|  |  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген.

36492357_1115970205233232_7801417633412153344_n

Eldeç Orda

1912-жылға дейін Қытай территориясы екі үлкен бөліке бөлінген.
Бірі, Манжур үкіметіне шын тиесілі заңды территория.
Екіншісі, Жанжур үкіметіне сырттай тиесілі баламалы территория. Заң бойынша бұл баламалы территория қалаған уақытында Манжур территориясынан шығып кете алады.

Сіз мына картадан қытайға тиесілі яғни Цин мемлекетіне шын тиесілі территорияны нобайлап болсада анық көре аласыз. Бұл картадағы Тибет, Моңғол, Ұйғыр және Қазақ территориясының Цин-ге кірмеуінің себебі неде? Себебі мынау:

Олар Цин қағанатына жылына бір рет сырттай салық төлемін өтеп тұрған, Цин үкіметі сырттай салық өтеуші елдің ішкі ісіне килікпеген, ішкі істері, ішкі мәселесі өз ырқында болған, Бірінің сыртқы-ішкі істерін Ресейдің Орынбор, Қазан, Ташкен шаһарлары шешсе, біріне Индиядағы Моғол және алыстағы Осыманлы билігі араласып отырған;

Цин жиналған салықты алып тұру үшін және салық өтеуші халықтың амандығын қорғау үшін қорған, қамал соққан; Кейін ол жерлер Қазақ хандығы және патшалық Ресеймен сауда-бизнес барыс-келістерін жандандырып алып шаһарларға айналып үлгірді.

Ондай болса “Жетісу, Зайсан менікі” дейтін қытайдың алып-қашпа сөзі қайдан шыққан деуіңіз мүмкін. Ол былай:

Абылай хан дүниеден өткен соң Алтай, Тарбағатай мен Іле-Жетісудың Шыңғыс әулетінен тараған хан-сұлтандары Пекиндегі Манжур ордасымен саяси қарым-қатынасты одан ары жеделдеткен. Цин ордасы Шыңғыс сойынан келген хан-сұлтандарға қабағат қолдау білдіріп ”бұл өңірдің Шыңғыстан қалған сіздердің (қазақтардың) заңды территорияларңыз екенін мойындаймыз, бізге жылына неше жүздеген ат-көлік салық жіберіп тарту-таралғы жолдап тұрсаңыздар болды, біз әскери қарауыл тігіп Руссияның мазаларыңызды алуынан амандық жақтан кепіл боламыз” деп қолхат берген.36382776_1115970341899885_4267933212765847552_n

Осы қолхаттан соң Алтай, Тарбағатай мен Ілеге қоныс тепкен Шыңғыс сойлы хан-сұлтандарға тағы да “Сіздердің хан әулеттеріңізге тиесілі нақты аумақтарыңыз бен түтін сандарыңызды (яғни халық санын) тұрақтандырып бізге жіберіп берсеңізлер, біз сол арқылы салық өлшемін тұрақтандырайық” дейді. Шығыс сойлы қазақ хандары (яғни Керей, Найман, Албанның хан-төрелері) “Алтайды Зайсанмен құлдилатып, Аягөз бен Балқашты бойлап Жетісудың жеті дариясын кесіп өтіп күн шығыс беті Еренқабырға мен Бәйтік-Қаптық, Боғда етегіне дейінгі ұланғайыр даланы сызып чертождап, ондағы әр хан-сұлтанға (керей, найман, қызай, Албан-суан, тб) қарасты түтін сандарын (халық санын) есептеп Цинге жөткеп береді. Цин бұл территория мен түтін санын есептеп алынатын салықтың мөлшерін нобайлап уәде-уәде деп құжатқа кіргізіп қояды. Сол құжаттағы анықтамасы бойынша бұл территория яғни Үрімжі-Боғда, Еренқабырға-Тиян Шан бөктері, Алтай-Тарбағатайдың тұтас жөңкілі, Ілені жарып ағып жатқан жеті үлкен өзеннің Балқашқа құяр сағасы дерлік уақытша Цинға лау-салық төлеп тұратын тіке қарасты емес, бірақ сырттай баламалы аймақтарға айналады. Кейін патшалық Ресей бұл іске араласып осы өңірдің жартысын Шәуешек және Петербург келсімдерімен өзіне салық-бажы төлейтін территория ғып басып алады. Екі арада қалған қазақтардың біразы біршама еркін әрі қысымы жоқ Цин жағына қарай көшеді.36487529_1115970391899880_7567144901335318528_n

1912- дылы Цин үкіметі құлаған соң уақытша билікке келген ұлтшыл қытайлар “Цин мемлекетінің бүкіл территориясына осыдан соң біз және біздің үкімет иегер (мұрагер) болады” деп Цин үкіметіне бағынбаған бірақ салық төлеп тұрған Қазақтардың Алтай, Тарбағатай мен Іледегі территориясын Жетісу, Аягөз, Зайсанымен бірге өздерінің картасына “заңды территориямыз” деп кіргізе салған. Осы турасында Алаш зиялылары Алтай мен Іле, Шәуешектегі қазақ хан-сұлтандарымен хат алысып, кісі жіберіп тез арада жер-су мәселесін оңтайлы шешуді ортақ ақылдасқан. 1912-жылы Зәкәрия төре Пекинге барғанда Қазақ жерінің қытайға қарастылығын анықтайтын бірде бір заңды құжат таппаған екен. Цин мемлекеті кезінде Қазақтар жасаған өңір “сыртқы балама территория” ретінде ғана заңдастырылып тек салық тапсырып, тарту-таралғы жөткеліп тұрған. Осы заңнама бойынша Зәкәрия төренің қытайдың жаңа респубиликасының президентіне дауыс беріп сайлауға қатысу құқы жоқ-ты, өйткені дауыс беруші депудаттар қытайдың заңды территориясынан шыққан халық уәкілдеріне (яғни депутаттарына) ғана тиесілі ішкі мәселе еді. Сол себепті Зәкәрия төренің “Қазақ” газетінде “үш ай болды, жер-су мәселесімен айналысып жатырмын” деуі әне содан.

1912-жылдан соң ұлтшыл қытай үкіметі Цин мемлекетіне сырттай бағынышты территорияларды біртіндеп қытай территориясы деп танып, кейбірін заңдастырып ала қойды. Сол пиғылдан қалған дақпырыт бүгін де қайта өршіп “қытайлар Жетісу, Зайсан, Балқашқа дейінгі жерді біздікі дейді екен” дейтін үрей тарап жүр. Біз бұның қайдан, қалай шыққанын түсіндірдік, бұған бір ғана жауап бар:

Үрімжі-Боғдаға дейінгі жердің Қазақ хандығының заңды территориясы екенін ашық айту. Мектеп оқулықтарына кіргізу;

Цин құжаттарынан Балқаштан Үрімжі-Боғдаға дейінгі территорияның Қазаққа тиесілі екенін мойындайтын қаттама-құжаттарды алу. Оларға жеке жеке сараптау жасап бұл территорияның Цин мемлекетіне тек сырттай салық төлеп тұрғанын растайтын документтермен бекіту, сонымен қатар кейін патшалық Ресейдің араласуымен осы территорияның бөліске түсіп тәртіп-ереженің бұзылғанын анықтап алу;36371724_1115970525233200_6791715189134721024_n

36465745_1115970145233238_7519838800097312768_n

Бұл карта қытайдың мектеп оқулықтарында бар. Аю- Руссияның, Бүркіт- Ағылшындардың қол салған символы. Сол кезде картаға қарап “неге Шыңжаң территориясы кірмеген” деуші едім.

Соңында айтарымыз, Қазақта “тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп жүріп құлағынан айрылыпты” деген ғаламат сөз бар ғой, қытай ұлтшылдары Цин құжаттарын бұрмалап “Балқаш пен Зайсанға дейінгі жер біздікі” деп жүргенде “Боғда мен Үрімжіге” дейінгі территориясынан заңдық құжат жүзінде айрылып қалмаса болғаны. Сондықтан “Ойбай қытай Балқашқа дейінгі жер біздікі дейді екен, соғыс ашады екен, әйтеді екен, бүйтеді екен” дейтін далбаса қорқақтық пен үрейден аулақ болыңыздар! Оның орнына Ұлттық Капитал мен Ұлттық Буржуазияны қалыптастырып, білікті ел болудың жолына түсіңізлер.

Ал, 1912- жылдан 1951-жылға дейінгі ұлтшыл қытай билігінен коммунист қытай билігіне дейінгі аралықта бұл өңірдегі Қазақ жері қытайға қайтып бөліске түсті дейтін тарихты кейін айтайық. Сіз қытай коммунисттері 1954-жылы қытай Қазақтарының ұлттық автономиясының территориясын анықтауда (Алтай, Тарбағатай, Іле және Үрімжі) Цин мемлекетінен бергі құпия құжаттар ес қатқанын білмейтін де шығарсыз бәлкім…

1912- жылы Моңғолия мен Тибет тәуелсіздігін иғылан еткен кезде осы заңнамаға сүйенді және 1944-45 жылы Моңғол тәуелсіздігі мойындалса, Тайван үкіметі 1960-жылдары Тибет тәуелсізлігін мойындады.

Қазақ зиялылары осы заңнамаға сай 1912, 1919 және 1933-1934-1939 жылдары ұлт азаттық еркіндігін сұраған.

Related Articles

  • “Саяси ұпай жинауға тырысып жатыр”. Сарапшы Тоқаевтың ЕАЭО жиынында айтқаны жайлы

    Аян ҚАЛМҰРАТ Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев видеоконференция арқылы өткен ЕАЭО жиынына қатысып отыр. 19 мамыр 2020 жыл. Мамырдың 19-ында Еуразия экономикалық одағына (ЕАЭО) мүше елдердің президенттері видеоконференция арқылы өткен жиында ұйымның алдағы бес жылға арналған даму стратегиясын қабылдаған жоқ. Жиын кезінде Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың стратегия жобасын «ел үкіметтері мен парламентінің дербестігін шектейді» деп, кейбір тұсын қайта қарау қажет деген ұсыныс айтты. Тәуекелді бағалау тобының директоры, саясаттанушы Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында экономикалық кеңес отырысындағы Тоқаев сөзінің астары жайлы, Нұрсұлтан Назарбаевтың ақыры таяған дәуірі, Еуразия экономикалық одағы ішіндегі қордаланып қалған қайшылықтар жайлы айтты.  ЕАЭО ішіндегі Жоғарғы Еуразиялық экономикалық кеңестің отырысында Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жобаның ішінде “Еуразиялық экономикалық интеграцияның 2025

  • ТӘҢІРШІЛДІК — қазақтың көнермейтін көне дүние танымы

    Тәңіршілдік — қазақтың көнермейтін көне дүние танымы. Тәңіршілдік ұғымында көп діндер қатарлы Жаратушыны бар деп есептейді, бірақ Ол адамдарға елші жібермейді, Көктен кітап түсірмейді, жаратылысқа (сіз бен бізге) “сәлем” жолдамайды — деген наным-сенім бар. Жаратушы барлығын жерге қалдырған, бәрі айналып тұратын механизм. Сондықтан жақсылық жасасаң да, жамандық жасасаң да өзіңе айналып келеді. Сол себепті Тәңіршілдік ұғымындағы ең негізгі ғибадат — шын көңілден жақсылық жасау, барыңды бөліп беру. Оны репрессия жылдарында Қазақ даласына айдалып келген өзге ұлттар жақсы біледі. Ал қазақ неге қырғынға ұшырады..? Оған Ислам жауап бере алмайды, оған Тәңіршілдік жауап береді: қазақ қашан да жауынгер халық болған, кеше ғұндар қытайларға қауіп төндірсе, бүгін сол қытайлардың ұрпақтары бізге қауіп төндіріп

  • Шарқи Түркістан Респубиликасының тарқауы туралы

    1944- жылдың қараша айында Құлжа қаласында құрылған Шарқи Түркістан респубиликасы 1946- жылға келгенде үкіметтің ресми түрде тарағанын және бұдан былай Шыңжаң өлкесімен біріккен коалициялы үкімет құрмақ ниетін білдіре отырып, уақытша үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістанда” арнайы мақала жариялаған-ды. Небәрі бір жарым жыл өмір сүрген Құлжадағы Шарқи Түркістан үкіметі, 1946- шы жылға келгенде ресми тоқтады. 1944- жылдың қараша айында уақытша үкімет жария етілген соң, үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістан” деп аталды. Газет ұйғыр, қазақ, орыс, моңғол және қытай тілінде жарық көрді. Газеттің қазақша бөлімінде Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ, Құрманалы ОСПАНҰЛЫ басшылық етті және газеттің редакция құрамында Әуесқан НАРЫНБАЙҰЛЫ, Рахметолла ӘПШЕҰЛЫ, Құрманбай ТОЛЫБАЙҰЛЫ, Әбдібек, Аладияр, Асанбай, Сырайыл, Қали қатарлы кісілер редактор, аудармашы,

  • Англияның Жоңғария қазақтарына озық соғыс қаруларын беруге талпынуы

    Қашқардағы Англия консулы  Англияның Қашқариядағы консуль қызметі 1881- жылдан кейін бастау алады. Англияның түпкі мақсаты Цин империясының солтүстік-батыс аймағы мен Түркістан (орталық азия) даласына өз ықпалын жүргізу еді. Бірақ, бұл тұста патшалық ресейдің де аймақтағы саяси ықпал күшін ескермеу мүмкін емес еді. Патшалық ресейдің әу бастағы мақсаты Түркістан аймағын ендей өтіп Үндістан арқылы телегей теңіз жолына шығу еді. Бірақ, Түркістан даласындағы Түркі хандықтары (Қазақ, тб) бұл мақсатты жүз жылдап кешіктіріп жатты. Ресей енді Түркістан даласын қиыр шығыстан айналып өтіп Қашқария арқылы Үндістанға ұласуды көздеді. Бірақ, ол тұста Қашқария мүлде жабық әлем еді. Дейтұрғанмен де жабық әлемнің түстік қапталынан Англия империясы да келіп үлгірді. Сосын не керек, бұл аймақ Ресен-Англия империясының

  • Сардоба, Рогун, АЭС. 

    Алапат апат болып, қалың ел суға кетіп жатқанда билік ойнап жатқандар Өзбекстанға нота жібереміз бе, жоқ па дегенді де ақылдаспапты. Нотамызды дайындап қойдық деген вице-министрдің сөзіне қарағанда, шекарада салынып жатқан су қоймасы жөнінде Қазақстан “бірнеше рет” сұраса да Өзбекстан жөндем жауап бермепті. Бірі келіп, бірі кетіп жатқан шенеуніктер сірә, “біз сұрадық, міндетімізден құтылдық” деп жылы жауып қойса керек. Табандап тұрмаған, жеріне жеткізбеген. Әйтпесе, халықаралық заң нормасын бұзды деп Біріккен ұлттар ұйымына арызданар еді, әлемнен бейтарап сарапшы шақырар еді. Іздедім, ондай жоқ. Сардоба салынса, тым болмағанда Сырдария суалмай ма, Кіші Аралға зар болмаймыз ба деген де есеп-қисап жоқ.  Сардобаның мәселесі екі жемқор жүйенің арасында жалған ағайынгершілікпен, бәлкім, сен іш, мен іш

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: