|  |  |  |  | 

Köz qaras Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.

36492357_1115970205233232_7801417633412153344_n

Eldeç Orda

1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.
Biri, Manjur ükimetine şın tiesili zañdı territoriya.
Ekinşisi, Janjur ükimetine sırttay tiesili balamalı territoriya. Zañ boyınşa bwl balamalı territoriya qalağan uaqıtında Manjur territoriyasınan şığıp kete aladı.

Siz mına kartadan qıtayğa tiesili yağni Cin memleketine şın tiesili territoriyanı nobaylap bolsada anıq köre alasız. Bwl kartadağı Tibet, Moñğol, Wyğır jäne Qazaq territoriyasınıñ Cin-ge kirmeuiniñ sebebi nede? Sebebi mınau:

Olar Cin qağanatına jılına bir ret sırttay salıq tölemin ötep twrğan, Cin ükimeti sırttay salıq öteuşi eldiñ işki isine kilikpegen, işki isteri, işki mäselesi öz ırqında bolğan, Biriniñ sırtqı-işki isterin Reseydiñ Orınbor, Qazan, Taşken şaharları şeşse, birine Indiyadağı Moğol jäne alıstağı Osımanlı biligi aralasıp otırğan;

Cin jinalğan salıqtı alıp twru üşin jäne salıq öteuşi halıqtıñ amandığın qorğau üşin qorğan, qamal soqqan; Keyin ol jerler Qazaq handığı jäne patşalıq Reseymen sauda-biznes barıs-kelisterin jandandırıp alıp şaharlarğa aynalıp ülgirdi.

Onday bolsa “Jetisu, Zaysan meniki” deytin qıtaydıñ alıp-qaşpa sözi qaydan şıqqan deuiñiz mümkin. Ol bılay:

Abılay han dünieden ötken soñ Altay, Tarbağatay men İle-Jetisudıñ Şıñğıs äuletinen tarağan han-swltandarı Pekindegi Manjur ordasımen sayasi qarım-qatınastı odan arı jedeldetken. Cin ordası Şıñğıs soyınan kelgen han-swltandarğa qabağat qoldau bildirip ”bwl öñirdiñ Şıñğıstan qalğan sizderdiñ (qazaqtardıñ) zañdı territoriyalarñız ekenin moyındaymız, bizge jılına neşe jüzdegen at-kölik salıq jiberip tartu-taralğı joldap twrsañızdar boldı, biz äskeri qarauıl tigip Russiyanıñ mazalarıñızdı aluınan amandıq jaqtan kepil bolamız” dep qolhat bergen.36382776_1115970341899885_4267933212765847552_n

Osı qolhattan soñ Altay, Tarbağatay men İlege qonıs tepken Şıñğıs soylı han-swltandarğa tağı da “Sizderdiñ han äuletteriñizge tiesili naqtı aumaqtarıñız ben tütin sandarıñızdı (yağni halıq sanın) twraqtandırıp bizge jiberip berseñizler, biz sol arqılı salıq ölşemin twraqtandırayıq” deydi. Şığıs soylı qazaq handarı (yağni Kerey, Nayman, Albannıñ han-töreleri) “Altaydı Zaysanmen qwldilatıp, Ayagöz ben Balqaştı boylap Jetisudıñ jeti dariyasın kesip ötip kün şığıs beti Erenqabırğa men Bäytik-Qaptıq, Boğda etegine deyingi wlanğayır dalanı sızıp çertojdap, ondağı är han-swltanğa (kerey, nayman, qızay, Alban-suan, tb) qarastı tütin sandarın (halıq sanın) eseptep Cinge jötkep beredi. Cin bwl territoriya men tütin sanın eseptep alınatın salıqtıñ mölşerin nobaylap uäde-uäde dep qwjatqa kirgizip qoyadı. Sol qwjattağı anıqtaması boyınşa bwl territoriya yağni Ürimji-Boğda, Erenqabırğa-Tiyan Şan bökteri, Altay-Tarbağataydıñ twtas jöñkili, İleni jarıp ağıp jatqan jeti ülken özenniñ Balqaşqa qwyar sağası derlik uaqıtşa Cinğa lau-salıq tölep twratın tike qarastı emes, biraq sırttay balamalı aymaqtarğa aynaladı. Keyin patşalıq Resey bwl iske aralasıp osı öñirdiñ jartısın Şäueşek jäne Peterburg kelsimderimen özine salıq-bajı töleytin territoriya ğıp basıp aladı. Eki arada qalğan qazaqtardıñ birazı birşama erkin äri qısımı joq Cin jağına qaray köşedi.36487529_1115970391899880_7567144901335318528_n

1912- dılı Cin ükimeti qwlağan soñ uaqıtşa bilikke kelgen wltşıl qıtaylar “Cin memleketiniñ bükil territoriyasına osıdan soñ biz jäne bizdiñ ükimet ieger (mwrager) boladı” dep Cin ükimetine bağınbağan biraq salıq tölep twrğan Qazaqtardıñ Altay, Tarbağatay men İledegi territoriyasın Jetisu, Ayagöz, Zaysanımen birge özderiniñ kartasına “zañdı territoriyamız” dep kirgize salğan. Osı turasında Alaş ziyalıları Altay men İle, Şäueşektegi qazaq han-swltandarımen hat alısıp, kisi jiberip tez arada jer-su mäselesin oñtaylı şeşudi ortaq aqıldasqan. 1912-jılı Zäkäriya töre Pekinge barğanda Qazaq jeriniñ qıtayğa qarastılığın anıqtaytın birde bir zañdı qwjat tappağan eken. Cin memleketi kezinde Qazaqtar jasağan öñir “sırtqı balama territoriya” retinde ğana zañdastırılıp tek salıq tapsırıp, tartu-taralğı jötkelip twrğan. Osı zañnama boyınşa Zäkäriya töreniñ qıtaydıñ jaña respubilikasınıñ prezidentine dauıs berip saylauğa qatısu qwqı joq-tı, öytkeni dauıs beruşi depudattar qıtaydıñ zañdı territoriyasınan şıqqan halıq uäkilderine (yağni deputattarına) ğana tiesili işki mäsele edi. Sol sebepti Zäkäriya töreniñ “Qazaq” gazetinde “üş ay boldı, jer-su mäselesimen aynalısıp jatırmın” deui äne sodan.

1912-jıldan soñ wltşıl qıtay ükimeti Cin memleketine sırttay bağınıştı territoriyalardı birtindep qıtay territoriyası dep tanıp, keybirin zañdastırıp ala qoydı. Sol piğıldan qalğan daqpırıt bügin de qayta örşip “qıtaylar Jetisu, Zaysan, Balqaşqa deyingi jerdi bizdiki deydi eken” deytin ürey tarap jür. Biz bwnıñ qaydan, qalay şıqqanın tüsindirdik, bwğan bir ğana jauap bar:

Ürimji-Boğdağa deyingi jerdiñ Qazaq handığınıñ zañdı territoriyası ekenin aşıq aytu. Mektep oqulıqtarına kirgizu;

Cin qwjattarınan Balqaştan Ürimji-Boğdağa deyingi territoriyanıñ Qazaqqa tiesili ekenin moyındaytın qattama-qwjattardı alu. Olarğa jeke jeke saraptau jasap bwl territoriyanıñ Cin memleketine tek sırttay salıq tölep twrğanın rastaytın dokumenttermen bekitu, sonımen qatar keyin patşalıq Reseydiñ aralasuımen osı territoriyanıñ böliske tüsip tärtip-erejeniñ bwzılğanın anıqtap alu;36371724_1115970525233200_6791715189134721024_n

36465745_1115970145233238_7519838800097312768_n

Bwl karta qıtaydıñ mektep oqulıqtarında bar. Ayu- Russiyanıñ, Bürkit- Ağılşındardıñ qol salğan simvolı. Sol kezde kartağa qarap “nege Şıñjañ territoriyası kirmegen” deuşi edim.

Soñında aytarımız, Qazaqta “toqal eşki müyiz swraymın dep jürip qwlağınan ayrılıptı” degen ğalamat söz bar ğoy, qıtay wltşıldarı Cin qwjattarın bwrmalap “Balqaş pen Zaysanğa deyingi jer bizdiki” dep jürgende “Boğda men Ürimjige” deyingi territoriyasınan zañdıq qwjat jüzinde ayrılıp qalmasa bolğanı. Sondıqtan “Oybay qıtay Balqaşqa deyingi jer bizdiki deydi eken, soğıs aşadı eken, äytedi eken, büytedi eken” deytin dalbasa qorqaqtıq pen üreyden aulaq bolıñızdar! Onıñ ornına Wlttıq Kapital men Wlttıq Burjuaziyanı qalıptastırıp, bilikti el boludıñ jolına tüsiñizler.

Al, 1912- jıldan 1951-jılğa deyingi wltşıl qıtay biliginen kommunist qıtay biligine deyingi aralıqta bwl öñirdegi Qazaq jeri qıtayğa qaytıp böliske tüsti deytin tarihtı keyin aytayıq. Siz qıtay kommunistteri 1954-jılı qıtay Qazaqtarınıñ wlttıq avtonomiyasınıñ territoriyasın anıqtauda (Altay, Tarbağatay, İle jäne Ürimji) Cin memleketinen bergi qwpiya qwjattar es qatqanın bilmeytin de şığarsız bälkim…

1912- jılı Moñğoliya men Tibet täuelsizdigin iğılan etken kezde osı zañnamağa süyendi jäne 1944-45 jılı Moñğol täuelsizdigi moyındalsa, Tayvan ükimeti 1960-jıldarı Tibet täuelsizligin moyındadı.

Qazaq ziyalıları osı zañnamağa say 1912, 1919 jäne 1933-1934-1939 jıldarı wlt azattıq erkindigin swrağan.

Related Articles

  • «Gitler 45-şi jılı ölmepti. Ol 83 jas jasağan» – qwpiya derekter ne deydi?  

    Del' P'ero Är ğasırdıñ belgili twlğaları boladı. Ol adam qanın suşa ağızğan jendet pe, älde ğajayıp darınımen älemge tanılğan öner adamı ma, mäsele onda emes. Bastısı, artında ertegige bergisiz añızdıñ qalğanında. Sonıñ biri Adol'f Gitler. Bügingi künge deyin qwpiyası aşılmağan dünie ol – Ekinşi düniejüzilik soğıstı aşqan, «bükil älemdi tabanıma salıp taptasam» dep armandağan, qandı qırğında 50 millionğa tarta adamnıñ opat boluına sebepşi bolğan Adol'f Gitlerdiñ mürdesi. 1945 jılı Keñes äskeri nemis jeriniñ basım böligin jaulap alıp, bas qala Berlindi qorşauğa alğan twsta, masqara bolıp qolğa tüspes üşin Gitler özin-özi öltiruge bel-buğanı belgili. Äyeli Eva Braunmen qatar süyikti itin qosa öltirtken. Orıs äskeri onıñ jasırınğan bunkeriniñ mañınan örtengen qos mürdeni

  • Qaduan men Sun' Meilin

                  1944-jılı Şıñ Şısaydıñ onbir jıldıq uaqıtşa ükimeti qwladı. Köp ayaldamay Şıñ işki qıtayğa jötkelip ketti. Şığıs Qazaqiyanıñ tarihında bwrın soñdı bolmağan tarihi özgeris däl sol twsta birinen soñ biri orın alıp jattı. Surettegi aq şılauıştı kisi- Qaduan Mamırbekqızı. Kögeday Han Ordasınıñ soñğı handarınıñ biri Älen Uañnıñ zayıbı. Qasındağı kisi ataqtı sayasatker, diplomat Sun' Meilin. Ol qıtay prezidenti Jañ Qayşınıñ zayıbı. Zamanında Amerikadan bilim alğan, öte sauattı, mädenietti twlğa. 1944-jılı Nan Kinnen Ürimjige wşıp kelip türmedegi qazaqtardı bosatıp, şet qiırğa bosqan qazaqtardı elge oraltu mäselesin qoldap arnayı komissiya qwrğan jäne onşaqtı qazaqqa joğarı lauazımdı orın tağayındap jwmısqa saylap ketedi. 1946-jılı qazaqtar Nan Kindegi wlttıq

  • “Nazarbaev 2020 jılı saylauğa tüsedi dep oylamaymın”

    Qasım-Jomart Toqaev Qazaqstan Senatınıñ törağası Qasım-Jomart Toqaev wlıbritaniyalıq VVS telearnasınıñ Hard Talk bağdarlamasına swhbat berip, Nazarbaevtıñ biligi jäne eldegi jemqorlıqpen küres turalı ayttı. Swhbat 20 mausımda VVS News telearnasına jäne BBC radiosına şıqtı. “Nazarbaevtıñ bilikte wzaq otıruı – twraqtılıqtıñ belgisi. 2020 jılğa deyin bilikte boladı. Keyin saylauğa tüsem dese özine baylanıstı” dedi Toqaev swhbatında. Osı sätte habar jürgizuşisi Stiven Sakur “Eger meniñ matematikalıq esebim dwrıs bolsa, 2020 jılı Nazarbaev 80 jasqa toladı ğoy?” dep swradı. Bwl swraqqa Toqaev “Iä, Iä. Malayziyada 92 jasqa tolğan Mahathir Mohamad prem'er-ministr boldı ğoy. Aşığın aytqanda, 2020 jılı Nazarbaev prezident saylauına tüsedi dep oylamaymın. Ol öte aqıldı adam. Mümkin 2020 jılğı saylau basqa kandidattarmen öter. Saylauğa

  • Jüregiñizden aynaldım, Imanğali ağa!

    Qazaqstannıñ Reseydegi Ökiletti elşisi, alaştıñ jürekti wlı Imanğali Nwrğaliwlı Tasmağambetov Reseyde ötip jatqan futbol çempionatındağı Resey men Egipet arasındağı kezdesude qay elge janküyer bolatının ayttı, – dep habarlaydı Abay-aqparat.  Imekeñ – özi Elşi bolıp jürgen häm älemdik dodanı dürkiretip ötkizip jatqan Reseyge janküyer bolmaydı. Senseñiz de, senbeseñiz de Imekeñ – Egipettiñ wlttıq futbol qwramasınıñ fanatı. Qazaqstannıñ Reseydegi elşisi Imanğali Tasmağambetov “Futboldan älem çempionatında kimniñ janküyeri bolasız?” degen swraqqa jarısqa qatısuşılardıñ bärine qwrmetpen qaray otırıp, egipettikterdiñ janküyeri bolatının, öytkeni bwl çempianattağı Egipet qandıq twrğıdan, tarihı men ruhı häm dini jağınan bizge jaqın el ekenin aytıp, Mısır halifattığın wzaq jıl uısında wstap güldendirip, “Jürekterdiñ ämirşisi” atanğan Swltan Beybarıstıñ bizdiñ babamız ekenin eske

  • Aqış bizge ülgi emes…

    Aqış bizge ülgi emes, onda qaru-jaraq satatın 65,000 düken bar, osısın da ülgi aluımız kerek pe?!? Aqış standard emes, ol öziniñ paradokstarı men äleumettik apattarın özine saqtap qalsın. Halqınıñ 10%-sauatsız, bwl 30 mln adam degen söz. Aqış türmelerinde 3 mln qılmısker jatır, bwl älemdegi eñ ülken körsetkiş, federaldı byudjetten jılına 80 mlrd dollar osı türmelerdi wstauğa jwmsaladı eken. Jılına 17,000 Aqış azamatı beytanıs adamdardıñ atqan oğınan ölip jatır. 70 mln Aqış azamatı əleumettik arnaulı jərdemaqımen ölmestiñ künin keşip jatır. 24 mln adam narkoman! Aqıştıñ bilim beru jüyesiniñ sapası älem boyınşa 37-şi orında, ayta bersek köp närse bar. Al Osınday elde ötirik şirkeu men jalğan dinniñ köp boluı eş tañğalarlıq närse

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: