|  |  | 

Köz qaras Tarih

Qıtay “qazaq qaupi” mäselesinen äli de alañdauı ma?

Atqa minip qılışın oñdı soldı jalañdatıp “şa şa şalap” kep (qıtayşa öltiriñder degen söz) Qazaq auılın qanğa böktirip ketetin qilı oqiğalardı bala künimizden beri kitaptan oqıp ösip edik. Künşığıs Cinhay, Gansuğa auıp Tibet asıp Kaşmir, Pakistanğa at basın tiregen Altay men Wlıq Erenqabırğa qazaqtarınıñ qasiretti tağdırı turalı büginge şekim (deyin) az aytılmadı. Qanşama kitap, maqala jazıldı… Oqığan sayın say süyegiñ sırqıraydı… Äsirese, Äbetay Mwqarapwlı qwrastırıp jinaqtağan “Kieli Köş”ti oqısañızdar (alda kirilicsiyağa audarılıp jatsa) onda qasiretti oqiğalar birşama anıq jazılğan, oqıp jatqanda köz aldıñızğa beyne kinoday elestep otıradı.Eldeç Orda суреті.

Ana jolı osı paraqşamda “Qıtaydağı Mwsılman Elitasınıñ Qilı Tarihı jäne Onıñ Şığıs Türkistanğa Iqpalı” attı post jazğamın, sondağı Üştik Ma äuletiniñ bir dökeyi osı- Ma Bufañ. Bwl kisi äskeri sayasatker, biraq ömiri öte kürdeli twlğa. Bwnımen äskeri, sayasi kelsimşart jasasıp Şıñjañ qazağına erkindik äpermek bolğan Äliptiñ balası Elisqan da äskeri maman bolğan. Qızığı sol, Ma Bufañnıñ tarihi ordası bar (muzey ispetti), al Elisqanda bir tüyir tası bar eskertkiş te joq!Eldeç Orda суреті.

Älqissa, siz Cinhay ölkesiniñ Ci Niñ qalasına bara qalsañız qaladağı eñ qwrmetti orınnıñ biri- Ma Bufañ Ordası (马步芳公馆) attı tarihi muzeyge de bara ketudi wmıtpañız. Ma Bufañ dese qazaqtar qattı jekköredi. Ma Bufañnan qazaqqa kelgen qiyanattı eşuaqıtta aqtay da almaydı. Qıtay kommunistteri tipten jiirkenip qaraydı. Tipti, qıtay basşısı MAO “basqası aqiqatqa qaytsa (bağınsa) qabıldaymız, ötkenin quzamaymız. Al, Ma Bufañdı eşqaşan qabıldanbaydı” degen. Mao-dıñ batıs pen batıs teristikke jwmsağan qalıñ qolın Ma Bufañ adam janı türşigerlik därejede qırğındap jibergen. Estuge qarağanda jetpis mıñ äsker qorşaudan şığa almay qırğınğa wşıraptı, sonıñ üş mıñı äyel äsker eken, olar eñ jantürşigerlik qinaumen öltirilgen deydi. Ma Bufañ Jañ Qayşığa öziniñ adaldığın däleldeu üşin qırğında ölgen kommunist äskerdiñ birbölimin şiğa orap twzdap Nan Kindegi Jañ-ğa sauğağa wsınğan desedi (surettegidey). Jalpı, Maodıñ osı jetpis mıñ qarulı qosınınan nebäri tört jüz äsker aman qalıptı, onıñ işinde bügingi Qıtay basşısı Şi-dıñ äkesi jäne biz bala künimizde teledidarda qoyılatın 20 bölimdi “Şui' Şañçiyan” filimindegi sonday “parasattı” bop köringen Şui' Şañçiyan da bar. Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
Al, osı qatıgezdigimen este qalğan Ma Bufañda jeke tarihi mwrajay bar, Qazaqta eşteñe joq… 1980-1983 jıldarı qıtayda sayasi küdik pen quğınğa wşırap atılıp ketkender men on jıl, jiırma jıl türmege otırğandar aqtala bastadı. Ömirden ozğandarı qayta wlıqtalıp, közi tirileriniñ sayasi bedeli qalpına kelip, şenderi tağılıp jattı. Tipti, kommunistter özinen bwrınğı Gomindañ ükimeti kezindegi keybir äskeri, sayasi twlğalardı da aqtap alıp, olar turalı tıñ tarihi közğarastarın ortağa qoyıp jattı. Osı twsta Ma Bufañdı kimder aqtap, kimder onıñ tarihi muzeyin qalpına keltirdi degen swraq tuadı… Bwl swraqtıñ jauabı, qıtay kommunistterimen jağalasıp ösken mwsılman elitasınıñ şoğırına tike qatıstı bolsa kerek.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.

Osı twsta bizdiñ qazaqtan asa köp eşkim aqtala qoyğan joq. Eñ ökiniştisi osı! Siz ünemi atın estip jüretin Ospan Silämwlı, Qalibek Hakimwlı, Qamza Şomışbaywlı, Täkimandardan tıs, Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ bwrınğı hatşısı Sälis Ämirewlı, Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ qorğanıs ministiri Zakariya Äşenwlı (bwl kisi 1948-jılı 8-qazaq polkın qwrıp, qolbasşı bolğan, qazaq polkınıñ leytnantı Madalım Bayqonaqwlı Türkiyada), Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ qarjı ministiri Janımqan Tileubaywlı, hatşısı Qabimolda Manjıbaywlı (bwl kisi bertin aqtalıptı dep estidim), kezinde Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ qwrlıs jäne orman ministiri bolğan Baymolla Qarekewlınıñ hatşısı bolğan Äbdikerim Intıqbaywlı (1947-jılı Şıñjañ Ölkelik jazuşılar odağınıñ altın iegeri atağın alğan), Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ policsiya törağası Äbeu, Manas boyında Şarqi Türkistanğa qarsı azamattıq soğıs jariyalap İlede köterilis jasap artı zor küşpen bastıqtırılğan Mälikajı (batalion komandirı), Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ orınbasarı, keyin Qazaq avtonomiyasınıñ birinşi törağası bolğan Pätiqan Sügirbaev, tipti közi tiri alıs jaqın şetelge barıp kep jürgen jazuşı Batırqan Qwsbegin de bar (bwl kisi “keşuler” attı kitabında öziniñ äli nege aqtalmağanın bayandaydı), t.b biz atın atap, tüsin tüstemegen tağı qanşama jüzdegen qazaqtıñ lauazımdı twlğaları bar. Olardı aqtau bılay qalsın, atın ataudıñ özi ülken äñgime. Sonda qıtay kommunistteri derbes jüz mıñday armiyası, derbes äskeri ükimeti bolğan Ma Bufañdı aqtap, odan küşi älde qayda “älsiz” qazaq ziyalıları men sayasi twlğaların aqtay almauı neni bildiredi? Joq, älde şegaralıq aymaqqa şoğırlı qonıs tepken qazaqtardıñ “qazaq qaupi” mäselesinen äli de alañdauı ma?!

Related Articles

  • Qaduan men Sun' Meilin

                  1944-jılı Şıñ Şısaydıñ onbir jıldıq uaqıtşa ükimeti qwladı. Köp ayaldamay Şıñ işki qıtayğa jötkelip ketti. Şığıs Qazaqiyanıñ tarihında bwrın soñdı bolmağan tarihi özgeris däl sol twsta birinen soñ biri orın alıp jattı. Surettegi aq şılauıştı kisi- Qaduan Mamırbekqızı. Kögeday Han Ordasınıñ soñğı handarınıñ biri Älen Uañnıñ zayıbı. Qasındağı kisi ataqtı sayasatker, diplomat Sun' Meilin. Ol qıtay prezidenti Jañ Qayşınıñ zayıbı. Zamanında Amerikadan bilim alğan, öte sauattı, mädenietti twlğa. 1944-jılı Nan Kinnen Ürimjige wşıp kelip türmedegi qazaqtardı bosatıp, şet qiırğa bosqan qazaqtardı elge oraltu mäselesin qoldap arnayı komissiya qwrğan jäne onşaqtı qazaqqa joğarı lauazımdı orın tağayındap jwmısqa saylap ketedi. 1946-jılı qazaqtar Nan Kindegi wlttıq

  • “Nazarbaev 2020 jılı saylauğa tüsedi dep oylamaymın”

    Qasım-Jomart Toqaev Qazaqstan Senatınıñ törağası Qasım-Jomart Toqaev wlıbritaniyalıq VVS telearnasınıñ Hard Talk bağdarlamasına swhbat berip, Nazarbaevtıñ biligi jäne eldegi jemqorlıqpen küres turalı ayttı. Swhbat 20 mausımda VVS News telearnasına jäne BBC radiosına şıqtı. “Nazarbaevtıñ bilikte wzaq otıruı – twraqtılıqtıñ belgisi. 2020 jılğa deyin bilikte boladı. Keyin saylauğa tüsem dese özine baylanıstı” dedi Toqaev swhbatında. Osı sätte habar jürgizuşisi Stiven Sakur “Eger meniñ matematikalıq esebim dwrıs bolsa, 2020 jılı Nazarbaev 80 jasqa toladı ğoy?” dep swradı. Bwl swraqqa Toqaev “Iä, Iä. Malayziyada 92 jasqa tolğan Mahathir Mohamad prem'er-ministr boldı ğoy. Aşığın aytqanda, 2020 jılı Nazarbaev prezident saylauına tüsedi dep oylamaymın. Ol öte aqıldı adam. Mümkin 2020 jılğı saylau basqa kandidattarmen öter. Saylauğa

  • Jüregiñizden aynaldım, Imanğali ağa!

    Qazaqstannıñ Reseydegi Ökiletti elşisi, alaştıñ jürekti wlı Imanğali Nwrğaliwlı Tasmağambetov Reseyde ötip jatqan futbol çempionatındağı Resey men Egipet arasındağı kezdesude qay elge janküyer bolatının ayttı, – dep habarlaydı Abay-aqparat.  Imekeñ – özi Elşi bolıp jürgen häm älemdik dodanı dürkiretip ötkizip jatqan Reseyge janküyer bolmaydı. Senseñiz de, senbeseñiz de Imekeñ – Egipettiñ wlttıq futbol qwramasınıñ fanatı. Qazaqstannıñ Reseydegi elşisi Imanğali Tasmağambetov “Futboldan älem çempionatında kimniñ janküyeri bolasız?” degen swraqqa jarısqa qatısuşılardıñ bärine qwrmetpen qaray otırıp, egipettikterdiñ janküyeri bolatının, öytkeni bwl çempianattağı Egipet qandıq twrğıdan, tarihı men ruhı häm dini jağınan bizge jaqın el ekenin aytıp, Mısır halifattığın wzaq jıl uısında wstap güldendirip, “Jürekterdiñ ämirşisi” atanğan Swltan Beybarıstıñ bizdiñ babamız ekenin eske

  • Aqış bizge ülgi emes…

    Aqış bizge ülgi emes, onda qaru-jaraq satatın 65,000 düken bar, osısın da ülgi aluımız kerek pe?!? Aqış standard emes, ol öziniñ paradokstarı men äleumettik apattarın özine saqtap qalsın. Halqınıñ 10%-sauatsız, bwl 30 mln adam degen söz. Aqış türmelerinde 3 mln qılmısker jatır, bwl älemdegi eñ ülken körsetkiş, federaldı byudjetten jılına 80 mlrd dollar osı türmelerdi wstauğa jwmsaladı eken. Jılına 17,000 Aqış azamatı beytanıs adamdardıñ atqan oğınan ölip jatır. 70 mln Aqış azamatı əleumettik arnaulı jərdemaqımen ölmestiñ künin keşip jatır. 24 mln adam narkoman! Aqıştıñ bilim beru jüyesiniñ sapası älem boyınşa 37-şi orında, ayta bersek köp närse bar. Al Osınday elde ötirik şirkeu men jalğan dinniñ köp boluı eş tañğalarlıq närse

  • Qıtaydıñ äkimşilik territoriya reforması

    Aldağı uaqıtta qıtaydı öte kürdeli reformalar kütip twr. Sonıñ biri, qıtaydıñ äkimşilik territoriya (qwrılım) reforması. YAğni, keleşekte qıtaydıñ işki äkimşilik aumağında zor özgerister boladı. Bwl qıtayda 40 jıldan beri talqığa tüsip jauır bolğan taqırıp. Esteriñizde bolsa bwl temeni (teama) eki üş jıldıñ aldında osı paraqşamda kötergemin. Qıtay wltşıldarı men demokrattarınıñ äkimşilik qwrlımğa tübegeyli reforma jasap birqanşa joba, wsınıs tastağanın qarapayım jwrt bilmeydi. Sol sıbıstıñ negizinde qıtay älemi birqanşa ülgi-jobasın internet paraqşalarına şığarıp aşıq qoğamdıq talqığa salğan. Siz, olardıñ äkimşilik qwrlım reformasına qarap otırsañız qazirgi Şıñjañ regionın üşke nemese eki bölekke bölip tastağanın köresiz. Endi osı turalı aytayıq. Osından şaması on jıl bwrın qıtaydıñ wltşıl ziyalıları wlttıq kongres pen ortalıq partiya komitetine

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: