|  |  |  |  | 

Köz qaras Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.

36492357_1115970205233232_7801417633412153344_n

Eldeç Orda

1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.
Biri, Manjur ükimetine şın tiesili zañdı territoriya.
Ekinşisi, Janjur ükimetine sırttay tiesili balamalı territoriya. Zañ boyınşa bwl balamalı territoriya qalağan uaqıtında Manjur territoriyasınan şığıp kete aladı.

Siz mına kartadan qıtayğa tiesili yağni Cin memleketine şın tiesili territoriyanı nobaylap bolsada anıq köre alasız. Bwl kartadağı Tibet, Moñğol, Wyğır jäne Qazaq territoriyasınıñ Cin-ge kirmeuiniñ sebebi nede? Sebebi mınau:

Olar Cin qağanatına jılına bir ret sırttay salıq tölemin ötep twrğan, Cin ükimeti sırttay salıq öteuşi eldiñ işki isine kilikpegen, işki isteri, işki mäselesi öz ırqında bolğan, Biriniñ sırtqı-işki isterin Reseydiñ Orınbor, Qazan, Taşken şaharları şeşse, birine Indiyadağı Moğol jäne alıstağı Osımanlı biligi aralasıp otırğan;

Cin jinalğan salıqtı alıp twru üşin jäne salıq öteuşi halıqtıñ amandığın qorğau üşin qorğan, qamal soqqan; Keyin ol jerler Qazaq handığı jäne patşalıq Reseymen sauda-biznes barıs-kelisterin jandandırıp alıp şaharlarğa aynalıp ülgirdi.

Onday bolsa “Jetisu, Zaysan meniki” deytin qıtaydıñ alıp-qaşpa sözi qaydan şıqqan deuiñiz mümkin. Ol bılay:

Abılay han dünieden ötken soñ Altay, Tarbağatay men İle-Jetisudıñ Şıñğıs äuletinen tarağan han-swltandarı Pekindegi Manjur ordasımen sayasi qarım-qatınastı odan arı jedeldetken. Cin ordası Şıñğıs soyınan kelgen han-swltandarğa qabağat qoldau bildirip ”bwl öñirdiñ Şıñğıstan qalğan sizderdiñ (qazaqtardıñ) zañdı territoriyalarñız ekenin moyındaymız, bizge jılına neşe jüzdegen at-kölik salıq jiberip tartu-taralğı joldap twrsañızdar boldı, biz äskeri qarauıl tigip Russiyanıñ mazalarıñızdı aluınan amandıq jaqtan kepil bolamız” dep qolhat bergen.36382776_1115970341899885_4267933212765847552_n

Osı qolhattan soñ Altay, Tarbağatay men İlege qonıs tepken Şıñğıs soylı han-swltandarğa tağı da “Sizderdiñ han äuletteriñizge tiesili naqtı aumaqtarıñız ben tütin sandarıñızdı (yağni halıq sanın) twraqtandırıp bizge jiberip berseñizler, biz sol arqılı salıq ölşemin twraqtandırayıq” deydi. Şığıs soylı qazaq handarı (yağni Kerey, Nayman, Albannıñ han-töreleri) “Altaydı Zaysanmen qwldilatıp, Ayagöz ben Balqaştı boylap Jetisudıñ jeti dariyasın kesip ötip kün şığıs beti Erenqabırğa men Bäytik-Qaptıq, Boğda etegine deyingi wlanğayır dalanı sızıp çertojdap, ondağı är han-swltanğa (kerey, nayman, qızay, Alban-suan, tb) qarastı tütin sandarın (halıq sanın) eseptep Cinge jötkep beredi. Cin bwl territoriya men tütin sanın eseptep alınatın salıqtıñ mölşerin nobaylap uäde-uäde dep qwjatqa kirgizip qoyadı. Sol qwjattağı anıqtaması boyınşa bwl territoriya yağni Ürimji-Boğda, Erenqabırğa-Tiyan Şan bökteri, Altay-Tarbağataydıñ twtas jöñkili, İleni jarıp ağıp jatqan jeti ülken özenniñ Balqaşqa qwyar sağası derlik uaqıtşa Cinğa lau-salıq tölep twratın tike qarastı emes, biraq sırttay balamalı aymaqtarğa aynaladı. Keyin patşalıq Resey bwl iske aralasıp osı öñirdiñ jartısın Şäueşek jäne Peterburg kelsimderimen özine salıq-bajı töleytin territoriya ğıp basıp aladı. Eki arada qalğan qazaqtardıñ birazı birşama erkin äri qısımı joq Cin jağına qaray köşedi.36487529_1115970391899880_7567144901335318528_n

1912- dılı Cin ükimeti qwlağan soñ uaqıtşa bilikke kelgen wltşıl qıtaylar “Cin memleketiniñ bükil territoriyasına osıdan soñ biz jäne bizdiñ ükimet ieger (mwrager) boladı” dep Cin ükimetine bağınbağan biraq salıq tölep twrğan Qazaqtardıñ Altay, Tarbağatay men İledegi territoriyasın Jetisu, Ayagöz, Zaysanımen birge özderiniñ kartasına “zañdı territoriyamız” dep kirgize salğan. Osı turasında Alaş ziyalıları Altay men İle, Şäueşektegi qazaq han-swltandarımen hat alısıp, kisi jiberip tez arada jer-su mäselesin oñtaylı şeşudi ortaq aqıldasqan. 1912-jılı Zäkäriya töre Pekinge barğanda Qazaq jeriniñ qıtayğa qarastılığın anıqtaytın birde bir zañdı qwjat tappağan eken. Cin memleketi kezinde Qazaqtar jasağan öñir “sırtqı balama territoriya” retinde ğana zañdastırılıp tek salıq tapsırıp, tartu-taralğı jötkelip twrğan. Osı zañnama boyınşa Zäkäriya töreniñ qıtaydıñ jaña respubilikasınıñ prezidentine dauıs berip saylauğa qatısu qwqı joq-tı, öytkeni dauıs beruşi depudattar qıtaydıñ zañdı territoriyasınan şıqqan halıq uäkilderine (yağni deputattarına) ğana tiesili işki mäsele edi. Sol sebepti Zäkäriya töreniñ “Qazaq” gazetinde “üş ay boldı, jer-su mäselesimen aynalısıp jatırmın” deui äne sodan.

1912-jıldan soñ wltşıl qıtay ükimeti Cin memleketine sırttay bağınıştı territoriyalardı birtindep qıtay territoriyası dep tanıp, keybirin zañdastırıp ala qoydı. Sol piğıldan qalğan daqpırıt bügin de qayta örşip “qıtaylar Jetisu, Zaysan, Balqaşqa deyingi jerdi bizdiki deydi eken” deytin ürey tarap jür. Biz bwnıñ qaydan, qalay şıqqanın tüsindirdik, bwğan bir ğana jauap bar:

Ürimji-Boğdağa deyingi jerdiñ Qazaq handığınıñ zañdı territoriyası ekenin aşıq aytu. Mektep oqulıqtarına kirgizu;

Cin qwjattarınan Balqaştan Ürimji-Boğdağa deyingi territoriyanıñ Qazaqqa tiesili ekenin moyındaytın qattama-qwjattardı alu. Olarğa jeke jeke saraptau jasap bwl territoriyanıñ Cin memleketine tek sırttay salıq tölep twrğanın rastaytın dokumenttermen bekitu, sonımen qatar keyin patşalıq Reseydiñ aralasuımen osı territoriyanıñ böliske tüsip tärtip-erejeniñ bwzılğanın anıqtap alu;36371724_1115970525233200_6791715189134721024_n

36465745_1115970145233238_7519838800097312768_n

Bwl karta qıtaydıñ mektep oqulıqtarında bar. Ayu- Russiyanıñ, Bürkit- Ağılşındardıñ qol salğan simvolı. Sol kezde kartağa qarap “nege Şıñjañ territoriyası kirmegen” deuşi edim.

Soñında aytarımız, Qazaqta “toqal eşki müyiz swraymın dep jürip qwlağınan ayrılıptı” degen ğalamat söz bar ğoy, qıtay wltşıldarı Cin qwjattarın bwrmalap “Balqaş pen Zaysanğa deyingi jer bizdiki” dep jürgende “Boğda men Ürimjige” deyingi territoriyasınan zañdıq qwjat jüzinde ayrılıp qalmasa bolğanı. Sondıqtan “Oybay qıtay Balqaşqa deyingi jer bizdiki deydi eken, soğıs aşadı eken, äytedi eken, büytedi eken” deytin dalbasa qorqaqtıq pen üreyden aulaq bolıñızdar! Onıñ ornına Wlttıq Kapital men Wlttıq Burjuaziyanı qalıptastırıp, bilikti el boludıñ jolına tüsiñizler.

Al, 1912- jıldan 1951-jılğa deyingi wltşıl qıtay biliginen kommunist qıtay biligine deyingi aralıqta bwl öñirdegi Qazaq jeri qıtayğa qaytıp böliske tüsti deytin tarihtı keyin aytayıq. Siz qıtay kommunistteri 1954-jılı qıtay Qazaqtarınıñ wlttıq avtonomiyasınıñ territoriyasın anıqtauda (Altay, Tarbağatay, İle jäne Ürimji) Cin memleketinen bergi qwpiya qwjattar es qatqanın bilmeytin de şığarsız bälkim…

1912- jılı Moñğoliya men Tibet täuelsizdigin iğılan etken kezde osı zañnamağa süyendi jäne 1944-45 jılı Moñğol täuelsizdigi moyındalsa, Tayvan ükimeti 1960-jıldarı Tibet täuelsizligin moyındadı.

Qazaq ziyalıları osı zañnamağa say 1912, 1919 jäne 1933-1934-1939 jıldarı wlt azattıq erkindigin swrağan.

Related Articles

  • Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

    Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluıBizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa

  • Köktürikten tarağan Qazaq ruları

    Erzat Käribay Köktürik qağanatı wlı Ğwn qağanatınan keyingi köşpendi-äskeri jwrttardıñ qwrğan imperiyası. 552-742 jıldarğa deyin 190 jılday däuren sürdi, bileuşı taypa Aşina taypası. Teritoriyası şığısta Japon teñizinen batısta qara teñizge deyin; Soltüstikte Siberiya ormandarınan Iran, Qıtayğa deyin sozılğan on million şarşı kilometr aumaqtı alıp jattı. Türki äsilinde Aşina bastağan ondağan taypalar odağınıñ atı bolatın. Tegi Ğwndar men Saqtardıñ birinen, eñ alğaşında Nionuan qağanatına qarastı temirşiler bolatın, 545 jılı Bumın qağan Terglekter(arbalılar nemese qañğarlar) Nionuandarğa attanğan jasaqtarın tosqauıldap talqanın şığardıda 50 mıñ otbası Terglekterdi bağındırıp aldıda 546 jılı Nionuan qağanı anağaydı oysırata jeñdi, anağay özin-özi öltirdi. Osılayşa Köktürik qağanatı qwrıldı. Qağanat Altay tauında şañıraq köterdi de keyin köşpendilerdiñ qasietti jwrtı bolğan

  • Imanipedagogikanıñ qajettiligi jäne alğışartı

    Pedagogika ərbir adamnıñ bükil ömir boyı damuınıñ kepili jəne qwralı bolğan pedagogikalıq procestiñ məni men mazmwnın, zañdarı men zañdılıqtarın jəne onıñ bügingi bağıt-bağdarı men bolaşaq örkendeu jolın zertteuşi ğılım jüyesi. Osı negizde pedagogika təlim-tərbie procesiniñ wyımdasu teoriyası men tehnologiyasın, pedagog is-əreketin (pedagogikalıq qızmetti) jəne oquşılardıñ ərqilı oqu jwmıstarın jetildirudiñ formaları men ədisterin əri olar arasındağı oqu isteri töñireginde tuındap otıratın qarım-qatınas, ıqpaldastıq strategiyaları men təsilderin naqtılap, aşıp otıradı. Adam biologiyalıq tirşilik iesi retinde düniege keledi. Onıñ twlğa bolıp jetilui üşin — tärbieleu qajet. Däl osı tärbie adamdı izgilendirip, oğan qajet qasiet sapalardı qalıptastıradı. Qazirgi qoğamda tärbie jwmıstarın jürgizu üşin arnayı mekemeler tüzilgen. Bwl üderisti käsibi bilimdi adamdar basqaradı. Tärbie jöninde

  • Boyıña oyıñ say bolğır, däudiñ atı däu ğoy qaşanda 

    Batyrkhan Kurmanseit Argentinanıñ Buenos-Ayresında ötken “Ülken jiırmalıq” (G20) elderi basşılarınıñ sammiti nätijelerine qatıstı qabıldanğan ortaq mälimdemede bügingi tañdağı eñ mañızdı älemdik mäselelerdiñ biri bolıp otırğan AQŞ-tıñ protekcionizm sayasatı jayında eşteñe aytılmadı. Onıñ ornına taraptar “Eñ aldımen Amerika” degeninen qaytpay otırğan prezident Tramptıñ talabımen Düniejüzilik sauda wyımın reformalauğa qatıstı kelisimge qol jetkizdi. “Birjaqtı sayasattı qoldauğa emes, köpjaqtı äriptestik jüyesin küşeytuge küş salu kerek” degendi büginge deyin qaytalap kelgen G20 elderi basşıları osı jolı öz poziciyaların qorğap qala almadı” dep jatır köp ekspertter. Sammittiñ jabılu räsiminen keyin ötken press-konferenciyada “Erkin sauda qağidasın saqtap, protekcionizm sayasatın jürgizbeudiñ mañızdı ekeni turalı birlesken mälimdemede nege eşteñe aytılmadı” degen swraqqa wyımdastıruşı el Argentinanıñ prezidenti Maurisio Makri

  • Täuelsizdik küreskerlerine mıñ alğıs!

    1986 jılı jeltoqsan ayınıñ ortasında Almatı qalasındağı Brejnev (qazirgi Respublika) alañı bükil älemniñ nazarın özine audardı. Ol kezde qazirgidey internet, äleumettik jeliler joq bolsa da, jergilikti jastardıñ demokratiyalıq bas köterui turalı aqparat düniejüzine tarap ülgergen edi. Kompartiyanıñ D.Qonaevtı qızmetinen taydırıp, onıñ ornına bwğan deyin Qazaqstan üşin beymälim bolğan G.Kolbindi tağayındauı narazılıq tuğızıp, qaladağı ortalıq alañğa on mıñdağan jastar jinaldı. Qarsı kelgendi qan qaqsatıp üyrengen keñes ökimeti bwl jolı da eşkimdi ayamadı. Beybit sipatta bastalğan şeru aqır soñında küşpen basılıp, oğan qatısqandardıñ birazı qaza taptı, köbi quğınğa wşıradı. Osı bir tarihi sätti jastardıñ jadında mäñgi saqtau üşin, «Adırna» wlttıq-etnografiyalıq birlestigi Almatı qalası İşki sayasat basqarmasınıñ qoldauımen şahardağı birqatar mekemelerde arnayı kezdesuler

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: