|  |  | 

كوز قاراس تاريح

قىتاي “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟

اتقا ءمىنىپ قىلىشىن وڭدى سولدى جالاڭداتىپ “شا شا شالاپ” كەپ (قىتايشا ولتىرىڭدەر دەگەن ءسوز) قازاق اۋىلىن قانعا بوكتىرىپ كەتەتىن قيلى وقيعالاردى بالا كۇنىمىزدەن بەرى كىتاپتان وقىپ ءوسىپ ەدىك. كۇنشىعىس تسينحاي، گانسۋعا اۋىپ تيبەت اسىپ كاشمير، پاكىستانعا ات باسىن تىرەگەن التاي مەن ۇلىق ەرەنقابىرعا قازاقتارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى بۇگىنگە شەكىم (دەيىن) از ايتىلمادى. قانشاما كىتاپ، ماقالا جازىلدى… وقىعان سايىن ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى… اسىرەسە، ابەتاي مۇقاراپۇلى قۇراستىرىپ جيناقتاعان “كيەلى كوش”تى وقىساڭىزدار (الدا كيريليتسسياعا اۋدارىلىپ جاتسا) وندا قاسىرەتتى وقيعالار ءبىرشاما انىق جازىلعان، وقىپ جاتقاندا كوز الدىڭىزعا بەينە كينوداي ەلەستەپ وتىرادى.Eldeç Orda суреті.

انا جولى وسى پاراقشامدا “قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ قيلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى” اتتى پوست جازعامىن، سونداعى ۇشتىك ما اۋلەتىنىڭ ءبىر دوكەيى وسى- ما بۋفاڭ. بۇل كىسى اسكەري ساياساتكەر، بىراق ءومىرى وتە كۇردەلى تۇلعا. بۇنىمەن اسكەري، ساياسي كەلسىمشارت جاساسىپ شىڭجاڭ قازاعىنا ەركىندىك اپەرمەك بولعان ءالىپتىڭ بالاسى ەلىسقان دا اسكەري مامان بولعان. قىزىعى سول، ما بۋفاڭنىڭ تاريحي ورداسى بار (مۋزەي ىسپەتتى), ال ەلىسقاندا ءبىر ءتۇيىر تاسى بار ەسكەرتكىش تە جوق!Eldeç Orda суреті.

القيسسا، ءسىز تسينحاي ولكەسىنىڭ تسي نيڭ قالاسىنا بارا قالساڭىز قالاداعى ەڭ قۇرمەتتى ورىننىڭ ءبىرى- ما بۋفاڭ ورداسى (马步芳公馆) اتتى تاريحي مۋزەيگە دە بارا كەتۋدى ۇمىتپاڭىز. ما بۋفاڭ دەسە قازاقتار قاتتى جەككورەدى. ما بۋفاڭنان قازاققا كەلگەن قياناتتى ەشۋاقىتتا اقتاي دا المايدى. قىتاي كوممۋنيستتەرى تىپتەن جيىركەنىپ قارايدى. ءتىپتى، قىتاي باسشىسى ماو “باسقاسى اقيقاتقا قايتسا (باعىنسا) قابىلدايمىز، وتكەنىن قۋزامايمىز. ال، ما بۋفاڭدى ەشقاشان قابىلدانبايدى” دەگەن. ماو-دىڭ باتىس پەن باتىس تەرىستىككە جۇمساعان قالىڭ قولىن ما بۋفاڭ ادام جانى تۇرشىگەرلىك دارەجەدە قىرعىنداپ جىبەرگەن. ەستۋگە قاراعاندا جەتپىس مىڭ اسكەر قورشاۋدان شىعا الماي قىرعىنعا ۇشىراپتى، سونىڭ ءۇش مىڭى ايەل اسكەر ەكەن، ولار ەڭ جانتۇرشىگەرلىك قيناۋمەن ولتىرىلگەن دەيدى. ما بۋفاڭ جاڭ قايشىعا ءوزىنىڭ ادالدىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن قىرعىندا ولگەن كوممۋنيست اسكەردىڭ ءبىربولىمىن شيعا وراپ تۇزداپ نان كيندەگى جاڭ-عا ساۋعاعا ۇسىنعان دەسەدى (سۋرەتتەگىدەي). جالپى، ماودىڭ وسى جەتپىس مىڭ قارۋلى قوسىنىنان نەبارى ءتورت ءجۇز اسكەر امان قالىپتى، ونىڭ ىشىندە بۇگىنگى قىتاي باسشىسى شي-دىڭ اكەسى جانە ءبىز بالا كۇنىمىزدە تەلەديداردا قويىلاتىن 20 ءبولىمدى “شۋي شاڭچيان” فيلىمىندەگى سونداي “پاراساتتى” بوپ كورىنگەن شۋي شاڭچيان دا بار. Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
ال، وسى قاتىگەزدىگىمەن ەستە قالعان ما بۋفاڭدا جەكە تاريحي مۇراجاي بار، قازاقتا ەشتەڭە جوق… 1980-1983 جىلدارى قىتايدا ساياسي كۇدىك پەن قۋعىنعا ۇشىراپ اتىلىپ كەتكەندەر مەن ون جىل، جيىرما جىل تۇرمەگە وتىرعاندار اقتالا باستادى. ومىردەن وزعاندارى قايتا ۇلىقتالىپ، كوزى تىرىلەرىنىڭ ساياسي بەدەلى قالپىنا كەلىپ، شەندەرى تاعىلىپ جاتتى. ءتىپتى، كوممۋنيستتەر وزىنەن بۇرىنعى گومينداڭ ۇكىمەتى كەزىندەگى كەيبىر اسكەري، ساياسي تۇلعالاردى دا اقتاپ الىپ، ولار تۋرالى تىڭ تاريحي كوزعاراستارىن ورتاعا قويىپ جاتتى. وسى تۇستا ما بۋفاڭدى كىمدەر اقتاپ، كىمدەر ونىڭ تاريحي مۋزەيىن قالپىنا كەلتىردى دەگەن سۇراق تۋادى… بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى، قىتاي كوممۋنيستتەرىمەن جاعالاسىپ وسكەن مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ شوعىرىنا تىكە قاتىستى بولسا كەرەك.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.

وسى تۇستا ءبىزدىڭ قازاقتان اسا كوپ ەشكىم اقتالا قويعان جوق. ەڭ وكىنىشتىسى وسى! ءسىز ۇنەمى اتىن ەستىپ جۇرەتىن وسپان ءسىلامۇلى، قاليبەك حاكىمۇلى، قامزا شومىشبايۇلى، تاكىمانداردان تىس، شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ بۇرىنعى حاتشىسى ءسالىس امىرەۇلى، شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قورعانىس ءمينىستىرى زاكاريا اشەنۇلى (بۇل كىسى 1948-جىلى 8-قازاق پولكىن قۇرىپ، قولباسشى بولعان، قازاق پولكىنىڭ لەيتنانتى مادالىم بايقوناقۇلى تۇركيادا), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قارجى ءمينىستىرى جانىمقان تىلەۋبايۇلى، حاتشىسى قابيمولدا مانجىبايۇلى (بۇل كىسى بەرتىن اقتالىپتى دەپ ەستىدىم), كەزىندە شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قۇرلىس جانە ورمان ءمينىستىرى بولعان بايموللا قارەكەۇلىنىڭ حاتشىسى بولعان ابدىكەرىم ىنتىقبايۇلى (1947-جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك جازۋشىلار وداعىنىڭ التىن يەگەرى اتاعىن العان), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ پوليتسسيا توراعاسى ابەۋ، ماناس بويىندا شارقي تۇركىستانعا قارسى ازاماتتىق سوعىس جاريالاپ ىلەدە كوتەرىلىس جاساپ ارتى زور كۇشپەن باستىقتىرىلعان مالىكاجى (باتاليون كومانديرى), شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ورىنباسارى، كەيىن قازاق اۆتونومياسىنىڭ ءبىرىنشى توراعاسى بولعان پاتىقان سۇگىرباەۆ، ءتىپتى كوزى ءتىرى الىس جاقىن شەتەلگە بارىپ كەپ جۇرگەن جازۋشى باتىرقان قۇسبەگين دە بار (بۇل كىسى “كەشۋلەر” اتتى كىتابىندا ءوزىنىڭ ءالى نەگە اقتالماعانىن باياندايدى), ت.ب ءبىز اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەگەن تاعى قانشاما جۇزدەگەن قازاقتىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى بار. ولاردى اقتاۋ بىلاي قالسىن، اتىن اتاۋدىڭ ءوزى ۇلكەن اڭگىمە. سوندا قىتاي كوممۋنيستتەرى دەربەس ءجۇز مىڭداي ارمياسى، دەربەس اسكەري ۇكىمەتى بولعان ما بۋفاڭدى اقتاپ، ودان كۇشى الدە قايدا ء“السىز” قازاق زيالىلارى مەن ساياسي تۇلعالارىن اقتاي الماۋى نەنى بىلدىرەدى؟ جوق، الدە شەگارالىق ايماققا شوعىرلى قونىس تەپكەن قازاقتاردىڭ “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟!

Related Articles

  • توقاەۆ: “جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى”

    قوستاناي وبلىسى  جەر تۋرالى ويىن قاسىم-جومارت توقاەۆ وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋشىلەرمەن كەزدەسۋىندە ايتتى. – باسقا وبلىستارداعىداي مۇندا دا بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەر بار. بىراق، ۇكىمەتتىڭ كومەگىمەن بۇل پروبلەمالاردى شەشۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلەدى. ال، جەر ماسەلەسىنە كەلەر بولساق، كىم جۇمىس ىستەيدى، جەر سوعان تيەسىلى. ەكىنشىدەن، جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى. بۇل مەنىڭ پرەزيدەنت رەتىندە تۇبەگەيلى ۇستانىمىم، – دەدى مەملەكەت باسشىسى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە مەملەكەتتىك تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا العىس ايتتى.

  • مارعۇلان سەيسەمباەۆ: سايلاۋدى بايكوتتاۋ ارقىلى سىزدەر ەشتەڭە دالەلدەي المايسىزدار

      تانىمال بيزنەسمەن، ازاماتتىق بەلسەندى مارعۇلان سەيسەمباەۆ الدا كەلە جاتقان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا ءوزىنىڭ «Instagram» پاراقشاسىندا تالداۋ جاسادى. كوپتەگەن ادامداردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن جانە كوپتەگەن بوس ءسوز بەن وتىرىكتەن تازالاۋ ءۇشىن مەن مىنا سايلاۋ ناۋقانى جونىندە كىشىگىرىم تالداۋ جاسادىم. سونىمەن، بىزدە ءتورت جول بار: 1. داۋىستى توقاەۆقا بەرۋ. وندا سىزدەر بارلىعى قالىپتاسقان كۇيدە قالا بەرگەندى تاڭدايسىڭدار. ويتكەنى توقاەۆ ءوزىن ەلباسىنىڭ ساياساتىن جالعاستىرۋشى رەتىندە كورەدى. توقاەۆ پەن قوسانوۆتان باسقا ۇمىتكەرلەر ءجاي قىدىرىپ جۇرگەن جاندار، سوندىقتان ولاردى مۇلدەم قاراستىرمايمىن. 2. داۋىستى قوسانوۆقا بەرۋ. ول كىسى تۋرالى بيلىك پەن راديكالدى وپپوزيتسيا ءارتۇرلى ءسوز ايتۋدا. بىرەۋلەر ونى اقوردانىكى دەيدى، بىرەۋلەر وپپوزيتسيا دەيدى. ءسىزدىڭ بۇل جونىندە ءبىلۋ كەرەك نارسەڭىز، ول قوسانوۆتىڭ تۇلعاسى ەمەس،

  • ن.نازارباەۆ: “قازاقستاندا ءبىر عانا پرەزيدەنت بار جانە ول ەلدەگى باستى ادام”

    «قازاقستاندا ءبىر عانا پرەزيدەنت بار جانە سول باستى ادام. ءبىز بارلىعىمىز سوعان جۇمىس جاسايمىز». بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز ءسوزى. استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا ءسوز سويلەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندا ءبىر عانا پرەزيدەنتتىڭ بار ەكەنىن جانە قالعاندارى سوعان باعىناتىنىن ايتتى. «حالىق پەن كوشباسشى ءبىر بولعاندا عانا جەتىستىككە جەتۋگە بولادى. ال ازىرلەنگەن باعدارلامالار مەن يدەيالار حالىقتىڭ قولداۋىمەن عانا جۇزەگە اسادى. بالكىم ءبىزدىڭ ۇستانعان ساياساتىمىز دۇرىس بولعان شىعار. مەن 5 جالپىحالىقتىڭ سايلاۋعا ءتۇستىم. ماعان ەلەكتورات 85 پايىزدان كەم داۋىس بەرگەن جوق.  كەلەسى ترانفورماتسيادا تىنىش، ساياسي سەنىمسىزدىكتەن ايىرىلماۋ كەرەك. مەنىڭشە، بۇل تىعىرىقتان شىعۋداعى دۇرىس شەشىم.  مەنىڭ مانداتىم ءالى اياقتالماعان ەدى. مەن ءالى دە جۇمىس جاساي بەرۋىمە بولاتىن ەدى. ءتىپتى، حالىق مەنى تاڭدايتىنىنا ءجۇز پايىز سەنىمدىلىكپەن،

  • ارتىق ماماندار دايىنداپ، ارتىق اقشا شاشۋ كىمگە كەرەك، مامين مىرزا!

      ونەركاسىپ سالاسىندا جاڭادان جۇمىس ورىندارى اشىلۋدا دەپ كوپ ۇرانداتقانىمىزبەن ونىڭ ناقتى كولەمى كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. ستاتيستيكا جونىندەگى كوميتەتتىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا ەلىمىزدەگى اسا ءىرى جانە ورتاشا كاسىپورىنداردا بارلىعى 2 ملن. 416 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەدى ەكەن دە ۇستىمىزدەگى جىلى ولار وسى ساننىڭ تەك 0,5 پايىزى كولەمىندە عانا ، ياعني 11 مىڭ جاڭا جۇمىسكەر ماماندار قابىلداي الادى. جالپى ەكونوميكامىزدا ءوسىم بار بولعانىمەن تەحنيكالىق ماماندىقتارعا دەگەن سۇرانىس بارىنشا تومەن بولىپ شىقتى. 2014-2018 جىلدار ارالىعىندا ازىق-تۇلىك وندىرىسىندە – 1600, ءتۇستى مەتاللۋرگيادا – 700, اگروحيميادا – 800, تەمىرجول تەحنيكاسى وندىرىسىندە – 100 عانا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلعان. بۇل 5 جىلدىق مەرزىمگە تىم از. ول ول ما، مۇناي-گاز سالاسىندا جاڭا جۇمىس ورىندارى ءتىپتى اشىلماعان. ال

  • 28 پانفيلوۆشىلار تۋرالى اڭىزدىڭ اقيقاتى

    Marat Baidildauly ءوزىمىز كىشكەنتايىمىزدان ەرلىگىن مەكتەپتە وقىپ وسكەن 28 پانفيلوۆشى تۋرالى انىقتالعان اقيقات بۇرىننان قالىپتاسقان ۇعىممەن مۇلدە ۇيلەسپەيدى. ول ويدان شىعارىلعان اڭىز عانا بولىپ شىقتى. ءىس جۇزىندە ول “كراسنوي زۆەزدا” گازەتىنىڭ ادەبي حاتشىسى يۋ.ا.كريۆيتسكيدىڭ قيالىنان تۋعان دۇنيە ەكەن. داقپىرت وسى ءجۋرناليستىڭ 1942 جىلى 22-قاڭتاردا «كراسنايا زۆەزدا» گازەتىندە جاريالانعان «28 پانفيلوۆشىنىڭ وسيەتى» دەگەن ماتەريالىنان باستاۋ العان. 1942 جىلى ماۋسىم ايىندا باتىس مايدان كوماندوۆانيەسىنىڭ ۇسىنۋىمەن 1942 جىلى 21-شىلدەدە كريۆيتسكيدىڭ ماتەريالىندا اتى-جوندەرى اتالعان 28 جاۋىنگەردىڭ بارىنە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن. كەيىن كوپ نارسەنىڭ بەتى اشىلا باستادى. العاشىندا تۇگەل جەر جاستاندى دەلىنىپ جۇرگەن 28 باتىردىڭ بەسەۋى: ۆاسيلەۆ يللاريون رومانوۆيچ، شەمياكين گريگوري مەلەنتەۆيچ، شادرين يۆان دەميدوۆيچ، دوبروبابين يۆان ەۆستافەۆيچ پەن كۋجەبەرگەنوۆ دانيل الەكساندروۆيچ تىرىلەردىڭ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: