|  |  | 

تاريح قازاق شەجىرەسى

شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى نە بىلەمىز؟  (1937-1939)

34396162_1092323517597901_6934284300653166592_n

دەربەس ەل، تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن عىلمي ساراپتاما جۇرگىزە الدىق پا؟ نە ءۇشىن قازاق سسر-داعى قازاقتاردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى شىعىس قازاقيامەن ءبىر ۋاقىتقا سايكەس كەلەدى؟ نە سەبەپتى قازاق سسر-دىڭ نكۆد تەرگەۋشىلەرى ءۇرىمجى، قۇلجا، شاۋەشەك پەن التايدا قۇپيا تەرگەۋ وپەراتسياسىن جۇرگىزەدى؟ ەڭ، وكىنىشتىسى، قازىر قازاقستاندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى نەگىزىنەن اشىلدى، ال، قىتايداعى قازاقتاردىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى اشىلعان جوق… كەلەسى جىلى (2019) قىتاي قازاقتارىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانىنا 80 جىل تولادى (1939-2019). بۇل پوستتى سوعان ارنايمىن! ارۋاقتاردىڭ رۋحى ءبىر اۋناعاي!34395327_1092323460931240_6210434044711141376_n

القيسسا…
شاعىن ساراپتاما

* شىڭ شىسايدىڭ تىڭشىلىق ورگاندارى;

* شىعىس قازاقيانىڭ تۇڭعىش ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى- بايمولدا قارەكەۇلى;

* “قازاق-قىرعىز-موڭعول” قۇرىلتايى;

* ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ ۇلتقا تيگىزگەن زاردابى;

* اقيقاتتى وقپەن ولشەۋ نەمەسە شىعىس قازاقياداعى ۇلت-ازاتتىق توڭكەرىس;34274561_1092323430931243_6994234523617591296_n

شىڭ شىساي بيلىككە ءستاليننىڭ اسكەري ھام ساياسي جاردەمىمەن شىقتى. ول شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتىن جەكە دارا ءبىر ءوزى ون ءبىر جىل بيلەدى. 1934-1935 جىلدان باستاپ شىڭجاڭ ولكەلىك قورعانىس مينىستىرلىگى جانىنان تىڭشىلىق ورگان قۇرىلادى دا ءار قالا، ۋالايات، اۋدانداردا (وكۋرگ) بولىمشەلەرى اشىلدى. بۇل شىعىس قازاقياداعى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ ەڭ العاشقى ادىمى ەدى. 4-5 جىلدان سوڭ قۇپيا تىڭشىلىق ورگان نەگە ون مىڭنان استام تۇلعانىڭ ۇستىنەن كۇدىكتى دەرەكتەر جيناپ ۇلگىرەدى، سونىمەن شىڭ شىساي سابەت وداعىمەن ءبىر ۋاقىتتا شىڭجاڭداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى باستاپ كەتەدى.

شىعىس قازاقيا قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش ساياسي قۋعىنعا تۇسكەن كورنەكتى تۇلعاسى- بايمولدا قارەكەۇلى ەدى. ول 1937-جىلى كۇدىكتى رەتىندە ۇستالىپ ۇزاق ۋاقىت تەرگەلۋدەن سوڭ ءۇرىمجى قالا ماڭىندا تىرىدەي كومىلگەن 200 قازاقتىڭ قاتارىندا سۇيەگى مەن مازارى بۇگىنگە دەيىن ءالى تابىلعان جوق. بايمولدا نە سەبەپتى ەڭ العاشقى بولىپ قۋعىنعا ءتۇستى دەۋىڭىز مۇمكىن:
ول شىعىس قازاقياداعى ەڭ بەدەلدى تۇلعا بولدى. 1912-جىلى زاكاريا تورەگە اۋدارماشى بولىپ پەكينگە ۇلتتىق كونگرەگە باردى، سايلاۋدا داۋىس بەرىپ پرەزيدەنتپەن جۇزدەستى، كەلگەن سوڭ ۇرىمجىدە ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قۇرلىس ءمينيستىرى بولدى جانە جەكە قازاق اتتى پولكىن باسقاردى، ۇرىمجىگە قازاق جاستارىن جيىپ، ينتەللەكتۋالدى وشاق قالىپتاستىردى، قازاق سسر-دان كەلۋشىلەردى مەملەكەتتىك جۇمىسقا تارتتى، اعارتۋشىلىق پەن ءباسپاسوز تاقىرىبىن كوپ قوزعادى. سوندىقتان ءتورت ۇكىمەت ءداۋىرىن بىردەي باستان كەشكەن ونى الدىمەن ساياسي قۋعىنعا ۇشىراتۋى ءسوزسىز ەدى.34416328_1092323544264565_188750231972610048_n

بايمولدا ۇستالعان سوڭ قازاق زيالىلارى توپ توبىمەن دۇركىن دۇركىن اباقتىعا قامالا باستادى. 1939- جىلى شىڭ شىساي ءۇرىمجى قالاسىندا ءۇش ۇلت قۇرىلتايىن اشامىز دەگەن سىلتاۋمەن بەس ۋالاياتتان ۇزىن سانى 500 دە 300 قازاق زيالىلارىن ءبىر كۇندە تۇرمەگە توعىتىپ، تەرگەۋگە الادى. 1938-جىلدان باستاپ ءار قازاق اۋدان ورتالىعىنان تەرگەۋ، قاماۋ ورىندارى اشىلىپ قازاق يگى-جاقسىلارىن تۇتقىنداي باستايدى. تۇرمەدەگى ۇلت زيالىلارىن قازاق سسر-دىڭ نكۆد سۇراقشىلارى دا كەلىپ سۇراقتىڭ استىنان الادى. شىڭ شىساي مەن سسسر نكۆد تەرگەۋشىلەرى بىرىگىپ جۇمىس ىستەگەندىكتەن ەكى ەل اراسىنداعى رۋحاني، مادەني ساباقتاستىقتى ۇلت مۇددەسىنە جاقسى پايدالانىپ جاتقان قازاق ينتەللەگەنتسسياسى اۋىر سوققىعا تاپ بولدى. زايسان ارقىلى سەمەيمەن بايلانىسىپ، الماتى، تاشكەن اسىپ ۋنيۆەرسيتەت وقىعان شىعىس قازاقيانىڭ جاڭا بۋىن ۇلت ينتەللەگەنتسسياسى تۇگەلدەي قۋعىنعا ۇشىرادى. ۇلتتىق ويانۋ پروتسەسسى ون جىلدان استام ۋاقىت تۇراقتاپ قالدى. شىڭجاڭ ولكەلىك قورعانىس مينىستىرلىگى جانىنداعى تىڭشىلىق ورگاننىڭ قۇجاتى بويىنشا 30 مىڭنان استام تۇلعاعا قىلمىس كۇدىكتىسى دەگەن دەلو تۇرعىزىلعان. بىراق، سول جىلدارى (1937-1944) ناقتى قانشا قازاق اتىلىپ، قانشا قازاق توپىراققا تىرىدەي كومىلگەنىن انىق بىلمەيمىز… ءار ۋالاياتتىڭ جەرگىلىكتى ارحيۆ دەرەكتەرىن ساراپتاپ ونىڭ مولشەر سانىن شىعارۋعا ابدەن بولادى. ەڭ ماڭىزدىسى، شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى تاقىرىپ قازاق اقپارات الەمىندە وسىدان سوڭ تىلگە كوپ تيەك ەتىلۋى كەرەك.34395373_1092323614264558_8891252051330203648_n

1939-1941-1944 جىلدار اراسى شىعىس قازاقيانىڭ بۇكىل يگى جاقسىلارى نەگىزىنەن تۇرمەدە ەدى دەسەك ارتىق ايتپاعان بولار ەلىك. بۇنىڭ سوڭى ۇلتتىق تەڭدىك سۇراۋعا اكەپ سوقتى. التاي ۋالاياتى 1939-جىلدان باستاپ ۇلت-ازاتتىق توڭكەرىسىن بۇرق ەتكىزدى، سونىمەن شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى التاي كوتەرىلىسشىلەرىن باسىپ جانىشتاۋ ءۇشىن شىڭجاڭنىڭ اسكەري كۇشىن التايعا لەك لەگىمەن جوتكەي باستايدى. 1939-1944 جىلدار اراسى بەس جىل التاي ۇزدىكسىز ۇلتتىق تولقۋدا بولعاندىقتان جانە قىتاي اسكەرىمەن تاباندى كۇرەسكەندىكتەن شىڭ شىساي ىلە، ءۇرىمجى جانە تارباعاتاي ۋالاياتتارىنداعى اسكەري بازانى التايعا تاسىپ اكەتىپ ستراتەگيالىق جاقتان ىلە مەن تارباعاتاي ۋالاياتىنداعى اسكەري قورعانىستى السىرەتىپ الادى. ال، التايعا لەك لەگىمەن جوتكەلگەن اسكەري قوسىن مامقارا جەڭىلىپ ماناس پەن شونجىعا شەگىنىپ كەتەدى، بۇنىڭ سوڭى ىلە قازاقتارىنىڭ تەز ارادا ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس جاساپ قۇلجانى باسىپ الۋىنا جول اشادى. 1944-جىلى شىڭ شىساي شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەت بيلىگىن نان كين ۇكىمەتىنە وتكىزىپ بەرىپ ءوزى وتستوۆكوعا كەتەدى. جاڭادان بيلىككە كەلگەن ۋ جۋڭشين شىڭجاڭ ساياسي ستراتەگياسىنان بىلىكتى مامان بولماعاندىقتان قازاق ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسىن جانشۋعا شاماسى كەلمەي، سوسىن تۇرمەدە ءتىرى وتىرعان قازاق زيالىلارىن بوساتىپ جىبەرەدى. ال، 1944′تەن كەيىنگى تاريحتى الداعى ۋاقىتتا جان-جاقتىلى تالداپ ساراپتاپ بەرەيىن.

Eldeç Orda

Related Articles

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن”

    سايراگۇل اپايدىڭ جەڭىسىن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. سوت شەشىمىنەن كەيىنگى قۋانىشتى بەينەسىن قايتا قايتا كورىپ قاتتى قۋاندىم. قۋانباعان جۇرت جوق ەكەن سول ماڭدا. سايراگۇل اپايدىڭ بەينەسىنە قاراپ سان ويعا باتتىم… قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى تۋرالى وسىعان دەيىن دە ازاماتتىق پىكىرىمدى ايتقامىن، پوست تۇر. مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن” دەپ ءداۋىر بولگىشتىك سيپاتقا وزگەرۋى مۇمكىن. قازىر، ءبىزدىڭ جۇرت تەك عانا قۋانىشتى قۇتتىقتاپ تويلاۋمەن ابىگەر بوللىپ جاتىر ەكەن بىراق ماسەلەگە ۇلكەن ماشتابتان قاراپ ستراتەگيالىق تالداۋ ساراپتاۋ جاساۋ جاعى جەتپەي تۇر. قىتايدان زاڭسىز شەكارا بۇزىپ ءوتۋ وقيعاسى سايراگۇلگە دەيىن دە بولعان (مەنىڭشە سايراگۇلدەن كەيىن دە بولادى…), سابەت-قىتاي اراسىنداعى قىرعيقاباق كەزىندە قىتايداعى سابەتشىل قازاق ۇلتشىلدارى مەن جاس زيالىلاردىڭ ءبىرازى زاڭسىز

  • 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.

    Eldeç Orda 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن. ءبىرى، مانجۋر ۇكىمەتىنە شىن تيەسىلى زاڭدى تەرريتوريا. ەكىنشىسى، جانجۋر ۇكىمەتىنە سىرتتاي تيەسىلى بالامالى تەرريتوريا. زاڭ بويىنشا بۇل بالامالى تەرريتوريا قالاعان ۋاقىتىندا مانجۋر تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتە الادى. ءسىز مىنا كارتادان قىتايعا تيەسىلى ياعني تسين مەملەكەتىنە شىن تيەسىلى تەرريتوريانى نوبايلاپ بولسادا انىق كورە الاسىز. بۇل كارتاداعى تيبەت، موڭعول، ۇيعىر جانە قازاق تەرريتورياسىنىڭ تسين-گە كىرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سەبەبى مىناۋ: ولار تسين قاعاناتىنا جىلىنا ءبىر رەت سىرتتاي سالىق تولەمىن وتەپ تۇرعان، تسين ۇكىمەتى سىرتتاي سالىق وتەۋشى ەلدىڭ ىشكى ىسىنە كيلىكپەگەن، ىشكى ىستەرى، ىشكى ماسەلەسى ءوز ىرقىندا بولعان، ءبىرىنىڭ سىرتقى-ىشكى ىستەرىن رەسەيدىڭ ورىنبور، قازان، تاشكەن شاھارلارى شەشسە، بىرىنە يندياداعى موعول جانە الىستاعى وسىمانلى بيلىگى ارالاسىپ

  • «گيتلەر 45-ءشى جىلى ولمەپتى. ول 83 جاس جاساعان» – قۇپيا دەرەكتەر نە دەيدى؟  

    دەل پەرو ءار عاسىردىڭ بەلگىلى تۇلعالارى بولادى. ول ادام قانىن سۋشا اعىزعان جەندەت پە، الدە عاجايىپ دارىنىمەن الەمگە تانىلعان ونەر ادامى ما، ماسەلە وندا ەمەس. باستىسى، ارتىندا ەرتەگىگە بەرگىسىز اڭىزدىڭ قالعانىندا. سونىڭ ءبىرى ادولف گيتلەر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قۇپياسى اشىلماعان دۇنيە ول – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى اشقان، «بۇكىل الەمدى تابانىما سالىپ تاپتاسام» دەپ ارمانداعان، قاندى قىرعىندا 50 ميلليونعا تارتا ادامنىڭ وپات بولۋىنا سەبەپشى بولعان ادولف گيتلەردىڭ مۇردەسى. 1945 جىلى كەڭەس اسكەرى نەمىس جەرىنىڭ باسىم بولىگىن جاۋلاپ الىپ، باس قالا بەرليندى قورشاۋعا العان تۇستا، ماسقارا بولىپ قولعا تۇسپەس ءۇشىن گيتلەر ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە بەل-بۋعانى بەلگىلى. ايەلى ەۆا براۋنمەن قاتار سۇيىكتى ءيتىن قوسا ولتىرتكەن. ورىس اسكەرى ونىڭ جاسىرىنعان بۋنكەرىنىڭ ماڭىنان ورتەنگەن قوس مۇردەنى

  • قادۋان مەن سۋن مەيلين

                  1944-جىلى شىڭ شىسايدىڭ ءونبىر جىلدىق ۋاقىتشا ۇكىمەتى قۇلادى. كوپ ايالداماي شىڭ ىشكى قىتايعا جوتكەلىپ كەتتى. شىعىس قازاقيانىڭ تاريحىندا بۇرىن سوڭدى بولماعان تاريحي وزگەرىس ءدال سول تۇستا بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن الىپ جاتتى. سۋرەتتەگى اق شىلاۋىشتى كىسى- قادۋان مامىربەكقىزى. كوگەداي حان ورداسىنىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ ءبىرى الەن ۋاڭنىڭ زايىبى. قاسىنداعى كىسى اتاقتى ساياساتكەر، ديپلومات سۋن مەيلين. ول قىتاي پرەزيدەنتى جاڭ قايشىنىڭ زايىبى. زامانىندا امەريكادان ءبىلىم العان، وتە ساۋاتتى، مادەنيەتتى تۇلعا. 1944-جىلى نان كيننەن ۇرىمجىگە ۇشىپ كەلىپ تۇرمەدەگى قازاقتاردى بوساتىپ، شەت قيىرعا بوسقان قازاقتاردى ەلگە ورالتۋ ماسەلەسىن قولداپ ارنايى كوميسسيا قۇرعان جانە ونشاقتى قازاققا جوعارى لاۋازىمدى ورىن تاعايىنداپ جۇمىسقا سايلاپ كەتەدى. 1946-جىلى قازاقتار نان كيندەگى ۇلتتىق

  • رۋ سىرىنا ۇڭىلسەك…

    سەرىكبول قوندىباي رۋ – اتادان وربىگەن تۋىستاس ادامداردىڭ جيىنتىعى ەكەندىگى كوپكە ءمالىم. قازاق ءجون سۇراسقاندا «قاي ەلسىڭ، قاي رۋسىڭ» – دەپ سۇرايدى. ويتكەنى قازاق تاريحى – جەكە ادامداردىڭ، رۋلاردىڭ، تايپالاردىڭ تاريحى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى ناسيحاتتاۋعا بايلانىستى رۋىن، تەگىن ءبىلۋ بۇرىنعى كەزدەگىدەي «ايىپ» بولماي وتىر. دەگەنمەن، ءباسپاسوز بەتتەرىندە رۋشىلدىق تۋرالى ماقالالار دا از ەمەس.  تاريحىمىزعا كوز سالىپ وتىرساق، اتالارىمىزدىڭ وسى رۋ تالاسىنان وپىق جەگەن ۋاقىتتارى از بولماعان ەكەن. رۋعا ءبولىنۋ قازاق ەلىن بىرىكتىرمەي، تالاي رەت وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ الدىندا بەدەلىمىزدى دە تۇسىرگەن. سوندا رۋشىلدىق دەگەنىمىز نە؟ ءبىر قىزىعى، كەز-كەلگەن قازاق  ءوز ۇلتىنىڭ بويىندا جىكشىل، بولىنگىش قاسيەتى بارىن تۇسىنەدى جانە سىنايدى دا. سوندا دا وسى بىرلىك، ۇيىمشىلدىق جونىندەگى ۇراندار كوبىنە جەمە-جەمگە

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: