|  |  | 

Köz qaras Tarih

Qıtay “qazaq qaupi” mäselesinen äli de alañdauı ma?

Atqa minip qılışın oñdı soldı jalañdatıp “şa şa şalap” kep (qıtayşa öltiriñder degen söz) Qazaq auılın qanğa böktirip ketetin qilı oqiğalardı bala künimizden beri kitaptan oqıp ösip edik. Künşığıs Cinhay, Gansuğa auıp Tibet asıp Kaşmir, Pakistanğa at basın tiregen Altay men Wlıq Erenqabırğa qazaqtarınıñ qasiretti tağdırı turalı büginge şekim (deyin) az aytılmadı. Qanşama kitap, maqala jazıldı… Oqığan sayın say süyegiñ sırqıraydı… Äsirese, Äbetay Mwqarapwlı qwrastırıp jinaqtağan “Kieli Köş”ti oqısañızdar (alda kirilicsiyağa audarılıp jatsa) onda qasiretti oqiğalar birşama anıq jazılğan, oqıp jatqanda köz aldıñızğa beyne kinoday elestep otıradı.Eldeç Orda суреті.

Ana jolı osı paraqşamda “Qıtaydağı Mwsılman Elitasınıñ Qilı Tarihı jäne Onıñ Şığıs Türkistanğa Iqpalı” attı post jazğamın, sondağı Üştik Ma äuletiniñ bir dökeyi osı- Ma Bufañ. Bwl kisi äskeri sayasatker, biraq ömiri öte kürdeli twlğa. Bwnımen äskeri, sayasi kelsimşart jasasıp Şıñjañ qazağına erkindik äpermek bolğan Äliptiñ balası Elisqan da äskeri maman bolğan. Qızığı sol, Ma Bufañnıñ tarihi ordası bar (muzey ispetti), al Elisqanda bir tüyir tası bar eskertkiş te joq!Eldeç Orda суреті.

Älqissa, siz Cinhay ölkesiniñ Ci Niñ qalasına bara qalsañız qaladağı eñ qwrmetti orınnıñ biri- Ma Bufañ Ordası (马步芳公馆) attı tarihi muzeyge de bara ketudi wmıtpañız. Ma Bufañ dese qazaqtar qattı jekköredi. Ma Bufañnan qazaqqa kelgen qiyanattı eşuaqıtta aqtay da almaydı. Qıtay kommunistteri tipten jiirkenip qaraydı. Tipti, qıtay basşısı MAO “basqası aqiqatqa qaytsa (bağınsa) qabıldaymız, ötkenin quzamaymız. Al, Ma Bufañdı eşqaşan qabıldanbaydı” degen. Mao-dıñ batıs pen batıs teristikke jwmsağan qalıñ qolın Ma Bufañ adam janı türşigerlik därejede qırğındap jibergen. Estuge qarağanda jetpis mıñ äsker qorşaudan şığa almay qırğınğa wşıraptı, sonıñ üş mıñı äyel äsker eken, olar eñ jantürşigerlik qinaumen öltirilgen deydi. Ma Bufañ Jañ Qayşığa öziniñ adaldığın däleldeu üşin qırğında ölgen kommunist äskerdiñ birbölimin şiğa orap twzdap Nan Kindegi Jañ-ğa sauğağa wsınğan desedi (surettegidey). Jalpı, Maodıñ osı jetpis mıñ qarulı qosınınan nebäri tört jüz äsker aman qalıptı, onıñ işinde bügingi Qıtay basşısı Şi-dıñ äkesi jäne biz bala künimizde teledidarda qoyılatın 20 bölimdi “Şui' Şañçiyan” filimindegi sonday “parasattı” bop köringen Şui' Şañçiyan da bar. Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.
Al, osı qatıgezdigimen este qalğan Ma Bufañda jeke tarihi mwrajay bar, Qazaqta eşteñe joq… 1980-1983 jıldarı qıtayda sayasi küdik pen quğınğa wşırap atılıp ketkender men on jıl, jiırma jıl türmege otırğandar aqtala bastadı. Ömirden ozğandarı qayta wlıqtalıp, közi tirileriniñ sayasi bedeli qalpına kelip, şenderi tağılıp jattı. Tipti, kommunistter özinen bwrınğı Gomindañ ükimeti kezindegi keybir äskeri, sayasi twlğalardı da aqtap alıp, olar turalı tıñ tarihi közğarastarın ortağa qoyıp jattı. Osı twsta Ma Bufañdı kimder aqtap, kimder onıñ tarihi muzeyin qalpına keltirdi degen swraq tuadı… Bwl swraqtıñ jauabı, qıtay kommunistterimen jağalasıp ösken mwsılman elitasınıñ şoğırına tike qatıstı bolsa kerek.Eldeç Orda суреті.Eldeç Orda суреті.

Osı twsta bizdiñ qazaqtan asa köp eşkim aqtala qoyğan joq. Eñ ökiniştisi osı! Siz ünemi atın estip jüretin Ospan Silämwlı, Qalibek Hakimwlı, Qamza Şomışbaywlı, Täkimandardan tıs, Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ bwrınğı hatşısı Sälis Ämirewlı, Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ qorğanıs ministiri Zakariya Äşenwlı (bwl kisi 1948-jılı 8-qazaq polkın qwrıp, qolbasşı bolğan, qazaq polkınıñ leytnantı Madalım Bayqonaqwlı Türkiyada), Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ qarjı ministiri Janımqan Tileubaywlı, hatşısı Qabimolda Manjıbaywlı (bwl kisi bertin aqtalıptı dep estidim), kezinde Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ qwrlıs jäne orman ministiri bolğan Baymolla Qarekewlınıñ hatşısı bolğan Äbdikerim Intıqbaywlı (1947-jılı Şıñjañ Ölkelik jazuşılar odağınıñ altın iegeri atağın alğan), Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ policsiya törağası Äbeu, Manas boyında Şarqi Türkistanğa qarsı azamattıq soğıs jariyalap İlede köterilis jasap artı zor küşpen bastıqtırılğan Mälikajı (batalion komandirı), Şıñjañ Ölkelik ükimettiñ orınbasarı, keyin Qazaq avtonomiyasınıñ birinşi törağası bolğan Pätiqan Sügirbaev, tipti közi tiri alıs jaqın şetelge barıp kep jürgen jazuşı Batırqan Qwsbegin de bar (bwl kisi “keşuler” attı kitabında öziniñ äli nege aqtalmağanın bayandaydı), t.b biz atın atap, tüsin tüstemegen tağı qanşama jüzdegen qazaqtıñ lauazımdı twlğaları bar. Olardı aqtau bılay qalsın, atın ataudıñ özi ülken äñgime. Sonda qıtay kommunistteri derbes jüz mıñday armiyası, derbes äskeri ükimeti bolğan Ma Bufañdı aqtap, odan küşi älde qayda “älsiz” qazaq ziyalıları men sayasi twlğaların aqtay almauı neni bildiredi? Joq, älde şegaralıq aymaqqa şoğırlı qonıs tepken qazaqtardıñ “qazaq qaupi” mäselesinen äli de alañdauı ma?!

Related Articles

  • Energetikanıñ bolaşaq joldarı

    Ukraina astanası Kiev qalasında, 2018 jıldıñ 16-19 qazanınıñ aralığında «Ortalıq jäne şığıs Europanıñ twraqtı energetikası» attı 10-şı Halıqaralıq forumı men körmesi (Sustainable Energy Forum and Trade Show, SEF 2018 Kyiv) ötude. Osı jiınğa 35 astam elderdiñ şamamen 500 ökilderi qatısuda. 80 astam mamandar bayandamaların oqidı, 100-ge juıq kompaniyalar öz jetistikterin körsetude. Bwnday şaranıñ şeñberinde, «Älem jel energetikası qauımdastığı»-nıñ Bas hatşısı Stefan Ksanger (Stefan Gsänger) bizge swhbat berdi. Nemis qayratkeriniñ jauaptarına nazar audarayıq. Twraqtı energetikada Qazaqstannıñ mümkinşilikteri turalı: kün, jel energetikasında. Mısalı, elimizdiñ oñtüstik-şığısında taulı aymağı Joñğar Qaqpası jel energetikası üşin öte tiimdi. Osı taqırıp jayında sizdiñ pikirleriñiz qanday? Qazaqstan jel energetikasınıñ bolaşağı – zor! Teoriyalıq türde, eliñiz bütkil älemdi jel

  • Qazaq älipbiin latınğa auıstıru mäselesi qıtaydıñ nazarın audarıp jatır.

    Qazaq älipbiin latınğa auıstıru mäselesi bügingi küni qıtaydıñ nazarın audarıp jatır. Qıtay Qazaqstandağı barlıq aqparattıq jañalıqtı qadağalap otıratının eskersek bildey memleket qwruşı wlttıñ älipbi auıstıruın nazardan tıs qaldırması anıq. Jäne ol tek qarip auıstıru mäselesi emes, tildik reforma dep otır. Qoş, endi mına qızıqtı qarañız! Qazaqstanda latın älipbii mäselesi 90-jıldarı qazaq tiltanuşı ğalımdarı (Akademik Ä.Qaydarov) jağınan auızğa alınğanı ras, däl sol twsta qıtay bwl aqparattı jabıq küyde talqığa saldı, öytkeni 90-jıldarı qıtayda EKİ MIÑnan astam taza qazaq mektebi jäne Qwljada qazaq universiteti, Küytinde qazaq institutı sonımen qatar Altay, Şäueşek, Sanjıda qazaq tilinde bilim beretin pedegogikalıq joğarı bilim beru orındarı bar-dı jäne barlıq qazaq mektebi, kolledj, universitet qazaqşa is-qağaz qoldanatın, qazaq

  • ŞIÑĞISHAN- OĞIZ HANNIÑ WRPAĞI

    Jwmat ÄNESWLI (Äbilğazınıñ «Türik şejiresi», orıs tarihşıları N.Karamzin men S.Solov'evtiñ tarihi eñbekterine süyenip jazılğan zertteu eñbek) Orta ğasır tarihın, onıñ işinde Şıñğıshannıñ tarihın alğaş jazğan adam -Irandı bilegen Gazan hannıñ uäziri, sayasatker, ğalım Raşid- Ad- Din edi. Raşid –ad- dinge «Şıñğıshannıñ tarihın jaz» dep tapsırğan Gazan han edi. Gazan han Şıñğıshannıñ kenjesi Tolıhannıñ nemeresi Arğınnan (orısşası Argun) tuadı. XIII- ğasırdıñ ayağında Iran biligine Arğın hannan keyin Gazan han taqqa otırdı. Söytip Gazan hannıñ tapsırmasımen Raşid -ad -din 1310-jılı öziniñ «Jamiğat -at -tauarih» attı üş tomdıq tarihın jazıp bitirdi «Jamiğat at tauarihtıñ» qazaqşa mağınası «El tarihı» degendi bildiredi. Bwl tarihi eñbektiñ alğaşqı tomı «Şıñğıshan men Altın orda» tarihına, ekinşisi «Gazanhan twsındağı

  • “Reseydegi demokratiyanı qwrtudı El'cin bastağan”

    Azattıq radiolı Resey parlamenti aldında twrğan äskeri tankiler. Mäskeu, 4 qazan 1993 jıl. 1993 jılı Joğarı Keñesti taratu Resey demokratiyasına soqqı boldı ma? Nelikten Vaşington Boris El'cinniñ kümändi is-äreketin qoldadı? El'cinniñ twlğası men tüpki nietin bağalağan batıs sarapşıları men sayasatkerleri qatelesti me? Vladimir Putin – Boris El'cinniñ adal izbasarı ma? Wall Street Journal basılımına “Resey demokratiyası qalay öldi” degen maqala jariyalağan amerikalıq publicist Devid Satter postsovettik Reseydiñ birinşi parlamentin taratuğa 25 jıl toluına oray Azattıqqa swhbat berdi. 1993 jılı qırküyektiñ 21-i küni Resey prezidenti Boris El'cin “Resey Federaciyasındağı kezeñdi konstitutciyalıq reforma turalı” №1400 jarlığın şığardı, onıñ birinşi tarmağında eñ joğarğı zañ şığaruşı organ – Joğarı Keñes pen halıq deputattarı keñesin taratu turalı

  • Qıtaydıñ sayasi jüyesindegi sayasi komandalıq toptar men twlğalar

    Qıtaydıñ sayasi jüyesindegi jik-jikke bölingen sayasi komandalıq toptar men twlğalar qıtaydağı barlıq jağdayğa tike ıqpal jasaytın bastı sebep ekeni qaymana jwrtqa anıq. Sayasi komanda men oligarhtar arasındağı astırtın baqastıq pen küres kerek deseñiz eñ tömengi atqaruşı bilikke deyin körinis berip jatadı. Är komanda öz jaqın jaqtasınıñ köp äri bilikti, senimdi boluın qalaydı. Sonımen birge qıtaydıñ sayasi bilikte jik-jikke bölinip baqas boluınıñ tağı bir sebebi- baylıq pen bilik arasındağı tepe-teñdiktiñ bwzıluı sebep bolıp otır. Qıtayda wlttıq kapitalizm erkin damu jolına tüskisi keledi, al köne sürdek kommunist bilik şet-şetin erneulep, wlttıq kapitalizmniñ ağıtılıp jügensiz ketuinen bek qattı alañdaydı jäne tejep otıradı. Alda jalda kapitalizmnıñ bası noqtağa simasa, ol- kärteñ kommunistterdi bilikten alastaytını

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: