|  |  | 

Köz qaras Tarih

Qıtay “qazaq qaupi” mäselesinen äli de alañdauı ma?

Atqa minip qılışın oñdı soldı jalañdatıp “şa şa şalap” kep (qıtayşa öltiriñder degen söz) Qazaq auılın qanğa böktirip ketetin qilı oqiğalardı bala künimizden beri kitaptan oqıp ösip edik. Künşığıs Cinhay, Gansuğa auıp Tibet asıp Kaşmir, Pakistanğa at basın tiregen Altay men Wlıq Erenqabırğa qazaqtarınıñ qasiretti tağdırı turalı büginge şekim (deyin) az aytılmadı. Qanşama kitap, maqala jazıldı… Oqığan sayın say süyegiñ sırqıraydı… Äsirese, Äbetay Mwqarapwlı qwrastırıp jinaqtağan “Kieli Köş”ti oqısañızdar (alda kirilicsiyağa audarılıp jatsa) onda qasiretti oqiğalar birşama anıq jazılğan, oqıp jatqanda köz aldıñızğa beyne kinoday elestep otıradı.Eldeç Orda суреті.

Ana jolı osı paraqşamda “Qıtaydağı Mwsılman Elitasınıñ Qilı Tarihı jäne Onıñ Şığıs Türkistanğa Iqpalı” attı post jazğamın, sondağı Üştik Ma äuletiniñ bir dökeyi osı- Ma Bufañ. Bwl kisi äskeri sayasatker, biraq ömiri öte kürdeli twlğa. Bwnımen äskeri, sayasi kelsimşart jasasıp Şıñjañ qazağına erkindik äpermek bolğan Äliptiñ balası Elisqan da äskeri maman bolğan. Qızığı sol, Ma Bufañnıñ tarihi ordası bar (muzey ispetti), al Elisqanda bir tüyir tası bar eskertkiş te joq!Eldeç Orda суреті.

Älqissa, siz Cinhay ölkesiniñ Ci Niñ qalasına bara qalsañız qaladağı eñ qwrmetti orınnıñ biri- Ma Bufañ Ordası (马步芳公馆) attı tarihi muzeyge de bara ketudi wmıtpañız. Ma Bufañ dese qazaqtar qattı jekköredi. Ma Bufañnan qazaqqa kelgen qiyanattı eşuaqıtta aqtay da almaydı. Qıtay kommunistteri tipten jiirkenip qaraydı. Tipti, qıtay basşısı MAO “basqası aqiqatqa qaytsa (bağınsa) qabıldaymız, ötkenin quzamaymız. Al, Ma Bufañdı eşqaşan qabıldanbaydı” degen. Mao-dıñ batıs pen batıs teristikke jwmsağan qalıñ qolın Ma Bufañ adam janı türşigerlik därejede qırğındap jibergen. Estuge qarağanda jetpis mıñ äsker qorşaudan şığa almay qırğınğa wşıraptı, sonıñ üş mıñı äyel äsker eken, olar eñ jantürşigerlik qinaumen öltirilgen deydi. Ma Bufañ Jañ Qayşığa öziniñ adaldığın däleldeu üşin qırğında ölgen kommunist äskerdiñ birbölimin şiğa orap twzdap Nan Kindegi Jañ-ğa sauğağa wsınğan desedi (surettegidey). Jalpı, Maodıñ osı jetpis mıñ qarulı qosınınan nebäri tört jüz äsker aman qalıptı, onıñ işinde bügingi Qıtay basşısı Şi-dıñ äkesi jäne biz bala künimizde teledidarda qoyılatın 20 bölimdi “Şui' Şañçiyan” filimindegi sonday “parasattı” bop köringen Şui' Şañçiyan da bar. Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
Al, osı qatıgezdigimen este qalğan Ma Bufañda jeke tarihi mwrajay bar, Qazaqta eşteñe joq… 1980-1983 jıldarı qıtayda sayasi küdik pen quğınğa wşırap atılıp ketkender men on jıl, jiırma jıl türmege otırğandar aqtala bastadı. Ömirden ozğandarı qayta wlıqtalıp, közi tirileriniñ sayasi bedeli qalpına kelip, şenderi tağılıp jattı. Tipti, kommunistter özinen bwrınğı Gomindañ ükimeti kezindegi keybir äskeri, sayasi twlğalardı da aqtap alıp, olar turalı tıñ tarihi közğarastarın ortağa qoyıp jattı. Osı twsta Ma Bufañdı kimder aqtap, kimder onıñ tarihi muzeyin qalpına keltirdi degen swraq tuadı… Bwl swraqtıñ jauabı, qıtay kommunistterimen jağalasıp ösken mwsılman elitasınıñ şoğırına tike qatıstı bolsa kerek.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.

Osı twsta bizdiñ qazaqtan asa köp eşkim aqtala qoyğan joq. Eñ ökiniştisi osı! Siz ünemi atın estip jüretin Ospan Silämwlı, Qalibek Hakimwlı, Qamza Şomışbaywlı, Täkimandardan tıs, Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ bwrınğı hatşısı Sälis Ämirewlı, Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ qorğanıs ministiri Zakariya Äşenwlı (bwl kisi 1948-jılı 8-qazaq polkın qwrıp, qolbasşı bolğan, qazaq polkınıñ leytnantı Madalım Bayqonaqwlı Türkiyada), Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ qarjı ministiri Janımqan Tileubaywlı, hatşısı Qabimolda Manjıbaywlı (bwl kisi bertin aqtalıptı dep estidim), kezinde Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ qwrlıs jäne orman ministiri bolğan Baymolla Qarekewlınıñ hatşısı bolğan Äbdikerim Intıqbaywlı (1947-jılı Şıñjañ Ölkelik jazuşılar odağınıñ altın iegeri atağın alğan), Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ policsiya törağası Äbeu, Manas boyında Şarqi Türkistanğa qarsı azamattıq soğıs jariyalap İlede köterilis jasap artı zor küşpen bastıqtırılğan Mälikajı (batalion komandirı), Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ orınbasarı, keyin Qazaq avtonomiyasınıñ birinşi törağası bolğan Pätiqan Sügirbaev, tipti közi tiri alıs jaqın şetelge barıp kep jürgen jazuşı Batırqan Qwsbegin de bar (bwl kisi “keşuler” attı kitabında öziniñ äli nege aqtalmağanın bayandaydı), t.b biz atın atap, tüsin tüstemegen tağı qanşama jüzdegen qazaqtıñ lauazımdı twlğaları bar. Olardı aqtau bılay qalsın, atın ataudıñ özi ülken äñgime. Sonda qıtay kommunistteri derbes jüz mıñday armiyası, derbes äskeri ükimeti bolğan Ma Bufañdı aqtap, odan küşi älde qayda “älsiz” qazaq ziyalıları men sayasi twlğaların aqtay almauı neni bildiredi? Joq, älde şegaralıq aymaqqa şoğırlı qonıs tepken qazaqtardıñ “qazaq qaupi” mäselesinen äli de alañdauı ma?!

Related Articles

  • Giper jobalardıñ jolı bola ma?

    Keñes odağı jıldarında memlekettiñ ekonomikası gigantomaniyağa qwştar boldı. Bir ortalıqtan basqarılğan josparlı ekonomikada olar azdı-köpti tiimdilik körsetti, biraq narıqtıq ekonomikağa köşkende solardıñ bäri adıra qaldı. Öytkeni, narıq gigantomaniyanı süymeydi, ol naqtılıqqa ikemdilikti wnatadı. Sol siyaqtı Qazaqstan da osı uaqıtqa deyin qazaqtıñ «körpeñe qaray kösil» degen naqılın wmıtıp, giper jobalarğa, mega jobalarğa qwmarlıq tanıtıp keledi. Mäselen, «Qazaqstan-Türkimenstan-Iran» halıqaralıq temirjol marşrutı jobasına bastamaşı bolıp, aqırı onı 2014 jılı iske qostı. Äriptesterimiz bolıp otırğan eki eldiñ tauarları da narıqtı jarıp, ağılıp jatatındar emes. Oğan Qazaqstan arqılı Resey qosılğanda da tauarları birtekti, bäriniñ de qauzaytını negizinen tabiği resurstar. Osı jolmen Qazaqstan tauarları Parsı şığanağına tikeley şığatın boladı dep jalaulatqan edik. Sol dämemiz aqtaldı ma?

  • MÄULEN ÄŞİMBAEV: QAZAQ HALQINIÑ MEMLEKET QWRAUŞI WLT EKENİN AŞIQ AYTUIMIZ KEREK

    Qarağandı – talay talant pen darındardıñ kindigin kesip, tomağasın sıpırğan, qazaq üşin qwt darıp, baq qonğan qasterli meken. Soñğı aptada osı bir ölkege eldiñ nazarı erekşe audı. Mäseleniñ mänisi de barşağa mälim. Bügin İşki ister ministriniñ birinşi orınbasarı Janat Süleymenov arnayı baspasöz mäslihatın ötkizip, mäseleniñ män-jayın tüsindirip berdi. Atalğan is boyınşa naqtı şaralar qolğa alınıp, tergeu amaldarınıñ jüyeli türde jürgizilip jatqandığın da ayttı. Qazirdiñ özinde osı iske qatısı bar degen küdikpen 8 adamnıñ wstalğanı, tağı bireuine izdeu jariyalanğanı belgili bolıp otır. Bwl keşendi jwmıstar naqtı nätijesin berip, jauaptı adamdar zañğa säykes jazaların aladı. Osı rette, orın alğan jaytqa qatıstı az-kem öz oyımızdı bildirip, ün qosqandı jön körip otırmın. Bwğan deyin

  • Qazirgi uaqıttağı qazaq televiziyasınıñ jwmısına qatıstı wsınıstar

    I. Qazirgi televiziya sipatı men betalısı. Jer jüzindegi media-keñistik, sonıñ işinde televiziya jaña ğasır bastalğalı beri, äsirese soñğı on jıl bedelinde kürt özgerdi. Älbette, tehnologiyanıñ keşeuildep jetui jäne basqa da ob'ektivti, sub'ektivti sebepterge baylanıstı Qazaqstanda bwl özgeris keyingi bes-altı jılda ğana bayqaldı. Eñ äueli, sputniktik jäne kabel'dik jüyeniñ jedel damuı körermenniñ tañdau mümkindigin meyilinşe keñeytip, köbeytip jiberdi. Qazir Qazaqstannıñ (damığan Batıs elderin aytpay-aq ta qoyalıq) köptegen eldi mekenderinde (iri, ortaşa, şağın qala, kentterde, qalağa jaqın auıldarda) kem degende otız şaqtı telearna köruge boladı. Ekinşiden tez tarap jatqan internet pen arzan («qol jetimdi» dep jürmiz) smartfondar aqparat aludıñ jaña «twma-bastauların»: äleumettik jeliler, är qilı sayttar, youtube, on-linefil'mder (bwl fil'mderdiñ barlığı derlik

  • Qazaq eldigin saqtau üşin könip otır…

    Qarağandı oqiğasınıñ tüp-törkini de äleumettik teñsizdikke tirelgendey: etnikalıq top – bay, jer iesi – kedey, olar moraldıq twrğda basım, bwlar qorlanıp jür. Marqwm 23 jasar balanıñ qazası osı qıjıl şoğına may qwyğanday äser etti. Raqımjannıñ joğın joqtağandardı, qazaq birigui kerek degenderdi wltşılğa, faşistke teñeu öz aramızda üdep twr, tipti, Qazaqstannan tüñildim, qazaqtar qorqınıştı bop baradı, degen qazaqtardı bayqadım. Oydan oza şabuğa asıqpasaq. Ras, qazaq öz jerinde, elinde küşti boluı kerek, ol – bilek pen jwdırıqtıñ küşi emes, zañ küşi boluı tiis. Arab ämirlikterinde jergilikti halıq – arabtar 20 payızğa jetpeydi, qalğanı – türli etnikalıq toptar. Sonıñ bäri jañağı 20 payızğa qızmet etedi, äleumettik artıqşılıqtıñ bäri arabqa: jaña tuğan arab balasınıñ

  • HAN KENENİÑ QARUI

    Beken Kayratuly Facebook paraqşasınan alındı ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen. Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: