|  |  |  |  | 

Köz qaras Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.

36492357_1115970205233232_7801417633412153344_n

Eldeç Orda

1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.
Biri, Manjur ükimetine şın tiesili zañdı territoriya.
Ekinşisi, Janjur ükimetine sırttay tiesili balamalı territoriya. Zañ boyınşa bwl balamalı territoriya qalağan uaqıtında Manjur territoriyasınan şığıp kete aladı.

Siz mına kartadan qıtayğa tiesili yağni Cin memleketine şın tiesili territoriyanı nobaylap bolsada anıq köre alasız. Bwl kartadağı Tibet, Moñğol, Wyğır jäne Qazaq territoriyasınıñ Cin-ge kirmeuiniñ sebebi nede? Sebebi mınau:

Olar Cin qağanatına jılına bir ret sırttay salıq tölemin ötep twrğan, Cin ükimeti sırttay salıq öteuşi eldiñ işki isine kilikpegen, işki isteri, işki mäselesi öz ırqında bolğan, Biriniñ sırtqı-işki isterin Reseydiñ Orınbor, Qazan, Taşken şaharları şeşse, birine Indiyadağı Moğol jäne alıstağı Osımanlı biligi aralasıp otırğan;

Cin jinalğan salıqtı alıp twru üşin jäne salıq öteuşi halıqtıñ amandığın qorğau üşin qorğan, qamal soqqan; Keyin ol jerler Qazaq handığı jäne patşalıq Reseymen sauda-biznes barıs-kelisterin jandandırıp alıp şaharlarğa aynalıp ülgirdi.

Onday bolsa “Jetisu, Zaysan meniki” deytin qıtaydıñ alıp-qaşpa sözi qaydan şıqqan deuiñiz mümkin. Ol bılay:

Abılay han dünieden ötken soñ Altay, Tarbağatay men İle-Jetisudıñ Şıñğıs äuletinen tarağan han-swltandarı Pekindegi Manjur ordasımen sayasi qarım-qatınastı odan arı jedeldetken. Cin ordası Şıñğıs soyınan kelgen han-swltandarğa qabağat qoldau bildirip ”bwl öñirdiñ Şıñğıstan qalğan sizderdiñ (qazaqtardıñ) zañdı territoriyalarñız ekenin moyındaymız, bizge jılına neşe jüzdegen at-kölik salıq jiberip tartu-taralğı joldap twrsañızdar boldı, biz äskeri qarauıl tigip Russiyanıñ mazalarıñızdı aluınan amandıq jaqtan kepil bolamız” dep qolhat bergen.36382776_1115970341899885_4267933212765847552_n

Osı qolhattan soñ Altay, Tarbağatay men İlege qonıs tepken Şıñğıs soylı han-swltandarğa tağı da “Sizderdiñ han äuletteriñizge tiesili naqtı aumaqtarıñız ben tütin sandarıñızdı (yağni halıq sanın) twraqtandırıp bizge jiberip berseñizler, biz sol arqılı salıq ölşemin twraqtandırayıq” deydi. Şığıs soylı qazaq handarı (yağni Kerey, Nayman, Albannıñ han-töreleri) “Altaydı Zaysanmen qwldilatıp, Ayagöz ben Balqaştı boylap Jetisudıñ jeti dariyasın kesip ötip kün şığıs beti Erenqabırğa men Bäytik-Qaptıq, Boğda etegine deyingi wlanğayır dalanı sızıp çertojdap, ondağı är han-swltanğa (kerey, nayman, qızay, Alban-suan, tb) qarastı tütin sandarın (halıq sanın) eseptep Cinge jötkep beredi. Cin bwl territoriya men tütin sanın eseptep alınatın salıqtıñ mölşerin nobaylap uäde-uäde dep qwjatqa kirgizip qoyadı. Sol qwjattağı anıqtaması boyınşa bwl territoriya yağni Ürimji-Boğda, Erenqabırğa-Tiyan Şan bökteri, Altay-Tarbağataydıñ twtas jöñkili, İleni jarıp ağıp jatqan jeti ülken özenniñ Balqaşqa qwyar sağası derlik uaqıtşa Cinğa lau-salıq tölep twratın tike qarastı emes, biraq sırttay balamalı aymaqtarğa aynaladı. Keyin patşalıq Resey bwl iske aralasıp osı öñirdiñ jartısın Şäueşek jäne Peterburg kelsimderimen özine salıq-bajı töleytin territoriya ğıp basıp aladı. Eki arada qalğan qazaqtardıñ birazı birşama erkin äri qısımı joq Cin jağına qaray köşedi.36487529_1115970391899880_7567144901335318528_n

1912- dılı Cin ükimeti qwlağan soñ uaqıtşa bilikke kelgen wltşıl qıtaylar “Cin memleketiniñ bükil territoriyasına osıdan soñ biz jäne bizdiñ ükimet ieger (mwrager) boladı” dep Cin ükimetine bağınbağan biraq salıq tölep twrğan Qazaqtardıñ Altay, Tarbağatay men İledegi territoriyasın Jetisu, Ayagöz, Zaysanımen birge özderiniñ kartasına “zañdı territoriyamız” dep kirgize salğan. Osı turasında Alaş ziyalıları Altay men İle, Şäueşektegi qazaq han-swltandarımen hat alısıp, kisi jiberip tez arada jer-su mäselesin oñtaylı şeşudi ortaq aqıldasqan. 1912-jılı Zäkäriya töre Pekinge barğanda Qazaq jeriniñ qıtayğa qarastılığın anıqtaytın birde bir zañdı qwjat tappağan eken. Cin memleketi kezinde Qazaqtar jasağan öñir “sırtqı balama territoriya” retinde ğana zañdastırılıp tek salıq tapsırıp, tartu-taralğı jötkelip twrğan. Osı zañnama boyınşa Zäkäriya töreniñ qıtaydıñ jaña respubilikasınıñ prezidentine dauıs berip saylauğa qatısu qwqı joq-tı, öytkeni dauıs beruşi depudattar qıtaydıñ zañdı territoriyasınan şıqqan halıq uäkilderine (yağni deputattarına) ğana tiesili işki mäsele edi. Sol sebepti Zäkäriya töreniñ “Qazaq” gazetinde “üş ay boldı, jer-su mäselesimen aynalısıp jatırmın” deui äne sodan.

1912-jıldan soñ wltşıl qıtay ükimeti Cin memleketine sırttay bağınıştı territoriyalardı birtindep qıtay territoriyası dep tanıp, keybirin zañdastırıp ala qoydı. Sol piğıldan qalğan daqpırıt bügin de qayta örşip “qıtaylar Jetisu, Zaysan, Balqaşqa deyingi jerdi bizdiki deydi eken” deytin ürey tarap jür. Biz bwnıñ qaydan, qalay şıqqanın tüsindirdik, bwğan bir ğana jauap bar:

Ürimji-Boğdağa deyingi jerdiñ Qazaq handığınıñ zañdı territoriyası ekenin aşıq aytu. Mektep oqulıqtarına kirgizu;

Cin qwjattarınan Balqaştan Ürimji-Boğdağa deyingi territoriyanıñ Qazaqqa tiesili ekenin moyındaytın qattama-qwjattardı alu. Olarğa jeke jeke saraptau jasap bwl territoriyanıñ Cin memleketine tek sırttay salıq tölep twrğanın rastaytın dokumenttermen bekitu, sonımen qatar keyin patşalıq Reseydiñ aralasuımen osı territoriyanıñ böliske tüsip tärtip-erejeniñ bwzılğanın anıqtap alu;36371724_1115970525233200_6791715189134721024_n

36465745_1115970145233238_7519838800097312768_n

Bwl karta qıtaydıñ mektep oqulıqtarında bar. Ayu- Russiyanıñ, Bürkit- Ağılşındardıñ qol salğan simvolı. Sol kezde kartağa qarap “nege Şıñjañ territoriyası kirmegen” deuşi edim.

Soñında aytarımız, Qazaqta “toqal eşki müyiz swraymın dep jürip qwlağınan ayrılıptı” degen ğalamat söz bar ğoy, qıtay wltşıldarı Cin qwjattarın bwrmalap “Balqaş pen Zaysanğa deyingi jer bizdiki” dep jürgende “Boğda men Ürimjige” deyingi territoriyasınan zañdıq qwjat jüzinde ayrılıp qalmasa bolğanı. Sondıqtan “Oybay qıtay Balqaşqa deyingi jer bizdiki deydi eken, soğıs aşadı eken, äytedi eken, büytedi eken” deytin dalbasa qorqaqtıq pen üreyden aulaq bolıñızdar! Onıñ ornına Wlttıq Kapital men Wlttıq Burjuaziyanı qalıptastırıp, bilikti el boludıñ jolına tüsiñizler.

Al, 1912- jıldan 1951-jılğa deyingi wltşıl qıtay biliginen kommunist qıtay biligine deyingi aralıqta bwl öñirdegi Qazaq jeri qıtayğa qaytıp böliske tüsti deytin tarihtı keyin aytayıq. Siz qıtay kommunistteri 1954-jılı qıtay Qazaqtarınıñ wlttıq avtonomiyasınıñ territoriyasın anıqtauda (Altay, Tarbağatay, İle jäne Ürimji) Cin memleketinen bergi qwpiya qwjattar es qatqanın bilmeytin de şığarsız bälkim…

1912- jılı Moñğoliya men Tibet täuelsizdigin iğılan etken kezde osı zañnamağa süyendi jäne 1944-45 jılı Moñğol täuelsizdigi moyındalsa, Tayvan ükimeti 1960-jıldarı Tibet täuelsizligin moyındadı.

Qazaq ziyalıları osı zañnamağa say 1912, 1919 jäne 1933-1934-1939 jıldarı wlt azattıq erkindigin swrağan.

Related Articles

  • Zayırlı qoğamdağı dindar äyeldiñ orını

    QMDB-nıñ Öskemen aymaqtıq ökildigi «Halifa -Altay» meşitiniñ wstazı, teolog, ŞQ oblıstıq «Äyel -qızdar» sektorınıñ jetekşisi Talşın Qojahmetovanıñ qatısuımen Kürşim audandıq ortalıq meşitte «Zayırlı qoğamdağı dindar äyel twlğası» attı audandıq seminar ötti. Atalmış şarağa, Kürşim audandıq işki sayasat böliminiñ bastığı Aray Qasımbaeva, Kürşim audandıq Jastar resrustıq ortalığınıñ jetekşisi Şıraq Dabırbaeva, meşit wstazı Aygül Qanseyitova qatıstı. Esteriñizge salatın bolsaq, seminardıñ ötuine ortalıq meşittiñ bas imamı Tileybek qajı Soyanwlınıñ tapsırmasına säykes naib imamdarı Ajı Şämerhan jäne Jänibek Aydarhan wytqı bolıp otır. Ökildikten arnayı kelgen teolog maman, dindar äyeldiñ zayırlı qoğamdağı orını men otbasındağı atqaratın mindeti, tuısqandarımen qarım-qatınası, ata-enesin sıylauı qatarlı taqırıptarğa toqtalıp, asıl dinimizdiñ qwndılığı, Hanafi mazhabınıñ artıqşılığı, payğambarımızdıñ (oğan Allanıñ igiligi men

  • Tikken tuı jığılmağan Er Jabay

    Ağaşta, biikti aytsañ, qarağaydı ayt,Jigittik, erlikti aytsañ, Bögembaydı ayt!Nayzasınıñ wşına jau mingizgen -Emenäli kereyde er Jabaydı ayt!  Er Jabay batırdıñ  340 jıldıq merey toyı qarsañında, Almatı qalasında qırküyektiñ 15 küni  “Tikken tuı jığılmağan Er Jabay” attı ğılımi konferenciya boldı. Tarihşılar men jazuşılar batırdıñ tarihi erlikteri men auız ädebietindegi tarihi beynesi turalı bayandamalar jasadı. Maqswt Temirbaev, Asqar Säbit, Ziyabek Qabuki-Şoqan, Näbijan Mwqametxanwlı, Jädi Şäkenwlı, Uatqan Säipil, Äbdildä Salıqbay, Äbubäkir Qayran, Asqar Sabit, Aybın Äubäkir- qatarlı belgili jazuşılar men tarihşılar, Jabay batır wrpaqtarı qatıstı.   Er Jabay batırdıñ 340 jıldığına( eki jıldan soñ) oray mwşäyra (körkem şığarma, ğılımi maqala, jır, öleñ t.b) jariyalanatın boldı. Er Jabay batırdıñ atına qor qwru, Qalmaqtardıñ qas jauı bolğan (batırdıñ basın

  • Şejire – Abaq Kerey

    Abaq Kerey 12 atağa bölinedi. Bwl bölinis Qıtay qaramağına ötken kezden bastaladı. Abaq kereydiñ qaydan, qalay taratılatını turalı şejireler köp jäne olarda birizdilik joq, yağni «ärkimdiki özine jön» degenge sayadı. Oyğırlıq Mäsäli, Döyten, Sahariya qariyalardıñ maqwldauı negizindegi atam Janattıñ (A.J) jazıp qaldırğan şejiresinde Abaqtan Izen, Jusan. Izennen Mağınalı, Sidalı, Jabaydı taratadı. Mağanalıdan Qoylau, Baylau delinedi. Qoylaudan-Iteli. Abaq Kereydiñ işinde iteli ruı «noqta ağa» ataladı.  “Alaş aynası” internet-gazeti halqımızdıñ şığu tegin, taraluın bayandaytın tarmağı – qazaq şejiresi turalı aqparattardı kezeñ-kezeñimen jariyalamaq. Osı arqılı üş jüzdiñ är ruı turalı mälimetterdi toptastırıp, qazaqtıñ ortaq şejire qorın jasap şığarmaq. Eger sizdiñ qolıñızda öz ruıñız jayında mälimetter bolsa, bizdiñ mına: info@alashainasy.kz elektrondı poştamızğa jiberuiñizge boladı. Noqta

  • Soğıs kezindegi ökilettikti “anıqtaytın” twjırımdama 

    Qazis TOĞIZBAEV Wjımdıq qauipsizdik şartı wyımı elderiniñ birlesken äskeri jattığuı. Almatı oblısı, 22 mamır 2018 jıl. Eki apta bwrın qoğamdıq talqılauğa wsınılğan “soğıs jağdayı mäseleleri jönindegi” zañnamağa tüzetu engizu turalı joba twjırımdamasına (onda Qazaqstanda twraqsızdıq bolsa, onımen küresu üşin “gibridtik” ädis qoldanu mümkindigi turalı jazılğan) eşbir pikir aytılmadı. Key sarapşılar prezidentke qosımşa ökilettik beru qarastırılğan qwjatta sayasi kontekst bar deydi. ÖKİLETTİKTİ “ANIQTAU” “Qazaqstan Respublikasınıñ soğıs jağdayı mäseleleri jönindegi keybir zañnamalıq aktilerine özgerister men tolıqtırular engizu turalı” zañ jobasınıñ twjırımdaması soğıs bola qalğan jağdayda prezidenttiñ, ükimet pen bilik organdarınıñ ökilettigin “naqtılaudı” wsınadı. Qwjat tamızdıñ 22-si küni normativtik-qwqıqtıq aktiler saytına şıqtı – qoğamdıq talqılauğa bölingen eki aptada (qırküyektiñ 5-inde ayaqtalğan) ol boyınşa

  • Şekara mäselesi şeşilgen kün

    Alaşorda: Suret sırtındağı tarih  Almasbek Äbsadıq Soldan oñğa qaray: birinşi qatarda- H.Ğabbaswlı, M.Dulatwlı, A.Baytwrsınwlı, M.Äuezov; ekinşi qatarda- J.Aymauıtwlı, Ä.Marğwlan, A.Baytaswlı. 1917 jılı 13 jeltoqsanda qwrılğan Alaşorda avtonomiyalıq respublikası 1920 jılı 26 tamızda keñes ükimetiniñ pärmenimen jasaqtalğan keñestik Qazaq avtonomiyasınıñ qwrıluına negiz bolğan edi. 1936 jılı ol avtonomiya keñes qwramındağı jeke respublikağa aynaldı. Keñestik respublikalardı qwru kezinde şekara belgileu mäselesi, negizinen,  Qazaq avtonomiyası qwrılğan kezdegi mejemen belgilendi. Olay bolsa, qazirgi tañdağı täuelsiz Qazaqstannıñ wlan-ğayır jerge ie bolıp qalu märtebesi Alaş ziyalılarınıñ janın şübereke tüyip (soñında janı qwrban bolğan) jürip atqarğan janqiyarlıq erlik isteri men eren eñbekteri arqasında jüzege astı. Alaş ziyalıları beynelengen fotosuretter bizdiñ ruhani mwramızdıñ qwndı bölşegi ekendigi sözsiz. Sebebi

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: