكە قوستى. ارىپتەستەرىمىز بولىپ وتىرعان ەكى ەلدىڭ تاۋارلارى دا نارىقتى جارىپ، اعىلىپ جاتاتىندار ەمەس. وعان قازاقستان ارقىلى رەسەي قوسىلعاندا دا تاۋارلارى بىرتەكتى، ءبارىنىڭ دە قاۋزايتىنى نەگىزىنەن تابيعي رەسۋرستار. وسى جولمەن قازاقستان تاۋارلارى پارسى شىعاناعىنا تىكەلەي شىعاتىن بولادى دەپ جالاۋلاتقان ەدىك. سول دامەمىز اقتالدى ما؟

  • ماۋلەن اشىمباەۆ: قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت ەكەنىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك

    قاراعاندى – تالاي تالانت پەن دارىنداردىڭ كىندىگىن كەسىپ، توماعاسىن سىپىرعان، قازاق ءۇشىن قۇت دارىپ، باق قونعان قاستەرلى مەكەن. سوڭعى اپتادا وسى ءبىر ولكەگە ەلدىڭ نازارى ەرەكشە اۋدى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى دە بارشاعا ءمالىم. بۇگىن ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جانات سۇلەيمەنوۆ ارنايى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ، ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. اتالعان ءىس بويىنشا ناقتى شارالار قولعا الىنىپ، تەرگەۋ امالدارىنىڭ جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن دا ايتتى. قازىردىڭ وزىندە وسى ىسكە قاتىسى بار دەگەن كۇدىكپەن 8 ادامنىڭ ۇستالعانى، تاعى بىرەۋىنە ىزدەۋ جاريالانعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل كەشەندى جۇمىستار ناقتى ناتيجەسىن بەرىپ، جاۋاپتى ادامدار زاڭعا سايكەس جازالارىن الادى. وسى رەتتە، ورىن العان جايتقا قاتىستى از-كەم ءوز ويىمىزدى ءبىلدىرىپ، ءۇن قوسقاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. بۇعان دەيىن

  • قازىرگى ۋاقىتتاعى قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى ۇسىنىستار

    I. قازىرگى تەلەۆيزيا سيپاتى مەن بەتالىسى. جەر جۇزىندەگى مەديا-كەڭىستىك، سونىڭ ىشىندە تەلەۆيزيا جاڭا عاسىر باستالعالى بەرى، اسىرەسە سوڭعى ون جىل بەدەلىندە كۇرت وزگەردى. البەتتە، تەحنولوگيانىڭ كەشەۋىلدەپ جەتۋى جانە باسقا دا وبەكتيۆتى، سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى قازاقستاندا بۇل وزگەرىس كەيىنگى بەس-التى جىلدا عانا بايقالدى. ەڭ اۋەلى، سپۋتنيكتىك جانە كابەلدىك جۇيەنىڭ جەدەل دامۋى كورەرمەننىڭ تاڭداۋ مۇمكىندىگىن مەيىلىنشە كەڭەيتىپ، كوبەيتىپ جىبەردى. قازىر قازاقستاننىڭ (دامىعان باتىس ەلدەرىن ايتپاي-اق تا قويالىق) كوپتەگەن ەلدى مەكەندەرىندە ء(ىرى، ورتاشا، شاعىن قالا، كەنتتەردە، قالاعا جاقىن اۋىلداردا) كەم دەگەندە وتىز شاقتى تەلەارنا كورۋگە بولادى. ەكىنشىدەن تەز تاراپ جاتقان ينتەرنەت پەن ارزان («قول جەتىمدى» دەپ ءجۇرمىز) سمارتفوندار اقپارات الۋدىڭ جاڭا «تۇما-باستاۋلارىن»: الەۋمەتتىك جەلىلەر، ءار قيلى سايتتار، youtube, on-lineفيلمدەر (بۇل فيلمدەردىڭ بارلىعى دەرلىك

  • قازاق ەلدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن كونىپ وتىر…

    قاراعاندى وقيعاسىنىڭ ءتۇپ-توركىنى دە الەۋمەتتىك تەڭسىزدىككە تىرەلگەندەي: ەتنيكالىق توپ – باي، جەر يەسى – كەدەي، ولار مورالدىق تۇرعدا باسىم، بۇلار قورلانىپ ءجۇر. مارقۇم 23 جاسار بالانىڭ قازاسى وسى قىجىل شوعىنا ماي قۇيعانداي اسەر ەتتى. راقىمجاننىڭ جوعىن جوقتاعانداردى، قازاق بىرىگۋى كەرەك دەگەندەردى ۇلتشىلعا، فاشيستكە تەڭەۋ ءوز ارامىزدا ۇدەپ تۇر، ءتىپتى، قازاقستاننان ءتۇڭىلدىم، قازاقتار قورقىنىشتى بوپ بارادى، دەگەن قازاقتاردى بايقادىم. ويدان وزا شابۋعا اسىقپاساق. راس، قازاق ءوز جەرىندە، ەلىندە كۇشتى بولۋى كەرەك، ول – بىلەك پەن جۇدىرىقتىڭ كۇشى ەمەس، زاڭ كۇشى بولۋى ءتيىس. اراب امىرلىكتەرىندە جەرگىلىكتى حالىق – ارابتار 20 پايىزعا جەتپەيدى، قالعانى – ءتۇرلى ەتنيكالىق توپتار. سونىڭ ءبارى جاڭاعى 20 پايىزعا قىزمەت ەتەدى، الەۋمەتتىك ارتىقشىلىقتىڭ ءبارى ارابقا: جاڭا تۋعان اراب بالاسىنىڭ

  • حان كەنەنىڭ قارۋى

    Beken Kayratuly Facebook پاراقشاسىنان الىندى ەلورداعىقازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيىنىڭ اۋىسپالى ەكسپوزيتسيالىق جادىگەرلەر كورمەسى ورنالاسقان تومەنگى زالىندا، قازاق حالقى ءۇشىن قۇندى زاتتىڭ ءبىرى – كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ مىلتىعى تۇر. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ۇلى دالادا ورىستەگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كوسەمى، اتاقتى ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى كەنەكەڭ وسى مىلتىقپەن جاۋ تۇسىرگەن. ايتالىق، 1838 جىلى كەنەسارى اقمولا بەكىنىسىن باسىپ الىپ، ورىس اسكەرىن قۋىپ شىققانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. وسى وقيعا تۋرالى ەل-جۇرتتىڭ اۋزىنان ەستىپ، حاتقا تۇسىرگەن ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەەۆ ءوزىنىڭ «قازاق شەجىرەسى» اتتى جازباسىندا: «قاراوتكەلدە اعا سۇلتان قوڭىرقۇلجا دۋان باسى بولعان. كەنەسارىعا قارسى تۇرىپ سوعىس سالعان. قاراوتكەلدى (اقمولا بەكىنىسىن ايتادى) قاماعاندا كەنەسارى كۇلدىرماماي دەگەن مىلتىعىمەن تايتوبەنىڭ باسىندا تۇرىپ، ورىستىڭ قاراۋىلشى بالسايكەسىن (پوليتسەيىن) اتىپ مۇرتتاي ۇشىرعان» دەيدى (ا.سمايىل

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: