|  |  | 

تاريح قازاق شەجىرەسى

شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى نە بىلەمىز؟  (1937-1939)

34396162_1092323517597901_6934284300653166592_n

دەربەس ەل، تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن عىلمي ساراپتاما جۇرگىزە الدىق پا؟ نە ءۇشىن قازاق سسر-داعى قازاقتاردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى شىعىس قازاقيامەن ءبىر ۋاقىتقا سايكەس كەلەدى؟ نە سەبەپتى قازاق سسر-دىڭ نكۆد تەرگەۋشىلەرى ءۇرىمجى، قۇلجا، شاۋەشەك پەن التايدا قۇپيا تەرگەۋ وپەراتسياسىن جۇرگىزەدى؟ ەڭ، وكىنىشتىسى، قازىر قازاقستاندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى نەگىزىنەن اشىلدى، ال، قىتايداعى قازاقتاردىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى اشىلعان جوق… كەلەسى جىلى (2019) قىتاي قازاقتارىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانىنا 80 جىل تولادى (1939-2019). بۇل پوستتى سوعان ارنايمىن! ارۋاقتاردىڭ رۋحى ءبىر اۋناعاي!34395327_1092323460931240_6210434044711141376_n

القيسسا…
شاعىن ساراپتاما

* شىڭ شىسايدىڭ تىڭشىلىق ورگاندارى;

* شىعىس قازاقيانىڭ تۇڭعىش ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى- بايمولدا قارەكەۇلى;

* “قازاق-قىرعىز-موڭعول” قۇرىلتايى;

* ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ ۇلتقا تيگىزگەن زاردابى;

* اقيقاتتى وقپەن ولشەۋ نەمەسە شىعىس قازاقياداعى ۇلت-ازاتتىق توڭكەرىس;34274561_1092323430931243_6994234523617591296_n

شىڭ شىساي بيلىككە ءستاليننىڭ اسكەري ھام ساياسي جاردەمىمەن شىقتى. ول شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتىن جەكە دارا ءبىر ءوزى ون ءبىر جىل بيلەدى. 1934-1935 جىلدان باستاپ شىڭجاڭ ولكەلىك قورعانىس مينىستىرلىگى جانىنان تىڭشىلىق ورگان قۇرىلادى دا ءار قالا، ۋالايات، اۋدانداردا (وكۋرگ) بولىمشەلەرى اشىلدى. بۇل شىعىس قازاقياداعى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ ەڭ العاشقى ادىمى ەدى. 4-5 جىلدان سوڭ قۇپيا تىڭشىلىق ورگان نەگە ون مىڭنان استام تۇلعانىڭ ۇستىنەن كۇدىكتى دەرەكتەر جيناپ ۇلگىرەدى، سونىمەن شىڭ شىساي سابەت وداعىمەن ءبىر ۋاقىتتا شىڭجاڭداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى باستاپ كەتەدى.

شىعىس قازاقيا قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش ساياسي قۋعىنعا تۇسكەن كورنەكتى تۇلعاسى- بايمولدا قارەكەۇلى ەدى. ول 1937-جىلى كۇدىكتى رەتىندە ۇستالىپ ۇزاق ۋاقىت تەرگەلۋدەن سوڭ ءۇرىمجى قالا ماڭىندا تىرىدەي كومىلگەن 200 قازاقتىڭ قاتارىندا سۇيەگى مەن مازارى بۇگىنگە دەيىن ءالى تابىلعان جوق. بايمولدا نە سەبەپتى ەڭ العاشقى بولىپ قۋعىنعا ءتۇستى دەۋىڭىز مۇمكىن:
ول شىعىس قازاقياداعى ەڭ بەدەلدى تۇلعا بولدى. 1912-جىلى زاكاريا تورەگە اۋدارماشى بولىپ پەكينگە ۇلتتىق كونگرەگە باردى، سايلاۋدا داۋىس بەرىپ پرەزيدەنتپەن جۇزدەستى، كەلگەن سوڭ ۇرىمجىدە ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قۇرلىس ءمينيستىرى بولدى جانە جەكە قازاق اتتى پولكىن باسقاردى، ۇرىمجىگە قازاق جاستارىن جيىپ، ينتەللەكتۋالدى وشاق قالىپتاستىردى، قازاق سسر-دان كەلۋشىلەردى مەملەكەتتىك جۇمىسقا تارتتى، اعارتۋشىلىق پەن ءباسپاسوز تاقىرىبىن كوپ قوزعادى. سوندىقتان ءتورت ۇكىمەت ءداۋىرىن بىردەي باستان كەشكەن ونى الدىمەن ساياسي قۋعىنعا ۇشىراتۋى ءسوزسىز ەدى.34416328_1092323544264565_188750231972610048_n

بايمولدا ۇستالعان سوڭ قازاق زيالىلارى توپ توبىمەن دۇركىن دۇركىن اباقتىعا قامالا باستادى. 1939- جىلى شىڭ شىساي ءۇرىمجى قالاسىندا ءۇش ۇلت قۇرىلتايىن اشامىز دەگەن سىلتاۋمەن بەس ۋالاياتتان ۇزىن سانى 500 دە 300 قازاق زيالىلارىن ءبىر كۇندە تۇرمەگە توعىتىپ، تەرگەۋگە الادى. 1938-جىلدان باستاپ ءار قازاق اۋدان ورتالىعىنان تەرگەۋ، قاماۋ ورىندارى اشىلىپ قازاق يگى-جاقسىلارىن تۇتقىنداي باستايدى. تۇرمەدەگى ۇلت زيالىلارىن قازاق سسر-دىڭ نكۆد سۇراقشىلارى دا كەلىپ سۇراقتىڭ استىنان الادى. شىڭ شىساي مەن سسسر نكۆد تەرگەۋشىلەرى بىرىگىپ جۇمىس ىستەگەندىكتەن ەكى ەل اراسىنداعى رۋحاني، مادەني ساباقتاستىقتى ۇلت مۇددەسىنە جاقسى پايدالانىپ جاتقان قازاق ينتەللەگەنتسسياسى اۋىر سوققىعا تاپ بولدى. زايسان ارقىلى سەمەيمەن بايلانىسىپ، الماتى، تاشكەن اسىپ ۋنيۆەرسيتەت وقىعان شىعىس قازاقيانىڭ جاڭا بۋىن ۇلت ينتەللەگەنتسسياسى تۇگەلدەي قۋعىنعا ۇشىرادى. ۇلتتىق ويانۋ پروتسەسسى ون جىلدان استام ۋاقىت تۇراقتاپ قالدى. شىڭجاڭ ولكەلىك قورعانىس مينىستىرلىگى جانىنداعى تىڭشىلىق ورگاننىڭ قۇجاتى بويىنشا 30 مىڭنان استام تۇلعاعا قىلمىس كۇدىكتىسى دەگەن دەلو تۇرعىزىلعان. بىراق، سول جىلدارى (1937-1944) ناقتى قانشا قازاق اتىلىپ، قانشا قازاق توپىراققا تىرىدەي كومىلگەنىن انىق بىلمەيمىز… ءار ۋالاياتتىڭ جەرگىلىكتى ارحيۆ دەرەكتەرىن ساراپتاپ ونىڭ مولشەر سانىن شىعارۋعا ابدەن بولادى. ەڭ ماڭىزدىسى، شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى تاقىرىپ قازاق اقپارات الەمىندە وسىدان سوڭ تىلگە كوپ تيەك ەتىلۋى كەرەك.34395373_1092323614264558_8891252051330203648_n

1939-1941-1944 جىلدار اراسى شىعىس قازاقيانىڭ بۇكىل يگى جاقسىلارى نەگىزىنەن تۇرمەدە ەدى دەسەك ارتىق ايتپاعان بولار ەلىك. بۇنىڭ سوڭى ۇلتتىق تەڭدىك سۇراۋعا اكەپ سوقتى. التاي ۋالاياتى 1939-جىلدان باستاپ ۇلت-ازاتتىق توڭكەرىسىن بۇرق ەتكىزدى، سونىمەن شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى التاي كوتەرىلىسشىلەرىن باسىپ جانىشتاۋ ءۇشىن شىڭجاڭنىڭ اسكەري كۇشىن التايعا لەك لەگىمەن جوتكەي باستايدى. 1939-1944 جىلدار اراسى بەس جىل التاي ۇزدىكسىز ۇلتتىق تولقۋدا بولعاندىقتان جانە قىتاي اسكەرىمەن تاباندى كۇرەسكەندىكتەن شىڭ شىساي ىلە، ءۇرىمجى جانە تارباعاتاي ۋالاياتتارىنداعى اسكەري بازانى التايعا تاسىپ اكەتىپ ستراتەگيالىق جاقتان ىلە مەن تارباعاتاي ۋالاياتىنداعى اسكەري قورعانىستى السىرەتىپ الادى. ال، التايعا لەك لەگىمەن جوتكەلگەن اسكەري قوسىن مامقارا جەڭىلىپ ماناس پەن شونجىعا شەگىنىپ كەتەدى، بۇنىڭ سوڭى ىلە قازاقتارىنىڭ تەز ارادا ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس جاساپ قۇلجانى باسىپ الۋىنا جول اشادى. 1944-جىلى شىڭ شىساي شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەت بيلىگىن نان كين ۇكىمەتىنە وتكىزىپ بەرىپ ءوزى وتستوۆكوعا كەتەدى. جاڭادان بيلىككە كەلگەن ۋ جۋڭشين شىڭجاڭ ساياسي ستراتەگياسىنان بىلىكتى مامان بولماعاندىقتان قازاق ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسىن جانشۋعا شاماسى كەلمەي، سوسىن تۇرمەدە ءتىرى وتىرعان قازاق زيالىلارىن بوساتىپ جىبەرەدى. ال، 1944′تەن كەيىنگى تاريحتى الداعى ۋاقىتتا جان-جاقتىلى تالداپ ساراپتاپ بەرەيىن.

Eldeç Orda

Related Articles

  • سۇراعان راxمەتۇلى. يتەلى

    … بۇگىن بىرنەشە پەندەلەر كەرىلدەسىپ جاتقانىن كوردىم. شەجىرەگەرلەر سەكىلدى. اراسىندا بالەقورلارى دا بار. ءبارى بىلگىر، كەمەل ساۋەگەي! اباق بابامنىڭ “ۇرعاشى” ەكەنىن ءوز كوزىمەن كورگەندەي!؟ الدە ءبىر رۋدىڭ “يت ەمىپ” وسكەنىن بىلەدى!؟ مەن بولسام “اتان تۇيە ءمىنىپ، تاي جەتەكتەگەن… ” ەكەنمىن… باقىتبەك ءبامىش مەنەن دە سوراقى!؟ سەبەبى، ونىڭ رۋى يتەلى!!! ويلاندىم.نە دەسەم بولادى!؟ راسىندا قالاي ەدى ءوزى،ءا! … كەرەي ەلى. جوشىدان سىلەم تارتادى. ەرەكشە وداق تايپالار قۇراماسى. ءحۇ عاسىردا ماۋرەنناھر مەن حوراسانعا دەيىن قاپتال جايعان. ءحۇى عاسىر باتىستان شىعىسقا قاراي ۇدەرگەن ۇلى جۇرت. تاڭباسى - كرەس. ون ەكى اتا اباق. شاكەرىم دانا، سوڭىنان عۇلاما ماعاۋين اعام سولاي دەگەن. ىرگەلىسى – جانتەكەي. شامامەن جان سانى 800.0 ساندى وسكەن رۋ. بۇقارادان بۇقاقاراعان القابىنا دەيىنگى جايىلىم كەشكەن

  • التاي قازاقتارىنىڭ توڭكەرىستىك ۇكىمەتى

    (وسپان باتىردىڭ تۋعانىنىڭ 120 جىلدىق مەرەي تويىنا ارنالادى) ەرزات كارىباي     قىتايداعى قازاقتار تاريحىندا جانە شىڭجاڭ تاريحىندا «ءۇش ايماق توڭكەرىسى» نە دۇرىس تاريحي باعا بەرىلىپ شىڭجاڭ جەرلىە تاريحىنان ورىن بەرىلگەن، ارينە اتالعان ءۇش ايماقتا (التاي ،تارباعاتاي، ىلە) قازاقتار باسىم بولا تۇرا، توڭكەرىستەدە جەتەكشى رول ويناعانىنا قاراماستان ونى ۇيعۇردىڭ ەنشىسىنە مەنشىكتەپ بەردى، حالقارادادا وسىلاي تانىم قالىپتاسقان. وعان نەگىز 1944 جىلى12 قۇرىلعان ۇكىمەتتە باسشىلىقتا قازاقتار بولمادى، ۇكىمەت ءتىلى ۇيعۇر ءتىلى بولدى، تاريحي سۋرەتتەرىمەن حۇجاتتارىدا دەرلىك سولاي بولدى! دەمەك ەكىنشى شىعىس تۇركىستان جەرلىك حالىق سايلاماعان زاڭسىز ۇكىمەت ەدى! ەگەر زاڭدى ۇكىمەت بولسا تۇتاس ءۇش ايماقتاعى 720 مىڭ حالىقتىڭ 53% ءىن ۇستايتىن قازاق بيلىكتە بولعان بولار ەدى! كەيىنگى اتالمىش ۇكىمەت قازاق مۇددەسىنە ساياتىندا

  • 2-جاھان سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى تۋرالى

    بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلمەس، 2- جاھان سوعىسىنا قاتىسقا قىتاي قازاقتارى دا بولعان. سوعىسقا قاتىسۋىنىڭ تاريxي سەبەبى بىلاي بولدى. 1933-جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەت باسىنا شىڭ شىساي كەلدى. شىڭ بيلىككە كەلە سالىسىمەن سوۆەت-شىڭجاڭ قارىم-قاتىناسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. سوۆەتتىڭ اۋە كۇشتەر قورعانىس ارميا بازاسى شىعىس شىڭجاڭنىڭ قۇمىل قالاسىنا ورنالاسىپ ىشكى قىتايمەن رەسمي بايلانىس ۇزىلگەندى. تاعى سوۆەتتەن ەكى جۇزگە تارتا ءار سالانىڭ ماماندارى ءۇرىمجى، التاي، قۇمىل، قۇلجا، شاۋەشەك تب قالالارعا كەلىپ قىزمەت جاسادى. 1934-35 جىلدان باستاپ ماسكەۋ، تاشكەن، الماتى، قازان قالالارىنا ارت-ارتىنان ءۇش دۇركىن وقۋشى جىبەردى. 1934-1939 جىلدار اراسىندا سوۆەتتەر وداعىندا وقىپ ءبىلىم العان شىڭجاڭدىق وقۋشىلاردىڭ سانى 300′دەن استى. مۇنىڭ دەنى قازاقتار ەدى. 1939-جىلى 2-جاھان سوعىسى تۇتانىپ شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى سول جىلى سوۆەتكە جىبەرمەكشى

  • “العاشقى جانە سوڭعى دەموكراتيالىق سايلاۋ”

    اسىلحان ماماشۇلى الاش وردا ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونومياسى ۇكىمەتىنىڭ مۇشەلەرى الاش قالاسىنا (زارەچنايا سلوبودكا، سەمەي) كوشىپ كەلىپ قونىستانعان 1918 جىلى. قازاقستان بيلىگى بيىل ماۋسىمدا تاعى ءبىر كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزگەلى جاتىر. پوستسوۆەتتىك ەلدەگى بۇعان دەيىنگى سايلاۋلاردىڭ ەشبىرىن حالىقارالىق ۇيىمدار «ەركىن» دەپ تانىعان ەمەس. وسى تۇستا ازاتتىق سوۆەتتىك كەزەڭگە دەيىنگى قازاقستاندا وتكەن العاشقى جانە سوڭعى اشىق سايلاۋدىڭ تاريحىنا ءۇڭىلىپ كوردى. 1917 جىلى جەلتوقسان ايىندا «قازاق-قىرعىز بيلىگىن قولىنا العانىن» مالىمدەگەن الاش وردا ۇكىمەتى – ۇلت كەڭەسىنىڭ توراعاسىن سايلادى. كوپشىلىك داۋىس العان ءاليحان بوكەيحان ۇكىمەت پەن كەڭەس توراعاسى بولىپ سايلاندى. ازاتتىق تىلشىسىمەن سويلەسكەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا بۇل سايلاۋ «بۇرىنعى حاندىق داستۇرگە سۇيەنبەگەن، پاتشالىق رەسەيدىڭ ەسكى زاڭدارىنان قۇتىلعان، قازاق حالقىنا سايلاۋ قۇقىعىن بەرىپ، دەموكراتيالىق داستۇرمەن وتكىزگەن

  • ءۇرىمجى ايماعىنىڭ ءۋاليى-قادۋان

    بۇل سۋرەتەگى اق شىلاۋىشتى كىسىنىڭ اتى قادۋان (قاديشا) مامىربەكقىزى. سۇيەگى تورە، تارباعاتاي مايلى-جايىردا دۇنيەگە كەلگەن. التايداعى ء“تورت بي تورە” اباق جۇرتىنىڭ سوڭعى xاندارىنىڭ ءبىرى الەن تورەنىڭ زايىبى. قادۋان مامىربەكقىزى 1962-جىلى ءۇرىمجى قالاسىندا بەلگىسىز جاعدايدا كوز جۇمدى. سول جىلى (1962) ءۇرىمجى قالاسى سانجى وبلىسىنان ءبولىنىپ جەكە قالا رەتىندە اكىمشىلىك شاڭىراق كوتەرگەن ەدى. بۇنى ايتۋداعى سەبەبىم، قادۋان مامىربەكقىزى بۇرىنعى ءۇرىمجى ايماعىنىڭ ءۋاليى بولعان. ءۇرىمجى ايماعى قۇرامىنا 12 اۋدان قارايتىن ەدى. ولار: ماناس، قۇتىبي، سانجى، ميچۋان، بوكەن، جەمسارى، شونجى، موري قاتارلى سەگىز قازاق اۋداندارى جانە تۇرپان، ءپىشان، توقسىن قاتارلى ءۇش ۇيعىر اۋدانى. ورتالىعى ءۇرىمجى (ول كەزدە اۋدان دارەجەلى) سونىمەن ون ەكى اۋدان قارادى. قادۋان مامىربەكقىزى ءۇرىمجى ايماعىنىڭ ون ەكى اۋدانىن باسقاراتىن وبلىس ءۋاليى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: