|  |  |  |  | 

Köz qaras Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.

36492357_1115970205233232_7801417633412153344_n

Eldeç Orda

1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.
Biri, Manjur ükimetine şın tiesili zañdı territoriya.
Ekinşisi, Janjur ükimetine sırttay tiesili balamalı territoriya. Zañ boyınşa bwl balamalı territoriya qalağan uaqıtında Manjur territoriyasınan şığıp kete aladı.

Siz mına kartadan qıtayğa tiesili yağni Cin memleketine şın tiesili territoriyanı nobaylap bolsada anıq köre alasız. Bwl kartadağı Tibet, Moñğol, Wyğır jäne Qazaq territoriyasınıñ Cin-ge kirmeuiniñ sebebi nede? Sebebi mınau:

Olar Cin qağanatına jılına bir ret sırttay salıq tölemin ötep twrğan, Cin ükimeti sırttay salıq öteuşi eldiñ işki isine kilikpegen, işki isteri, işki mäselesi öz ırqında bolğan, Biriniñ sırtqı-işki isterin Reseydiñ Orınbor, Qazan, Taşken şaharları şeşse, birine Indiyadağı Moğol jäne alıstağı Osımanlı biligi aralasıp otırğan;

Cin jinalğan salıqtı alıp twru üşin jäne salıq öteuşi halıqtıñ amandığın qorğau üşin qorğan, qamal soqqan; Keyin ol jerler Qazaq handığı jäne patşalıq Reseymen sauda-biznes barıs-kelisterin jandandırıp alıp şaharlarğa aynalıp ülgirdi.

Onday bolsa “Jetisu, Zaysan meniki” deytin qıtaydıñ alıp-qaşpa sözi qaydan şıqqan deuiñiz mümkin. Ol bılay:

Abılay han dünieden ötken soñ Altay, Tarbağatay men İle-Jetisudıñ Şıñğıs äuletinen tarağan han-swltandarı Pekindegi Manjur ordasımen sayasi qarım-qatınastı odan arı jedeldetken. Cin ordası Şıñğıs soyınan kelgen han-swltandarğa qabağat qoldau bildirip ”bwl öñirdiñ Şıñğıstan qalğan sizderdiñ (qazaqtardıñ) zañdı territoriyalarñız ekenin moyındaymız, bizge jılına neşe jüzdegen at-kölik salıq jiberip tartu-taralğı joldap twrsañızdar boldı, biz äskeri qarauıl tigip Russiyanıñ mazalarıñızdı aluınan amandıq jaqtan kepil bolamız” dep qolhat bergen.36382776_1115970341899885_4267933212765847552_n

Osı qolhattan soñ Altay, Tarbağatay men İlege qonıs tepken Şıñğıs soylı han-swltandarğa tağı da “Sizderdiñ han äuletteriñizge tiesili naqtı aumaqtarıñız ben tütin sandarıñızdı (yağni halıq sanın) twraqtandırıp bizge jiberip berseñizler, biz sol arqılı salıq ölşemin twraqtandırayıq” deydi. Şığıs soylı qazaq handarı (yağni Kerey, Nayman, Albannıñ han-töreleri) “Altaydı Zaysanmen qwldilatıp, Ayagöz ben Balqaştı boylap Jetisudıñ jeti dariyasın kesip ötip kün şığıs beti Erenqabırğa men Bäytik-Qaptıq, Boğda etegine deyingi wlanğayır dalanı sızıp çertojdap, ondağı är han-swltanğa (kerey, nayman, qızay, Alban-suan, tb) qarastı tütin sandarın (halıq sanın) eseptep Cinge jötkep beredi. Cin bwl territoriya men tütin sanın eseptep alınatın salıqtıñ mölşerin nobaylap uäde-uäde dep qwjatqa kirgizip qoyadı. Sol qwjattağı anıqtaması boyınşa bwl territoriya yağni Ürimji-Boğda, Erenqabırğa-Tiyan Şan bökteri, Altay-Tarbağataydıñ twtas jöñkili, İleni jarıp ağıp jatqan jeti ülken özenniñ Balqaşqa qwyar sağası derlik uaqıtşa Cinğa lau-salıq tölep twratın tike qarastı emes, biraq sırttay balamalı aymaqtarğa aynaladı. Keyin patşalıq Resey bwl iske aralasıp osı öñirdiñ jartısın Şäueşek jäne Peterburg kelsimderimen özine salıq-bajı töleytin territoriya ğıp basıp aladı. Eki arada qalğan qazaqtardıñ birazı birşama erkin äri qısımı joq Cin jağına qaray köşedi.36487529_1115970391899880_7567144901335318528_n

1912- dılı Cin ükimeti qwlağan soñ uaqıtşa bilikke kelgen wltşıl qıtaylar “Cin memleketiniñ bükil territoriyasına osıdan soñ biz jäne bizdiñ ükimet ieger (mwrager) boladı” dep Cin ükimetine bağınbağan biraq salıq tölep twrğan Qazaqtardıñ Altay, Tarbağatay men İledegi territoriyasın Jetisu, Ayagöz, Zaysanımen birge özderiniñ kartasına “zañdı territoriyamız” dep kirgize salğan. Osı turasında Alaş ziyalıları Altay men İle, Şäueşektegi qazaq han-swltandarımen hat alısıp, kisi jiberip tez arada jer-su mäselesin oñtaylı şeşudi ortaq aqıldasqan. 1912-jılı Zäkäriya töre Pekinge barğanda Qazaq jeriniñ qıtayğa qarastılığın anıqtaytın birde bir zañdı qwjat tappağan eken. Cin memleketi kezinde Qazaqtar jasağan öñir “sırtqı balama territoriya” retinde ğana zañdastırılıp tek salıq tapsırıp, tartu-taralğı jötkelip twrğan. Osı zañnama boyınşa Zäkäriya töreniñ qıtaydıñ jaña respubilikasınıñ prezidentine dauıs berip saylauğa qatısu qwqı joq-tı, öytkeni dauıs beruşi depudattar qıtaydıñ zañdı territoriyasınan şıqqan halıq uäkilderine (yağni deputattarına) ğana tiesili işki mäsele edi. Sol sebepti Zäkäriya töreniñ “Qazaq” gazetinde “üş ay boldı, jer-su mäselesimen aynalısıp jatırmın” deui äne sodan.

1912-jıldan soñ wltşıl qıtay ükimeti Cin memleketine sırttay bağınıştı territoriyalardı birtindep qıtay territoriyası dep tanıp, keybirin zañdastırıp ala qoydı. Sol piğıldan qalğan daqpırıt bügin de qayta örşip “qıtaylar Jetisu, Zaysan, Balqaşqa deyingi jerdi bizdiki deydi eken” deytin ürey tarap jür. Biz bwnıñ qaydan, qalay şıqqanın tüsindirdik, bwğan bir ğana jauap bar:

Ürimji-Boğdağa deyingi jerdiñ Qazaq handığınıñ zañdı territoriyası ekenin aşıq aytu. Mektep oqulıqtarına kirgizu;

Cin qwjattarınan Balqaştan Ürimji-Boğdağa deyingi territoriyanıñ Qazaqqa tiesili ekenin moyındaytın qattama-qwjattardı alu. Olarğa jeke jeke saraptau jasap bwl territoriyanıñ Cin memleketine tek sırttay salıq tölep twrğanın rastaytın dokumenttermen bekitu, sonımen qatar keyin patşalıq Reseydiñ aralasuımen osı territoriyanıñ böliske tüsip tärtip-erejeniñ bwzılğanın anıqtap alu;36371724_1115970525233200_6791715189134721024_n

36465745_1115970145233238_7519838800097312768_n

Bwl karta qıtaydıñ mektep oqulıqtarında bar. Ayu- Russiyanıñ, Bürkit- Ağılşındardıñ qol salğan simvolı. Sol kezde kartağa qarap “nege Şıñjañ territoriyası kirmegen” deuşi edim.

Soñında aytarımız, Qazaqta “toqal eşki müyiz swraymın dep jürip qwlağınan ayrılıptı” degen ğalamat söz bar ğoy, qıtay wltşıldarı Cin qwjattarın bwrmalap “Balqaş pen Zaysanğa deyingi jer bizdiki” dep jürgende “Boğda men Ürimjige” deyingi territoriyasınan zañdıq qwjat jüzinde ayrılıp qalmasa bolğanı. Sondıqtan “Oybay qıtay Balqaşqa deyingi jer bizdiki deydi eken, soğıs aşadı eken, äytedi eken, büytedi eken” deytin dalbasa qorqaqtıq pen üreyden aulaq bolıñızdar! Onıñ ornına Wlttıq Kapital men Wlttıq Burjuaziyanı qalıptastırıp, bilikti el boludıñ jolına tüsiñizler.

Al, 1912- jıldan 1951-jılğa deyingi wltşıl qıtay biliginen kommunist qıtay biligine deyingi aralıqta bwl öñirdegi Qazaq jeri qıtayğa qaytıp böliske tüsti deytin tarihtı keyin aytayıq. Siz qıtay kommunistteri 1954-jılı qıtay Qazaqtarınıñ wlttıq avtonomiyasınıñ territoriyasın anıqtauda (Altay, Tarbağatay, İle jäne Ürimji) Cin memleketinen bergi qwpiya qwjattar es qatqanın bilmeytin de şığarsız bälkim…

1912- jılı Moñğoliya men Tibet täuelsizdigin iğılan etken kezde osı zañnamağa süyendi jäne 1944-45 jılı Moñğol täuelsizdigi moyındalsa, Tayvan ükimeti 1960-jıldarı Tibet täuelsizligin moyındadı.

Qazaq ziyalıları osı zañnamağa say 1912, 1919 jäne 1933-1934-1939 jıldarı wlt azattıq erkindigin swrağan.

Related Articles

  • Jekeşelendirdik. Jetistik pe?

      Halıqtıñ hal-ahualın jaqsartu ükimettiñ aldındağı eñ birinşi mindet. Ol üşin halıqtıñ naqtı tabısı artuı kerek, alayda onıñ ösui mülde mardımsız. Halıq qarajatınıñ şığıs qwrılımına qarasaq, adamdar qazir barlıq tabısınıñ jartısınan astamın tamaqqa jwmsauğa mäjbür. Öytkeni, bäri qımbat jäne bağa künnen künge arta tüsude. Al äleumettik qızmet körsetu sapası qanday desek, bwl bağıtta da tildi tistetetin mäseleler köp. Osı mäselelerdi ayta kelip Mäjilistegi «Halıqtıq kommunister» frakciyasınıñ jetekşisi Ayqın Qoñırov ükimet basşısı Asqar Maminge joldağan deputattıq saualında jekeşelendiruge berilgen äleumettik nısandardıñ jay-küyi turalı swrau saldı. «Bügingi tañda jekeşege berilgen äleumettik nısandar sanı 500-ge jetip qaldı. Sonıñ jartısı kommunaldıq menşikke jatatın emhanalar, sauıqtıru keşenderi, diagnostikalıq ortalıqtar, dispanserler, sanatoriyler, sporttıq klubtar, muzıkalıq jäne

  • Bılq-sılq jauap… Bılq-sılq ister…

    Bwdan bwrın Mäjilistegi «Halıqtıq kommunister» frakciyasınıñ atınan deputat Ayqın Qoñırovtıñ däri-därmek bağasın retteu turalı Densaulıq saqtau ministri Eljan Birtanovqa joldağan saualı turalı jazğan bolatınbız. («Däri-därmektiñ bağası qaşan retteledi, Birtanov mırza?»., «Kerey kz, 18.04.2019 jıl.) Onda deputat qoldanıstağı zañnamağa däri-därmek bağasın memlekettik retteu boyınşa özgerister engizilgenin, osığan baylanıstı ministrliktiñ qanday şaralar qoldanatını swralğan. «Ötken jıldıñ alğaşqı toqsanımen salıstırğanda, 2019 jıldıñ birinşi toqsanında däri-därmekter bağası 8,4%-ğa qımbattağan. Bwl basqa bağalardıñ ösuinen 1,7 ese artıq. Bwl jağday däri-därmekter bağası qımbattauınıñ ob'ektivti jäne sub'ektivti sebepterin şwğıl türde anıqtaudı qajet etedi. Bwğan qosa bölşektik narıqta payda tüsimi az arzan däri-därmekterdi ığıstırıp, qımbat däri- därmek saudasın damıtu qaupi da bar. Statistika komitetiniñ mälimeti boyınşa, ötken jılı

  • Dosım Sätpaev: “Eski kadrlarmen jüyeni jañartu mümkin emes”

    Petr TROCENKO Sayasattanuşı Dosım Sätpaev. Almatı, 5 mausım 2019 jıl. Täuekeldi bağalau tobınıñ jetekşisi Dosım Sätpaev Azattıqqa bergen swhbatında Qazaqstanda saylaualdı nasihattıñ qalay ötkeni jäne jaña prezidentti işki jäne sırtqı sayasatta qanday sınaq kütip twrğanı turalı ayttı. Azattıq: Qazaqstandağı saylaualdı nasihatı türlişe bağalanıp jatır. Bir jaq bäseke men sayasi balama bar deydi. EQIW missiyası bastağan ekinşi jaq saylaualdı nasihatın süreñsiz, azın-aulaq wran men bilbordtan aspaytın nauqan dep sipattaydı. Bwl saylaualdı nasihatın tartıstı bäseke deuge kele me? Dosım Sätpaev: Bwl saylau baqılau tizginin uısınan şığarmağan birinşi prezidenttiñ (Nwrswltan Nazarbaev – red.) bilikti mwragerge tapsıru procesin zañdastıru äreketi ekenin negizge alu kerek. Sondıqtan saylau oyınşılardıñ bäri özderine berilgen röli men ornın jaqsı biletin spektakl'ge

  • TOĞWRIL HANNIÑ «TONIMEN TUĞAN WLI» JÄNE OLARDIÑ ARASINDAĞI TÜYTKİLDER

    Janımhan Oşan   Tarihi ädebietterde, mwnda Raşid ad-dinniñ äygili eñbeginde, «Moñğoldıñ qwpiya şejiresinde», «YUan şi» (yuan' patşalığı tarihı) kitabında kereydiñ Toğwrıl Oñ hanı men Temüjinniñ qarım-qatınasına toqtalğan kezde, attöbelindey azğana moñğoldıñ Esugey esimdi bahadüriniñ jetimi – Temüjinniñ öz ağayındarı Tayşığwttardan jäbir körip, «köleñkeni jarşı qıp, qılqwyrıqtı qamşı qıp» tağdırdıñ tälkegine wşırap, Toğwrıl hanı «äkemizdiñ andası bolğandıqtan, äkemiz siyaqtı ğoy» dep, äke ornına äke twtıp, qayın jwrtı – qoñırattar bergen qara bwlğın işigin alıp, oğan sälem bere baruınan bastaydı. «Äkeñ ölse ölsin, äkeñdi köre qalğan ölmesin» demekşi, Temüjinniñ saparı sätti bolıp şığadı. Pana twta barğan äkesiniñ köne «Andası» Toğwrıl han ağınan jarılıp: Mınau bwlğın işiktiñ, Qolqasına jaramın. Bıtırağan eliñniñ, Basın qosa

  • Ğılımsız öndiris dami almaydı

      Kez kelgen eldiñ ekonomikası ğılım jetistikterin öndiriske engizbey dami almaydı. Ğılımi jetistikterdiñ negizinde jasalğan üzdik önimder ğana halıqaralıq rınokta bäsekelestikke qabiletti bola aladı. Al bizdiñ öndirisşilerimiz ğılımi-zertteu jäne täjiribelik-konstruktorlıq jwmıstarğa köñil bölmeydi. Sarapşılardıñ zertteuine qarağanda älemdegi üzdik tauar öndiruşiler ötken ğasırdıñ ayağımen salıstırğanda ğılımi-zertteu jwmıstarına bölinetin şığıstarın 7 ese arttırğan. Al bizdiñ barlıq menşiktegi öndirisşilerimiz soñğı bes jılda bwl taraptağı şığındarın ünemi azaytumen keledi. Qazir ol İJÖ-niñ 0,12 payızdıq ülesine deyin tüsken. Bwl damığan elder tügil damuşı elderdiñ arasındağı eñ tömengi körsetkişterdiñ biri. 2018 jılı bizdiñ ğılımğa köñil bölgen käsiporındarımızdıñ sanı 384 qana boldı, al bwdan 10 jıl bwrın onıñ sanı 438 bolatın. Käsiporında ğılımmen aynalısatın qızmetkerler sanı da

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: