|  |  | 

كوز قاراس تاريح

قىتاي “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟

اتقا ءمىنىپ قىلىشىن وڭدى سولدى جالاڭداتىپ “شا شا شالاپ” كەپ (قىتايشا ولتىرىڭدەر دەگەن ءسوز) قازاق اۋىلىن قانعا بوكتىرىپ كەتەتىن قيلى وقيعالاردى بالا كۇنىمىزدەن بەرى كىتاپتان وقىپ ءوسىپ ەدىك. كۇنشىعىس تسينحاي، گانسۋعا اۋىپ تيبەت اسىپ كاشمير، پاكىستانعا ات باسىن تىرەگەن التاي مەن ۇلىق ەرەنقابىرعا قازاقتارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى بۇگىنگە شەكىم (دەيىن) از ايتىلمادى. قانشاما كىتاپ، ماقالا جازىلدى… وقىعان سايىن ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى… اسىرەسە، ابەتاي مۇقاراپۇلى قۇراستىرىپ جيناقتاعان “كيەلى كوش”تى وقىساڭىزدار (الدا كيريليتسسياعا اۋدارىلىپ جاتسا) وندا قاسىرەتتى وقيعالار ءبىرشاما انىق جازىلعان، وقىپ جاتقاندا كوز الدىڭىزعا بەينە كينوداي ەلەستەپ وتىرادى.Eldeç Orda суреті.

انا جولى وسى پاراقشامدا “قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ قيلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى” اتتى پوست جازعامىن، سونداعى ۇشتىك ما اۋلەتىنىڭ ءبىر دوكەيى وسى- ما بۋفاڭ. بۇل كىسى اسكەري ساياساتكەر، بىراق ءومىرى وتە كۇردەلى تۇلعا. بۇنىمەن اسكەري، ساياسي كەلسىمشارت جاساسىپ شىڭجاڭ قازاعىنا ەركىندىك اپەرمەك بولعان ءالىپتىڭ بالاسى ەلىسقان دا اسكەري مامان بولعان. قىزىعى سول، ما بۋفاڭنىڭ تاريحي ورداسى بار (مۋزەي ىسپەتتى), ال ەلىسقاندا ءبىر ءتۇيىر تاسى بار ەسكەرتكىش تە جوق!Eldeç Orda суреті.

القيسسا، ءسىز تسينحاي ولكەسىنىڭ تسي نيڭ قالاسىنا بارا قالساڭىز قالاداعى ەڭ قۇرمەتتى ورىننىڭ ءبىرى- ما بۋفاڭ ورداسى (马步芳公馆) اتتى تاريحي مۋزەيگە دە بارا كەتۋدى ۇمىتپاڭىز. ما بۋفاڭ دەسە قازاقتار قاتتى جەككورەدى. ما بۋفاڭنان قازاققا كەلگەن قياناتتى ەشۋاقىتتا اقتاي دا المايدى. قىتاي كوممۋنيستتەرى تىپتەن جيىركەنىپ قارايدى. ءتىپتى، قىتاي باسشىسى ماو “باسقاسى اقيقاتقا قايتسا (باعىنسا) قابىلدايمىز، وتكەنىن قۋزامايمىز. ال، ما بۋفاڭدى ەشقاشان قابىلدانبايدى” دەگەن. ماو-دىڭ باتىس پەن باتىس تەرىستىككە جۇمساعان قالىڭ قولىن ما بۋفاڭ ادام جانى تۇرشىگەرلىك دارەجەدە قىرعىنداپ جىبەرگەن. ەستۋگە قاراعاندا جەتپىس مىڭ اسكەر قورشاۋدان شىعا الماي قىرعىنعا ۇشىراپتى، سونىڭ ءۇش مىڭى ايەل اسكەر ەكەن، ولار ەڭ جانتۇرشىگەرلىك قيناۋمەن ولتىرىلگەن دەيدى. ما بۋفاڭ جاڭ قايشىعا ءوزىنىڭ ادالدىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن قىرعىندا ولگەن كوممۋنيست اسكەردىڭ ءبىربولىمىن شيعا وراپ تۇزداپ نان كيندەگى جاڭ-عا ساۋعاعا ۇسىنعان دەسەدى (سۋرەتتەگىدەي). جالپى، ماودىڭ وسى جەتپىس مىڭ قارۋلى قوسىنىنان نەبارى ءتورت ءجۇز اسكەر امان قالىپتى، ونىڭ ىشىندە بۇگىنگى قىتاي باسشىسى شي-دىڭ اكەسى جانە ءبىز بالا كۇنىمىزدە تەلەديداردا قويىلاتىن 20 ءبولىمدى “شۋي شاڭچيان” فيلىمىندەگى سونداي “پاراساتتى” بوپ كورىنگەن شۋي شاڭچيان دا بار. Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
ال، وسى قاتىگەزدىگىمەن ەستە قالعان ما بۋفاڭدا جەكە تاريحي مۇراجاي بار، قازاقتا ەشتەڭە جوق… 1980-1983 جىلدارى قىتايدا ساياسي كۇدىك پەن قۋعىنعا ۇشىراپ اتىلىپ كەتكەندەر مەن ون جىل، جيىرما جىل تۇرمەگە وتىرعاندار اقتالا باستادى. ومىردەن وزعاندارى قايتا ۇلىقتالىپ، كوزى تىرىلەرىنىڭ ساياسي بەدەلى قالپىنا كەلىپ، شەندەرى تاعىلىپ جاتتى. ءتىپتى، كوممۋنيستتەر وزىنەن بۇرىنعى گومينداڭ ۇكىمەتى كەزىندەگى كەيبىر اسكەري، ساياسي تۇلعالاردى دا اقتاپ الىپ، ولار تۋرالى تىڭ تاريحي كوزعاراستارىن ورتاعا قويىپ جاتتى. وسى تۇستا ما بۋفاڭدى كىمدەر اقتاپ، كىمدەر ونىڭ تاريحي مۋزەيىن قالپىنا كەلتىردى دەگەن سۇراق تۋادى… بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى، قىتاي كوممۋنيستتەرىمەن جاعالاسىپ وسكەن مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ شوعىرىنا تىكە قاتىستى بولسا كەرەك.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.

وسى تۇستا ءبىزدىڭ قازاقتان اسا كوپ ەشكىم اقتالا قويعان جوق. ەڭ وكىنىشتىسى وسى! ءسىز ۇنەمى اتىن ەستىپ جۇرەتىن وسپان ءسىلامۇلى، قاليبەك حاكىمۇلى، قامزا شومىشبايۇلى، تاكىمانداردان تىس، شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ بۇرىنعى حاتشىسى ءسالىس امىرەۇلى، شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قورعانىس ءمينىستىرى زاكاريا اشەنۇلى (بۇل كىسى 1948-جىلى 8-قازاق پولكىن قۇرىپ، قولباسشى بولعان، قازاق پولكىنىڭ لەيتنانتى مادالىم بايقوناقۇلى تۇركيادا), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قارجى ءمينىستىرى جانىمقان تىلەۋبايۇلى، حاتشىسى قابيمولدا مانجىبايۇلى (بۇل كىسى بەرتىن اقتالىپتى دەپ ەستىدىم), كەزىندە شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قۇرلىس جانە ورمان ءمينىستىرى بولعان بايموللا قارەكەۇلىنىڭ حاتشىسى بولعان ابدىكەرىم ىنتىقبايۇلى (1947-جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك جازۋشىلار وداعىنىڭ التىن يەگەرى اتاعىن العان), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ پوليتسسيا توراعاسى ابەۋ، ماناس بويىندا شارقي تۇركىستانعا قارسى ازاماتتىق سوعىس جاريالاپ ىلەدە كوتەرىلىس جاساپ ارتى زور كۇشپەن باستىقتىرىلعان مالىكاجى (باتاليون كومانديرى), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ورىنباسارى، كەيىن قازاق اۆتونومياسىنىڭ ءبىرىنشى توراعاسى بولعان پاتىقان سۇگىرباەۆ، ءتىپتى كوزى ءتىرى الىس جاقىن شەتەلگە بارىپ كەپ جۇرگەن جازۋشى باتىرقان قۇسبەگين دە بار (بۇل كىسى “كەشۋلەر” اتتى كىتابىندا ءوزىنىڭ ءالى نەگە اقتالماعانىن باياندايدى), ت.ب ءبىز اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەگەن تاعى قانشاما جۇزدەگەن قازاقتىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى بار. ولاردى اقتاۋ بىلاي قالسىن، اتىن اتاۋدىڭ ءوزى ۇلكەن اڭگىمە. سوندا قىتاي كوممۋنيستتەرى دەربەس ءجۇز مىڭداي ارمياسى، دەربەس اسكەري ۇكىمەتى بولعان ما بۋفاڭدى اقتاپ، ودان كۇشى الدە قايدا ء“السىز” قازاق زيالىلارى مەن ساياسي تۇلعالارىن اقتاي الماۋى نەنى بىلدىرەدى؟ جوق، الدە شەگارالىق ايماققا شوعىرلى قونىس تەپكەن قازاقتاردىڭ “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟!

Related Articles

  • ەنەرگەتيكانىڭ بولاشاق جولدارى

    ۋكراينا استاناسى كيەۆ قالاسىندا، 2018 جىلدىڭ 16-19 قازانىنىڭ ارالىعىندا «ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپانىڭ تۇراقتى ەنەرگەتيكاسى» اتتى 10-شى حالىقارالىق فورۋمى مەن كورمەسى (Sustainable Energy Forum and Trade Show, SEF 2018 Kyiv) وتۋدە. وسى جيىنعا 35 استام ەلدەردىڭ شامامەن 500 وكىلدەرى قاتىسۋدا. 80 استام ماماندار باياندامالارىن وقيدى، 100-گە جۋىق كومپانيالار ءوز جەتىستىكتەرىن كورسەتۋدە. بۇنداي شارانىڭ شەڭبەرىندە، «الەم جەل ەنەرگەتيكاسى قاۋىمداستىعى»-نىڭ باس حاتشىسى ستەفان كسانگەر (Stefan Gsänger) بىزگە سۇحبات بەردى. نەمىس قايراتكەرىنىڭ جاۋاپتارىنا نازار اۋدارايىق. تۇراقتى ەنەرگەتيكادا قازاقستاننىڭ مۇمكىنشىلىكتەرى تۋرالى: كۇن، جەل ەنەرگەتيكاسىندا. مىسالى، ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا تاۋلى ايماعى جوڭعار قاقپاسى جەل ەنەرگەتيكاسى ءۇشىن وتە ءتيىمدى. وسى تاقىرىپ جايىندا ءسىزدىڭ پىكىرلەرىڭىز قانداي؟ قازاقستان جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ بولاشاعى – زور! تەوريالىق تۇردە، ەلىڭىز بۇتكىل الەمدى جەل

  • قازاق ءالىپبيىن لاتىنعا اۋىستىرۋ ماسەلەسى قىتايدىڭ نازارىن اۋدارىپ جاتىر.

    قازاق ءالىپبيىن لاتىنعا اۋىستىرۋ ماسەلەسى بۇگىنگى كۇنى قىتايدىڭ نازارىن اۋدارىپ جاتىر. قىتاي قازاقستانداعى بارلىق اقپاراتتىق جاڭالىقتى قاداعالاپ وتىراتىنىن ەسكەرسەك بىلدەي مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ءالىپبي اۋىستىرۋىن نازاردان تىس قالدىرماسى انىق. جانە ول تەك قارىپ اۋىستىرۋ ماسەلەسى ەمەس، تىلدىك رەفورما دەپ وتىر. قوش، ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز! قازاقستاندا لاتىن ءالىپبيى ماسەلەسى 90-جىلدارى قازاق ءتىلتانۋشى عالىمدارى (اكادەميك ءا.قايداروۆ) جاعىنان اۋىزعا الىنعانى راس، ءدال سول تۇستا قىتاي بۇل اقپاراتتى جابىق كۇيدە تالقىعا سالدى، ويتكەنى 90-جىلدارى قىتايدا ەكى مىڭنان استام تازا قازاق مەكتەبى جانە قۇلجادا قازاق ۋنيۆەرسيتەتى، كۇيتىندە قازاق ينستيتۋتى سونىمەن قاتار التاي، شاۋەشەك، سانجىدا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن پەدەگوگيكالىق جوعارى ءبىلىم بەرۋ ورىندارى بار-دى جانە بارلىق قازاق مەكتەبى، كوللەدج، ۋنيۆەرسيتەت قازاقشا ءىس-قاعاز قولداناتىن، قازاق

  • شىڭعىسحان- وعىز حاننىڭ ۇرپاعى

    جۇمات انەسۇلى (ابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسى»، ورىس تاريحشىلارى ن.كارامزين مەن س.سولوۆەۆتىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىنە سۇيەنىپ جازىلعان زەرتتەۋ ەڭبەك) ورتا عاسىر تاريحىن، ونىڭ ىشىندە شىڭعىسحاننىڭ تاريحىن العاش جازعان ادام -يراندى بيلەگەن گازان حاننىڭ ءۋازىرى، ساياساتكەر، عالىم راشيد- اد- دين ەدى. راشيد –اد- دينگە «شىڭعىسحاننىڭ تاريحىن جاز» دەپ تاپسىرعان گازان حان ەدى. گازان حان شىڭعىسحاننىڭ كەنجەسى تولىحاننىڭ نەمەرەسى ارعىننان (ورىسشاسى ارگۋن) تۋادى. XIII- عاسىردىڭ اياعىندا يران بيلىگىنە ارعىن حاننان كەيىن گازان حان تاققا وتىردى. ءسويتىپ گازان حاننىڭ تاپسىرماسىمەن راشيد -اد -دين 1310-جىلى ءوزىنىڭ «جاميعات -ات -تاۋاريح» اتتى ءۇش تومدىق تاريحىن جازىپ ءبىتىردى «جاميعات ات تاۋاريحتىڭ» قازاقشا ماعىناسى «ەل تاريحى» دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل تاريحي ەڭبەكتىڭ العاشقى تومى «شىڭعىسحان مەن التىن وردا» تاريحىنا، ەكىنشىسى «گازانحان تۇسىنداعى

  • “رەسەيدەگى دەموكراتيانى قۇرتۋدى ەلتسين باستاعان”

    ازاتتىق راديولى رەسەي پارلامەنتى الدىندا تۇرعان اسكەري تانكىلەر. ماسكەۋ، 4 قازان 1993 جىل. 1993 جىلى جوعارى كەڭەستى تاراتۋ رەسەي دەموكراتياسىنا سوققى بولدى ما؟ نەلىكتەن ۆاشينگتون بوريس ەلتسيننىڭ كۇماندى ءىس-ارەكەتىن قولدادى؟ ەلتسيننىڭ تۇلعاسى مەن تۇپكى نيەتىن باعالاعان باتىس ساراپشىلارى مەن ساياساتكەرلەرى قاتەلەستى مە؟ ۆلاديمير پۋتين – بوريس ەلتسيننىڭ ادال ءىزباسارى ما؟ Wall Street Journal باسىلىمىنا “رەسەي دەموكراتياسى قالاي ءولدى” دەگەن ماقالا جاريالاعان امەريكالىق پۋبليتسيست دەۆيد ساتتەر پوستسوۆەتتىك رەسەيدىڭ ءبىرىنشى پارلامەنتىن تاراتۋعا 25 جىل تولۋىنا وراي ازاتتىققا سۇحبات بەردى. 1993 جىلى قىركۇيەكتىڭ 21-ءى كۇنى رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين “رەسەي فەدەراتسياسىنداعى كەزەڭدى كونستيتۋتتسيالىق رەفورما تۋرالى” №1400 جارلىعىن شىعاردى، ونىڭ ءبىرىنشى تارماعىندا ەڭ جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگان – جوعارى كەڭەس پەن حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىن تاراتۋ تۋرالى

  • قىتايدىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى ساياسي كوماندالىق توپتار مەن تۇلعالار

    قىتايدىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى جىك-جىككە بولىنگەن ساياسي كوماندالىق توپتار مەن تۇلعالار قىتايداعى بارلىق جاعدايعا تىكە ىقپال جاسايتىن باستى سەبەپ ەكەنى قايمانا جۇرتقا انىق. ساياسي كوماندا مەن وليگارحتار اراسىنداعى استىرتىن باقاستىق پەن كۇرەس كەرەك دەسەڭىز ەڭ تومەنگى اتقارۋشى بيلىككە دەيىن كورىنىس بەرىپ جاتادى. ءار كوماندا ءوز جاقىن جاقتاسىنىڭ كوپ ءارى بىلىكتى، سەنىمدى بولۋىن قالايدى. سونىمەن بىرگە قىتايدىڭ ساياسي بيلىكتە جىك-جىككە ءبولىنىپ باقاس بولۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى- بايلىق پەن بيلىك اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋى سەبەپ بولىپ وتىر. قىتايدا ۇلتتىق كاپيتاليزم ەركىن دامۋ جولىنا تۇسكىسى كەلەدى، ال كونە سۇردەك كوممۋنيست بيلىك شەت-شەتىن ەرنەۋلەپ، ۇلتتىق كاپيتاليزمنىڭ اعىتىلىپ جۇگەنسىز كەتۋىنەن بەك قاتتى الاڭدايدى جانە تەجەپ وتىرادى. الدا جالدا كاپيتاليزمنىڭ باسى نوقتاعا سيماسا، ول- كارتەڭ كوممۋنيستتەردى بيلىكتەن الاستايتىنى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: