|  |  |  |  | 

Köz qaras Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.

36492357_1115970205233232_7801417633412153344_n

Eldeç Orda

1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.
Biri, Manjur ükimetine şın tiesili zañdı territoriya.
Ekinşisi, Janjur ükimetine sırttay tiesili balamalı territoriya. Zañ boyınşa bwl balamalı territoriya qalağan uaqıtında Manjur territoriyasınan şığıp kete aladı.

Siz mına kartadan qıtayğa tiesili yağni Cin memleketine şın tiesili territoriyanı nobaylap bolsada anıq köre alasız. Bwl kartadağı Tibet, Moñğol, Wyğır jäne Qazaq territoriyasınıñ Cin-ge kirmeuiniñ sebebi nede? Sebebi mınau:

Olar Cin qağanatına jılına bir ret sırttay salıq tölemin ötep twrğan, Cin ükimeti sırttay salıq öteuşi eldiñ işki isine kilikpegen, işki isteri, işki mäselesi öz ırqında bolğan, Biriniñ sırtqı-işki isterin Reseydiñ Orınbor, Qazan, Taşken şaharları şeşse, birine Indiyadağı Moğol jäne alıstağı Osımanlı biligi aralasıp otırğan;

Cin jinalğan salıqtı alıp twru üşin jäne salıq öteuşi halıqtıñ amandığın qorğau üşin qorğan, qamal soqqan; Keyin ol jerler Qazaq handığı jäne patşalıq Reseymen sauda-biznes barıs-kelisterin jandandırıp alıp şaharlarğa aynalıp ülgirdi.

Onday bolsa “Jetisu, Zaysan meniki” deytin qıtaydıñ alıp-qaşpa sözi qaydan şıqqan deuiñiz mümkin. Ol bılay:

Abılay han dünieden ötken soñ Altay, Tarbağatay men İle-Jetisudıñ Şıñğıs äuletinen tarağan han-swltandarı Pekindegi Manjur ordasımen sayasi qarım-qatınastı odan arı jedeldetken. Cin ordası Şıñğıs soyınan kelgen han-swltandarğa qabağat qoldau bildirip ”bwl öñirdiñ Şıñğıstan qalğan sizderdiñ (qazaqtardıñ) zañdı territoriyalarñız ekenin moyındaymız, bizge jılına neşe jüzdegen at-kölik salıq jiberip tartu-taralğı joldap twrsañızdar boldı, biz äskeri qarauıl tigip Russiyanıñ mazalarıñızdı aluınan amandıq jaqtan kepil bolamız” dep qolhat bergen.36382776_1115970341899885_4267933212765847552_n

Osı qolhattan soñ Altay, Tarbağatay men İlege qonıs tepken Şıñğıs soylı han-swltandarğa tağı da “Sizderdiñ han äuletteriñizge tiesili naqtı aumaqtarıñız ben tütin sandarıñızdı (yağni halıq sanın) twraqtandırıp bizge jiberip berseñizler, biz sol arqılı salıq ölşemin twraqtandırayıq” deydi. Şığıs soylı qazaq handarı (yağni Kerey, Nayman, Albannıñ han-töreleri) “Altaydı Zaysanmen qwldilatıp, Ayagöz ben Balqaştı boylap Jetisudıñ jeti dariyasın kesip ötip kün şığıs beti Erenqabırğa men Bäytik-Qaptıq, Boğda etegine deyingi wlanğayır dalanı sızıp çertojdap, ondağı är han-swltanğa (kerey, nayman, qızay, Alban-suan, tb) qarastı tütin sandarın (halıq sanın) eseptep Cinge jötkep beredi. Cin bwl territoriya men tütin sanın eseptep alınatın salıqtıñ mölşerin nobaylap uäde-uäde dep qwjatqa kirgizip qoyadı. Sol qwjattağı anıqtaması boyınşa bwl territoriya yağni Ürimji-Boğda, Erenqabırğa-Tiyan Şan bökteri, Altay-Tarbağataydıñ twtas jöñkili, İleni jarıp ağıp jatqan jeti ülken özenniñ Balqaşqa qwyar sağası derlik uaqıtşa Cinğa lau-salıq tölep twratın tike qarastı emes, biraq sırttay balamalı aymaqtarğa aynaladı. Keyin patşalıq Resey bwl iske aralasıp osı öñirdiñ jartısın Şäueşek jäne Peterburg kelsimderimen özine salıq-bajı töleytin territoriya ğıp basıp aladı. Eki arada qalğan qazaqtardıñ birazı birşama erkin äri qısımı joq Cin jağına qaray köşedi.36487529_1115970391899880_7567144901335318528_n

1912- dılı Cin ükimeti qwlağan soñ uaqıtşa bilikke kelgen wltşıl qıtaylar “Cin memleketiniñ bükil territoriyasına osıdan soñ biz jäne bizdiñ ükimet ieger (mwrager) boladı” dep Cin ükimetine bağınbağan biraq salıq tölep twrğan Qazaqtardıñ Altay, Tarbağatay men İledegi territoriyasın Jetisu, Ayagöz, Zaysanımen birge özderiniñ kartasına “zañdı territoriyamız” dep kirgize salğan. Osı turasında Alaş ziyalıları Altay men İle, Şäueşektegi qazaq han-swltandarımen hat alısıp, kisi jiberip tez arada jer-su mäselesin oñtaylı şeşudi ortaq aqıldasqan. 1912-jılı Zäkäriya töre Pekinge barğanda Qazaq jeriniñ qıtayğa qarastılığın anıqtaytın birde bir zañdı qwjat tappağan eken. Cin memleketi kezinde Qazaqtar jasağan öñir “sırtqı balama territoriya” retinde ğana zañdastırılıp tek salıq tapsırıp, tartu-taralğı jötkelip twrğan. Osı zañnama boyınşa Zäkäriya töreniñ qıtaydıñ jaña respubilikasınıñ prezidentine dauıs berip saylauğa qatısu qwqı joq-tı, öytkeni dauıs beruşi depudattar qıtaydıñ zañdı territoriyasınan şıqqan halıq uäkilderine (yağni deputattarına) ğana tiesili işki mäsele edi. Sol sebepti Zäkäriya töreniñ “Qazaq” gazetinde “üş ay boldı, jer-su mäselesimen aynalısıp jatırmın” deui äne sodan.

1912-jıldan soñ wltşıl qıtay ükimeti Cin memleketine sırttay bağınıştı territoriyalardı birtindep qıtay territoriyası dep tanıp, keybirin zañdastırıp ala qoydı. Sol piğıldan qalğan daqpırıt bügin de qayta örşip “qıtaylar Jetisu, Zaysan, Balqaşqa deyingi jerdi bizdiki deydi eken” deytin ürey tarap jür. Biz bwnıñ qaydan, qalay şıqqanın tüsindirdik, bwğan bir ğana jauap bar:

Ürimji-Boğdağa deyingi jerdiñ Qazaq handığınıñ zañdı territoriyası ekenin aşıq aytu. Mektep oqulıqtarına kirgizu;

Cin qwjattarınan Balqaştan Ürimji-Boğdağa deyingi territoriyanıñ Qazaqqa tiesili ekenin moyındaytın qattama-qwjattardı alu. Olarğa jeke jeke saraptau jasap bwl territoriyanıñ Cin memleketine tek sırttay salıq tölep twrğanın rastaytın dokumenttermen bekitu, sonımen qatar keyin patşalıq Reseydiñ aralasuımen osı territoriyanıñ böliske tüsip tärtip-erejeniñ bwzılğanın anıqtap alu;36371724_1115970525233200_6791715189134721024_n

36465745_1115970145233238_7519838800097312768_n

Bwl karta qıtaydıñ mektep oqulıqtarında bar. Ayu- Russiyanıñ, Bürkit- Ağılşındardıñ qol salğan simvolı. Sol kezde kartağa qarap “nege Şıñjañ territoriyası kirmegen” deuşi edim.

Soñında aytarımız, Qazaqta “toqal eşki müyiz swraymın dep jürip qwlağınan ayrılıptı” degen ğalamat söz bar ğoy, qıtay wltşıldarı Cin qwjattarın bwrmalap “Balqaş pen Zaysanğa deyingi jer bizdiki” dep jürgende “Boğda men Ürimjige” deyingi territoriyasınan zañdıq qwjat jüzinde ayrılıp qalmasa bolğanı. Sondıqtan “Oybay qıtay Balqaşqa deyingi jer bizdiki deydi eken, soğıs aşadı eken, äytedi eken, büytedi eken” deytin dalbasa qorqaqtıq pen üreyden aulaq bolıñızdar! Onıñ ornına Wlttıq Kapital men Wlttıq Burjuaziyanı qalıptastırıp, bilikti el boludıñ jolına tüsiñizler.

Al, 1912- jıldan 1951-jılğa deyingi wltşıl qıtay biliginen kommunist qıtay biligine deyingi aralıqta bwl öñirdegi Qazaq jeri qıtayğa qaytıp böliske tüsti deytin tarihtı keyin aytayıq. Siz qıtay kommunistteri 1954-jılı qıtay Qazaqtarınıñ wlttıq avtonomiyasınıñ territoriyasın anıqtauda (Altay, Tarbağatay, İle jäne Ürimji) Cin memleketinen bergi qwpiya qwjattar es qatqanın bilmeytin de şığarsız bälkim…

1912- jılı Moñğoliya men Tibet täuelsizdigin iğılan etken kezde osı zañnamağa süyendi jäne 1944-45 jılı Moñğol täuelsizdigi moyındalsa, Tayvan ükimeti 1960-jıldarı Tibet täuelsizligin moyındadı.

Qazaq ziyalıları osı zañnamağa say 1912, 1919 jäne 1933-1934-1939 jıldarı wlt azattıq erkindigin swrağan.

Related Articles

  • Toqaev: “Jer şeteldikterge satılmaydı”

    Qostanay oblısı  Jer turalı oyın Qasım-Jomart Toqaev oblıstıñ auıl şaruaşılığı önimin öndiruşilermen kezdesuinde ayttı. – Basqa oblıstardağıday mwnda da belgili bir mäseleler bar. Biraq, Ükimettiñ kömegimen bwl problemalardı şeşu jwmıstarı küşeytiledi. Al, jer mäselesine keler bolsaq, kim jwmıs isteydi, jer soğan tiesili. Ekinşiden, jer şeteldikterge satılmaydı. Bwl meniñ Prezident retinde tübegeyli wstanımım, – dedi Memleket basşısı. Kezdesuge qatısuşılar auıl şaruaşılığı eñbekkerlerine memlekettik tarapınan körsetilip jatqan qoldau üşin Qasım-Jomart Toqaevqa alğıs ayttı.

  • Marğwlan Seysembaev: Saylaudı baykottau arqılı sizder eşteñe däleldey almaysızdar

      Tanımal biznesmen, azamattıq belsendi Marğwlan Seysembaev alda kele jatqan kezekten tıs prezident saylauına öziniñ «Instagram» paraqşasında taldau jasadı. Köptegen adamdardıñ swraqtarına jauap beru üşin jäne köptegen bos söz ben ötirikten tazalau üşin men mına saylau nauqanı jöninde kişigirim taldau jasadım. Sonımen, bizde tört jol bar: 1. Dauıstı Toqaevqa beru. Onda sizder barlığı qalıptasqan küyde qala bergendi tañdaysıñdar. Öytkeni Toqaev özin Elbasınıñ sayasatın jalğastıruşı retinde köredi. Toqaev pen Qosanovtan basqa ümitkerler jäy qıdırıp jürgen jandar, sondıqtan olardı müldem qarastırmaymın. 2. Dauıstı Qosanovqa beru. Ol kisi turalı bilik pen radikaldı oppoziciya ärtürli söz aytuda. Bireuler onı Aqordaniki deydi, bireuler oppoziciya deydi. Sizdiñ bwl jöninde bilu kerek närseñiz, ol Qosanovtıñ twlğası emes,

  • N.Nazarbaev: “Qazaqstanda bir ğana prezident bar jäne ol eldegi bastı adam”

    «Qazaqstanda bir ğana prezident bar jäne sol bastı adam. Biz barlığımız soğan jwmıs jasaymız». Bwl Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ öz sözi. Astana ekonomikalıq forumında söz söylegen Nwrswltan Nazarbaev Qazaqstanda bir ğana prezidenttiñ bar ekenin jäne qalğandarı soğan bağınatının ayttı. «Halıq pen köşbasşı bir bolğanda ğana jetistikke jetuge boladı. Al äzirlengen bağdarlamalar men ideyalar halıqtıñ qoldauımen ğana jüzege asadı. Bälkim bizdiñ wstanğan sayasatımız dwrıs bolğan şığar. Men 5 jalpıhalıqtıñ saylauğa tüstim. Mağan elektorat 85 payızdan kem dauıs bergen joq.  Kelesi tranformaciyada tınış, sayasi senimsizdikten ayırılmau kerek. Meniñşe, bwl tığırıqtan şığudağı dwrıs şeşim.  Meniñ mandatım äli ayaqtalmağan edi. Men äli de jwmıs jasay beruime bolatın edi. Tipti, halıq meni tañdaytınına jüz payız senimdilikpen,

  • Artıq mamandar dayındap, artıq aqşa şaşu kimge kerek, Mamin mırza!

      Önerkäsip salasında jañadan jwmıs orındarı aşıluda dep köp wrandatqanımızben onıñ naqtı kölemi köñil könşiterlik emes. Statistika jönindegi komitettiñ mälimetterine qarağanda elimizdegi asa iri jäne ortaşa käsiporındarda barlığı 2 mln. 416 mıñ adam eñbek etedi eken de üstimizdegi jılı olar osı sannıñ tek 0,5 payızı köleminde ğana , yağni 11 mıñ jaña jwmısker mamandar qabılday aladı. Jalpı ekonomikamızda ösim bar bolğanımen tehnikalıq mamandıqtarğa degen swranıs barınşa tömen bolıp şıqtı. 2014-2018 jıldar aralığında azıq-tülik öndirisinde – 1600, tüsti metallurgiyada – 700, agrohimiyada – 800, temirjol tehnikası öndirisinde – 100 ğana jaña jwmıs orındarı aşılğan. Bwl 5 jıldıq merzimge tım az. Ol ol ma, mwnay-gaz salasında jaña jwmıs orındarı tipti aşılmağan. Al

  • 28 PANFILOVŞILAR TURALI AÑIZDIÑ AQIQATI

    Marat Baidildauly Özimiz kişkentayımızdan erligin mektepte oqıp ösken 28 panfilovşı turalı anıqtalğan aqiqat bwrınnan qalıptasqan wğımmen mülde üylespeydi. Ol oydan şığarılğan añız ğana bolıp şıqtı. İs jüzinde ol “Krasnoy zvezda” gazetiniñ ädebi hatşısı YU.A.Krivickiydiñ qiyalınan tuğan dünie eken. Daqpırt osı jurnalistiñ 1942 jılı 22-qañtarda «Krasnaya zvezda» gazetinde jariyalanğan «28 panfilovşınıñ ösieti» degen materialınan bastau alğan. 1942 jılı mausım ayında Batıs maydan komandovaniesiniñ wsınuımen 1942 jılı 21-şildede Krivickiydiñ materialında atı-jönderi atalğan 28 jauıngerdiñ bärine Keñes Odağınıñ Batırı atağı berilgen. Keyin köp närseniñ beti aşıla bastadı. Alğaşında tügel jer jastandı delinip jürgen 28 batırdıñ beseui: Vasil'ev Illarion Romanoviç, Şemyakin Grigoriy Melent'eviç, Şadrin Ivan Demidoviç, Dobrobabin Ivan Evstaf'eviç pen Kujebergenov Daniil Aleksandroviç tirilerdiñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: