|  |  | 

تاريح قازاق شەجىرەسى

شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى نە بىلەمىز؟  (1937-1939)

34396162_1092323517597901_6934284300653166592_n

دەربەس ەل، تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن عىلمي ساراپتاما جۇرگىزە الدىق پا؟ نە ءۇشىن قازاق سسر-داعى قازاقتاردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى شىعىس قازاقيامەن ءبىر ۋاقىتقا سايكەس كەلەدى؟ نە سەبەپتى قازاق سسر-دىڭ نكۆد تەرگەۋشىلەرى ءۇرىمجى، قۇلجا، شاۋەشەك پەن التايدا قۇپيا تەرگەۋ وپەراتسياسىن جۇرگىزەدى؟ ەڭ، وكىنىشتىسى، قازىر قازاقستاندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى نەگىزىنەن اشىلدى، ال، قىتايداعى قازاقتاردىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى اشىلعان جوق… كەلەسى جىلى (2019) قىتاي قازاقتارىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانىنا 80 جىل تولادى (1939-2019). بۇل پوستتى سوعان ارنايمىن! ارۋاقتاردىڭ رۋحى ءبىر اۋناعاي!34395327_1092323460931240_6210434044711141376_n

القيسسا…
شاعىن ساراپتاما

* شىڭ شىسايدىڭ تىڭشىلىق ورگاندارى;

* شىعىس قازاقيانىڭ تۇڭعىش ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى- بايمولدا قارەكەۇلى;

* “قازاق-قىرعىز-موڭعول” قۇرىلتايى;

* ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ ۇلتقا تيگىزگەن زاردابى;

* اقيقاتتى وقپەن ولشەۋ نەمەسە شىعىس قازاقياداعى ۇلت-ازاتتىق توڭكەرىس;34274561_1092323430931243_6994234523617591296_n

شىڭ شىساي بيلىككە ءستاليننىڭ اسكەري ھام ساياسي جاردەمىمەن شىقتى. ول شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتىن جەكە دارا ءبىر ءوزى ون ءبىر جىل بيلەدى. 1934-1935 جىلدان باستاپ شىڭجاڭ ولكەلىك قورعانىس مينىستىرلىگى جانىنان تىڭشىلىق ورگان قۇرىلادى دا ءار قالا، ۋالايات، اۋدانداردا (وكۋرگ) بولىمشەلەرى اشىلدى. بۇل شىعىس قازاقياداعى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ ەڭ العاشقى ادىمى ەدى. 4-5 جىلدان سوڭ قۇپيا تىڭشىلىق ورگان نەگە ون مىڭنان استام تۇلعانىڭ ۇستىنەن كۇدىكتى دەرەكتەر جيناپ ۇلگىرەدى، سونىمەن شىڭ شىساي سابەت وداعىمەن ءبىر ۋاقىتتا شىڭجاڭداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى باستاپ كەتەدى.

شىعىس قازاقيا قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش ساياسي قۋعىنعا تۇسكەن كورنەكتى تۇلعاسى- بايمولدا قارەكەۇلى ەدى. ول 1937-جىلى كۇدىكتى رەتىندە ۇستالىپ ۇزاق ۋاقىت تەرگەلۋدەن سوڭ ءۇرىمجى قالا ماڭىندا تىرىدەي كومىلگەن 200 قازاقتىڭ قاتارىندا سۇيەگى مەن مازارى بۇگىنگە دەيىن ءالى تابىلعان جوق. بايمولدا نە سەبەپتى ەڭ العاشقى بولىپ قۋعىنعا ءتۇستى دەۋىڭىز مۇمكىن:
ول شىعىس قازاقياداعى ەڭ بەدەلدى تۇلعا بولدى. 1912-جىلى زاكاريا تورەگە اۋدارماشى بولىپ پەكينگە ۇلتتىق كونگرەگە باردى، سايلاۋدا داۋىس بەرىپ پرەزيدەنتپەن جۇزدەستى، كەلگەن سوڭ ۇرىمجىدە ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ قۇرلىس ءمينيستىرى بولدى جانە جەكە قازاق اتتى پولكىن باسقاردى، ۇرىمجىگە قازاق جاستارىن جيىپ، ينتەللەكتۋالدى وشاق قالىپتاستىردى، قازاق سسر-دان كەلۋشىلەردى مەملەكەتتىك جۇمىسقا تارتتى، اعارتۋشىلىق پەن ءباسپاسوز تاقىرىبىن كوپ قوزعادى. سوندىقتان ءتورت ۇكىمەت ءداۋىرىن بىردەي باستان كەشكەن ونى الدىمەن ساياسي قۋعىنعا ۇشىراتۋى ءسوزسىز ەدى.34416328_1092323544264565_188750231972610048_n

بايمولدا ۇستالعان سوڭ قازاق زيالىلارى توپ توبىمەن دۇركىن دۇركىن اباقتىعا قامالا باستادى. 1939- جىلى شىڭ شىساي ءۇرىمجى قالاسىندا ءۇش ۇلت قۇرىلتايىن اشامىز دەگەن سىلتاۋمەن بەس ۋالاياتتان ۇزىن سانى 500 دە 300 قازاق زيالىلارىن ءبىر كۇندە تۇرمەگە توعىتىپ، تەرگەۋگە الادى. 1938-جىلدان باستاپ ءار قازاق اۋدان ورتالىعىنان تەرگەۋ، قاماۋ ورىندارى اشىلىپ قازاق يگى-جاقسىلارىن تۇتقىنداي باستايدى. تۇرمەدەگى ۇلت زيالىلارىن قازاق سسر-دىڭ نكۆد سۇراقشىلارى دا كەلىپ سۇراقتىڭ استىنان الادى. شىڭ شىساي مەن سسسر نكۆد تەرگەۋشىلەرى بىرىگىپ جۇمىس ىستەگەندىكتەن ەكى ەل اراسىنداعى رۋحاني، مادەني ساباقتاستىقتى ۇلت مۇددەسىنە جاقسى پايدالانىپ جاتقان قازاق ينتەللەگەنتسسياسى اۋىر سوققىعا تاپ بولدى. زايسان ارقىلى سەمەيمەن بايلانىسىپ، الماتى، تاشكەن اسىپ ۋنيۆەرسيتەت وقىعان شىعىس قازاقيانىڭ جاڭا بۋىن ۇلت ينتەللەگەنتسسياسى تۇگەلدەي قۋعىنعا ۇشىرادى. ۇلتتىق ويانۋ پروتسەسسى ون جىلدان استام ۋاقىت تۇراقتاپ قالدى. شىڭجاڭ ولكەلىك قورعانىس مينىستىرلىگى جانىنداعى تىڭشىلىق ورگاننىڭ قۇجاتى بويىنشا 30 مىڭنان استام تۇلعاعا قىلمىس كۇدىكتىسى دەگەن دەلو تۇرعىزىلعان. بىراق، سول جىلدارى (1937-1944) ناقتى قانشا قازاق اتىلىپ، قانشا قازاق توپىراققا تىرىدەي كومىلگەنىن انىق بىلمەيمىز… ءار ۋالاياتتىڭ جەرگىلىكتى ارحيۆ دەرەكتەرىن ساراپتاپ ونىڭ مولشەر سانىن شىعارۋعا ابدەن بولادى. ەڭ ماڭىزدىسى، شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى تاقىرىپ قازاق اقپارات الەمىندە وسىدان سوڭ تىلگە كوپ تيەك ەتىلۋى كەرەك.34395373_1092323614264558_8891252051330203648_n

1939-1941-1944 جىلدار اراسى شىعىس قازاقيانىڭ بۇكىل يگى جاقسىلارى نەگىزىنەن تۇرمەدە ەدى دەسەك ارتىق ايتپاعان بولار ەلىك. بۇنىڭ سوڭى ۇلتتىق تەڭدىك سۇراۋعا اكەپ سوقتى. التاي ۋالاياتى 1939-جىلدان باستاپ ۇلت-ازاتتىق توڭكەرىسىن بۇرق ەتكىزدى، سونىمەن شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى التاي كوتەرىلىسشىلەرىن باسىپ جانىشتاۋ ءۇشىن شىڭجاڭنىڭ اسكەري كۇشىن التايعا لەك لەگىمەن جوتكەي باستايدى. 1939-1944 جىلدار اراسى بەس جىل التاي ۇزدىكسىز ۇلتتىق تولقۋدا بولعاندىقتان جانە قىتاي اسكەرىمەن تاباندى كۇرەسكەندىكتەن شىڭ شىساي ىلە، ءۇرىمجى جانە تارباعاتاي ۋالاياتتارىنداعى اسكەري بازانى التايعا تاسىپ اكەتىپ ستراتەگيالىق جاقتان ىلە مەن تارباعاتاي ۋالاياتىنداعى اسكەري قورعانىستى السىرەتىپ الادى. ال، التايعا لەك لەگىمەن جوتكەلگەن اسكەري قوسىن مامقارا جەڭىلىپ ماناس پەن شونجىعا شەگىنىپ كەتەدى، بۇنىڭ سوڭى ىلە قازاقتارىنىڭ تەز ارادا ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىس جاساپ قۇلجانى باسىپ الۋىنا جول اشادى. 1944-جىلى شىڭ شىساي شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەت بيلىگىن نان كين ۇكىمەتىنە وتكىزىپ بەرىپ ءوزى وتستوۆكوعا كەتەدى. جاڭادان بيلىككە كەلگەن ۋ جۋڭشين شىڭجاڭ ساياسي ستراتەگياسىنان بىلىكتى مامان بولماعاندىقتان قازاق ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسىن جانشۋعا شاماسى كەلمەي، سوسىن تۇرمەدە ءتىرى وتىرعان قازاق زيالىلارىن بوساتىپ جىبەرەدى. ال، 1944′تەن كەيىنگى تاريحتى الداعى ۋاقىتتا جان-جاقتىلى تالداپ ساراپتاپ بەرەيىن.

Eldeç Orda

Related Articles

  • شىڭعىسحان- وعىز حاننىڭ ۇرپاعى

    جۇمات انەسۇلى (ابىلعازىنىڭ «تۇرىك شەجىرەسى»، ورىس تاريحشىلارى ن.كارامزين مەن س.سولوۆەۆتىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىنە سۇيەنىپ جازىلعان زەرتتەۋ ەڭبەك) ورتا عاسىر تاريحىن، ونىڭ ىشىندە شىڭعىسحاننىڭ تاريحىن العاش جازعان ادام -يراندى بيلەگەن گازان حاننىڭ ءۋازىرى، ساياساتكەر، عالىم راشيد- اد- دين ەدى. راشيد –اد- دينگە «شىڭعىسحاننىڭ تاريحىن جاز» دەپ تاپسىرعان گازان حان ەدى. گازان حان شىڭعىسحاننىڭ كەنجەسى تولىحاننىڭ نەمەرەسى ارعىننان (ورىسشاسى ارگۋن) تۋادى. XIII- عاسىردىڭ اياعىندا يران بيلىگىنە ارعىن حاننان كەيىن گازان حان تاققا وتىردى. ءسويتىپ گازان حاننىڭ تاپسىرماسىمەن راشيد -اد -دين 1310-جىلى ءوزىنىڭ «جاميعات -ات -تاۋاريح» اتتى ءۇش تومدىق تاريحىن جازىپ ءبىتىردى «جاميعات ات تاۋاريحتىڭ» قازاقشا ماعىناسى «ەل تاريحى» دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل تاريحي ەڭبەكتىڭ العاشقى تومى «شىڭعىسحان مەن التىن وردا» تاريحىنا، ەكىنشىسى «گازانحان تۇسىنداعى

  • تىككەن تۋى جىعىلماعان ەر جاباي

    اعاشتا، بيىكتى ايتساڭ، قاراعايدى ايت،جىگىتتىك، ەرلىكتى ايتساڭ، بوگەمبايدى ايت!نايزاسىنىڭ ۇشىنا جاۋ مىنگىزگەن -ەمەنالى كەرەيدە ەر جابايدى ايت!  ەر جاباي باتىردىڭ  340 جىلدىق مەرەي تويى قارساڭىندا، الماتى قالاسىندا قىركۇيەكتىڭ 15 كۇنى  “تىككەن تۋى جىعىلماعان ەر جاباي” اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيا بولدى. تاريحشىلار مەن جازۋشىلار باتىردىڭ تاريحي ەرلىكتەرى مەن اۋىز ادەبيەتىندەگى تاريحي بەينەسى تۋرالى باياندامالار جاسادى. ماقسۇت تەمىرباەۆ، اسقار ءسابيت، زيابەك قابۋكي-شوقان، ءنابيجان مۇقامەتxانۇلى، ءجادي شاكەنۇلى، ۋاتقان ءسايپىل، ءابدىلدا سالىقباي، ابۋباكىر قايران، اسقار سابيت، ايبىن اۋباكىر- قاتارلى بەلگىلى جازۋشىلار مەن تاريحشىلار، جاباي باتىر ۇرپاقتارى قاتىستى.   ەر جاباي باتىردىڭ 340 جىلدىعىنا( ەكى جىلدان سوڭ) وراي ءمۇشايرا (كوركەم شىعارما، عىلىمي ماقالا، جىر، ولەڭ ت.ب) جاريالاناتىن بولدى. ەر جاباي باتىردىڭ اتىنا قور قۇرۋ، قالماقتاردىڭ قاس جاۋى بولعان (باتىردىڭ باسىن

  • شەجىرە – اباق كەرەي

    اباق كەرەي 12 اتاعا بولىنەدى. بۇل ءبولىنىس قىتاي قاراماعىنا وتكەن كەزدەن باستالادى. اباق كەرەيدىڭ قايدان، قالاي تاراتىلاتىنى تۋرالى شەجىرەلەر كوپ جانە ولاردا بىرىزدىلىك جوق، ياعني «اركىمدىكى وزىنە ءجون» دەگەنگە سايادى. ويعىرلىق ءماسالي، دويتەن، ساحاريا قاريالاردىڭ ماقۇلداۋى نەگىزىندەگى اتام جاناتتىڭ (ا.ج) جازىپ قالدىرعان شەجىرەسىندە اباقتان يزەن، جۋسان. يزەننەن ماعىنالى، سيدالى، جابايدى تاراتادى. ماعانالىدان قويلاۋ، بايلاۋ دەلىنەدى. قويلاۋدان-يتەلى. اباق كەرەيدىڭ ىشىندە يتەلى رۋى «نوقتا اعا» اتالادى.  “الاش ايناسى” ينتەرنەت-گازەتى حالقىمىزدىڭ شىعۋ تەگىن، تارالۋىن باياندايتىن تارماعى – قازاق شەجىرەسى تۋرالى اقپاراتتاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاريالاماق. وسى ارقىلى ءۇش ءجۇزدىڭ ءار رۋى تۋرالى مالىمەتتەردى توپتاستىرىپ، قازاقتىڭ ورتاق شەجىرە قورىن جاساپ شىعارماق. ەگەر ءسىزدىڭ قولىڭىزدا ءوز رۋىڭىز جايىندا مالىمەتتەر بولسا، ءبىزدىڭ مىنا: info@alashainasy.kz ەلەكتروندى پوشتامىزعا جىبەرۋىڭىزگە بولادى. نوقتا

  • شەكارا ماسەلەسى شەشىلگەن كۇن

    الاشوردا: سۋرەت سىرتىنداعى تاريح  الماسبەك ابسادىق سولدان وڭعا قاراي: ءبىرىنشى قاتاردا- ح.عابباسۇلى، م.دۋلاتۇلى، ا.بايتۇرسىنۇلى، م.اۋەزوۆ; ەكىنشى قاتاردا- ج.ايماۋىتۇلى، ءا.مارعۇلان، ا.بايتاسۇلى. 1917 جىلى 13 جەلتوقساندا قۇرىلعان الاشوردا اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى 1920 جىلى 26 تامىزدا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ پارمەنىمەن جاساقتالعان كەڭەستىك قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرىلۋىنا نەگىز بولعان ەدى. 1936 جىلى ول اۆتونوميا كەڭەس قۇرامىنداعى جەكە رەسپۋبليكاعا اينالدى. كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردى قۇرۋ كەزىندە شەكارا بەلگىلەۋ ماسەلەسى، نەگىزىنەن،  قازاق اۆتونومياسى قۇرىلعان كەزدەگى مەجەمەن بەلگىلەندى. ولاي بولسا، قازىرگى تاڭداعى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلان-عايىر جەرگە يە بولىپ قالۋ مارتەبەسى الاش زيالىلارىنىڭ جانىن شۇبەرەكە ءتۇيىپ (سوڭىندا جانى قۇربان بولعان) ءجۇرىپ اتقارعان جانقيارلىق ەرلىك ىستەرى مەن ەرەن ەڭبەكتەرى ارقاسىندا جۇزەگە استى. الاش زيالىلارى بەينەلەنگەن فوتوسۋرەتتەر ءبىزدىڭ رۋحاني مۇرامىزدىڭ قۇندى بولشەگى ەكەندىگى ءسوزسىز. سەبەبى

  • قىتايدان 500 مىڭدايى عانا قازاق ەلىنە ورالادى.

    قازىر قىتايدا 1.5 ميلليون دا 2 ميلليون اينالاسىندا قازاق بار دەسەك، الداعى ۋاقىتتا سونىڭ ۇزاسا شامامەن 500 مىڭدايى عانا قازاق ەلىنە ورالادى. جانە مەن بۇل 500 مىڭدايى دەپ ۇيالعانىمنان، مەملەكەتشىل جانداردىڭ كوڭىلىنە سۋ سەپپەيىن دەپ ويلاعانىمنان كوبەيتىپ ايتىپ وتىرمىن. ال، قالعان 1 ميلليون نەمەسە ودان دا كوپ قازاق ءالى دە بولسا قىتايدا تۇرمىس-تىرشىلىگىن جالعاستىرا بەرەدى. 1991-جىلدان سوڭ قازاقستانعا ورالعان قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇزىن سانى ۇزاسا 200 مىڭنىڭ اينالاسى عانا ەكەن. ولار كىمدەر: * ۇلتشىل جاستار; * ۇلتشىل زيالىلار; * تۋىسشىلدار (1955-1962جج سابەتكە قاشقانداردىڭ تۋىستارى); * ستۋدەنتتەر (وقۋعا تۇسكەندەر); *قاراپايىم جاندار (مالشى، ەگىنشى); تب قىتايدان وسىنداي ءبىر بۋىن ۇرپاق ىرىكتەلىپ كەتىپ قالعاندىقتان ولاردىڭ قىتايداعى ورنىن قىتاي مەن ۇيعىر جاستارى، زيالىلارى باسىپ كەتتى.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: