|  |  |  |  |  | 

Köz qaras Sayasat Tarih Qazaq şejiresi Äleumet

Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin”

Sayragül apaydıñ jeñisin şın jürekten qwttıqtaymın. Sot şeşiminen keyingi quanıştı beynesin qayta qayta körip qattı quandım. Quanbağan jwrt joq eken sol mañda. Sayragül apaydıñ beynesine qarap san oyğa battım…
Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi turalı osığan deyin de azamattıq pikirimdi aytqamın, post twr.

Meniñ jeke pikirimşe qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin” dep däuir bölgiştik sipatqa özgerui mümkin. Qazir, bizdiñ jwrt tek ğana quanıştı qwttıqtap toylaumen äbiger bollıp jatır eken biraq mäselege ülken maştabtan qarap strategiyalıq taldau saraptau jasau jağı jetpey twr.

Qıtaydan zañsız şekara bwzıp ötu oqiğası Sayragülge deyin de bolğan (meniñşe Sayragülden keyin de boladı…), Säbet-Qıtay arasındağı qırğiqabaq kezinde qıtaydağı Säbetşil qazaq wltşıldarı men jas ziyalılardıñ birazı zañsız nemese bir japıraq tañbalı anıqtamamen (qağaz) şekaradan kesip ötken. Ärine sol twsta qazaqtar ğana emes, kämpeskileruge taytwyağımen qarsı qıtaydıñ birmwnşa kapitalisteri, burjuazdarı nemese üşinşi düniejüzilik soğıstı añdap Jañ Qayşınıñ Amerikanı iek artıp qayta tap beruin kütip jatqan işki sıbaylastar da bar edi. Solar 50-60 jj özinde aq teñiz jolı arqılı alıs jaqın şetelge qaşıp ülgirdi. 1979-1989 jj arasında qıtay şekarasın bwzıp teñiz jolı arqılı socsiyalistik lagerden qaşqandar tipten köp boldı. Avstraliya, Oñtüstik-Şığıs Aziya men Amerika jäne Europağa bettegender köp. Biliktegi keybir şendi-şekpendi oligarh toptardıñ da şetelge qaşu oqiğası köp tuındadı. Mısalı, memlekettiñ bükil işki qwpiyasın alıp Säbetke qaşıp bara jatqan jolda Mwñğoliya jerinde (Öndirqan) opat bolğan Lin Biyao-dıñ oqiğası sol küyi büginge deyin qwpiya qaldı…

Kommunistik rejimdegi qıtay tarihında (1949′dan beri) qıtaydan qaşpağan adam öte sirek. Mao-dıñ qasındağı tös qağısqan dosınan tartıp eñ qarapayım qatardağı ziyalığa deyin talay adam şetelge zañsız qaştı. Şetelge qaşudıñ eñ köp maqsatı- qıtay qwpiyasın biluinde ğana emes, socsiyalistik sürdek jüyeden äbden şarşap mezi boluınan da tuındap otır.

Qıtayda 1949-2009 arası şetelge qaşu oqiğasın birqanşa türli kategoriyağa bölip qarastıruğa boladı;

Wlt qwramı jağınan:
Şetelge qaşqan qıtaylar;
Şetelge qaşqan qıtay emester (Manjur, Tibet, Wyğır, Moñğol jäne Qazaq);

Sayasi sipatı jağınan:
Memlekettik qwpiyanı biletinder;
Bilikke balama küşter (oligarh, klon);
Antikommunistşilder;
Antiqıtayşıl Säbetşilder;
Wltşıldar;
Europaşıl Liberaldı küşter;
Erkindik añsağan qarapayım azamattar;

Senim sipatı jağınan:
Dini missionerler (hristiyan);
Hijraşıldar (mwsılmandar);

1989-2019 arasında qıtaydan şetelge qaşu oqiğası tipten kürdeli, jiñişkelikpen kategoriyağa bölip qarastırıp zertteseñiz öte qızıq taqırıp. Şetelge toptalğan qıtaydıñ wltşıl, memleketşil oligarhtarınıñ öz telearnası, täuelsiz baspasözi jäne ğılmi zertteu ortalıqtarı jäne onda akademiyalıq ölşemde taldau jasaytın är salanıñ käsibi mamandarı bar. Olar qıtay kommunistteriniñ qılt etken sayasatın künige döñgelek üstelde taldap, sarapqa sap jatadı. Qıtaydıñ şetelge zañsız qaşıp ötkender üşin wstanğan sayasi poziciyasın jeke taqırıp retinde zerttep qarastıruğa boladı.

Endi, Sayragül apayğa keleyik, qıtay osı oqiğadan soñ qanday reakciyası tanıtuı mümkin:

Birinşi, Sayragüldiñ Qazaqstan aumağında qaluı Qazaqstannıñ jeñisi, kelesi bir jağınan qıtaydıñ da jeñisi sanaladı. Sayasatta “bir quanıştıñ qasında bir ökiniş” bar ekenin wmıtpauımız kerek. Ärine, Qazaqstannıñ täuelsiz, derbes ükimeti bir Sayragülge araşa tüskenimen qıtaydağı neşe mıñ tipti odan da köp Sayragül tağdırlastarğa araşa tüse almaydı. Qıtaydıñ sayasi tehnologtarı bizdi “bir Sayragüldıñ tağdırımen quandırıp qoyıp, mıñ Sayragüldiñ tağdırımen azaptauı mümkin”. Qıtayda sayasi mehanizm men sayasi taktika öte damığan. Biz täuelsiz el, derbes memleket retinde qıtaydıñ barlıq reakciyasına dayın boluımız kerek. Sayragül qıtayğa qaytarılsa da qıtaydıñ jeñisi, qıtayğa qaytarılmasa da qıtaydıñ jeñisi deuim mınada, eger qaytarılsa qıtay Sayragüldi jazalaydı, eger qaytarılmasa qıtay “Sayragülderdi” jazalaydı. Öziñiz oylañız, qıtaydıñ Sayragüldi jazalasa da, Sayragülderdi jazalasa da tiimdi jağı Qıtayda bolıp twr. Al, Qazaqstan Sayragüldi qwtqardı, biraq Sayragülderdi qwtqara ala ma? Jwrt özi aytsın.

Ekinşisi, Bwl mäsele Qazaqstan-Qıtay arasındağı sauda-biznes narqındağı bäsekelestikti ğana emes, sayasi alañdağı küres bäsekelestigin de odan sayın arttıradı. Qıtay bastapta jeñilgen sıñay tanıtadı, şeginşekteydi biraq osal twsıñnan oñdırmaydı, sondıqtan sayasi taktikanı, qırağılıqtı arttıru kerek. Qıtaydıñ energiya men geo-jağrafiyalıq tasımalğa bolğan swranısın sätti paydalanıp, jalañ wlt mäselesin jıltıñdata bermey basqa taktikağa köşu kerek. Bwl mäsele, Almatı-Astana köşelerindegi eki tal qıtayğa dwq körsetumen nemese bir qıtaydı asau jambasqa sap alıp wrğanına mäz bolumen şeşilmeydi. Bilik el tağdırı üşin şınayı taktikalarğa köşu kerek, strateg maman, täuelsiz sarapşı, satıludı bilmeytin wlt intellegentteri kerek. Ärine qaramaqqa öte azbız, bir Pekinniñ qala sanına da tolmaymız. Biraq, halqımız az bolsa da danalığımız kende halıq emespiz, bir maya şöpti bir tal siriñkemen örtey saluğa boladı, kölkösir dariyanı bir kürekpen arıq qazıp qwlağın baylap ağıza saluğa boladı. Qıtay bizge- mümkindik, biz qıtaymen jağalasu arqılı öz wltımızdıñ erik-jigerin, sabırın, sauatın, mädenietin ham sayasi taktikasın sınaymız, jetildiremiz, memleketşildik qwdiretimiz artadı.

Üşinşi, eki boljam alda, qıtaydan keletin köş ne tübegeyli toqtaydı ne bolmasa köş jandanadı. Ekeuine de dayın bolu kerek, köş toqtasa onı kommunistik bilik toqtatadı, erteñ kommunistter ketse liberaldar köştiñ esigin bäribir aşıp beredi. Sonı qadağalap zerttep grafikasın sızıp otıru kerek. Köş toqtasa qazaqtarmen mädeni, ruhani baylanıstı basqa qırınan jalğap äketu kerek, al, köş toqtamay jandanğan jağdayda işki köşi-qon mäselesi men sırtqı köşi-qon mäselesin tübegeyli rettep dayın otıru kerek. Tirkeu, Oralman Kuälik, Azamattıq alu köne sürdek küyinde qala berse qıtaydağı qazaq mäselesi qaytıp “qazaqstandağı qazaq mäselesine” aynalıp ketedi.

Törtinşi, Wlı Türkistandıq Potencial küşin biriktiru.
Qıtay jağı Qazaq-Qırğız, Qazaq-Özbek halıqtarınıñ birigip ortaq küşke aynaluınan qattı alañdaydı. Sondıqtan olardıñ arasındağı jikke sızat salıp otıru üşin “qıtaylıq Türkistan projesin” dayındap otıradı. Ortalıq Aziyağa ıqpalın arttıru üşin Ürimji men Qaşqardıñ öñirlik jäne basqa mümkindikterin paydalanadı, Wyğırdıñ orta jäne şığın burjuaziyalıq biznesteri arqılı ortalıq aziyağa ekonomikalıq ham sauda-biznes “soğısın” aşadı. Ortalıq Aziyanı ne Qaşqar arqılı ne Ürimji arqılı özine täueldi etuge tırısadı. Osı mümkindikterdi iske asıru üşin “qıtay türikşildigin” qoldan jasap twtas Türkistandı (ortalıq aziyanı) Wyğırlar arqılı şaujaylay bastaydı. Siz Qazaqstandağı jäne alıs-jaqındağı Wyğırlardıñ Qazaqtı Wyğırdan taratuın, bükil Almatı oblısınıñ jer-su atauın Wyğırşadan kep şıqqan deuiniñ artında qıtaydağı “qıtay türikşildigi” projesi twrğanın bilmeysiz be? Qıtaydıñ sayasi tehnologtarı basqa köptegen sayasi oyındı alda äli jasap şığaratın boladı. Bwl küreske balama retinde birinşiden Qazaqstan öziniñ jeke potencial küşin arttıru kerek, ekinşisi birtwtas Türkistan tüsinistigi men tağdırlas, müddeles mümkindigin biriktirebilu kerek. Keş qalsaq, qıtaydıñ “qıtay türikşildigi” projesine bir-birden jelinip bitemiz. Wlı Türkistan tüsinistigi artsa jäne qıtayğa ortaq sayasi küşke aynalsa qıtaydıñ energiya men geo-strategiyalıq öñirlik tasımalğa mwqtaj mümkindikterin şaujaylauğa boladı jäne wlı Türkistan aumağındağı (ortalıq aziya) işki tepe-teñsizdik körsetkişterdi tolıqtap (mısalı, eñbekküş, orta-şağın bines, tarihi turizm, özen-su, tasımal, tb) sonıñ erik-jigerimen qıtayğa mwqtajdıqtı azaytuğa boladı. “Özbektesip ketemiz, qalanı Qırğız basıp ketedi” deytin taudıñ quısındağı sasıq qorqınıştan arılu kerek.

Eldeç Orda

Related Articles

  • Advokat Qwspan halıqaralıq qoldaudı maqtadı

    Qasım AMANJOL Advokat Abzal Qwspan (aldıñğı qatarda sol jaqtan birinşi) Sayragül Sauıtbaydıñ sotında otır. Jarkent, 13 şilde 2018 jıl Azattıqtıñ tikeley translyaciyasında körermender swraqtarına jauap bergen advokat Abzal Qwspan Qazaqstannan pana izdeuşi Qıtay qazağı Sayragül Sauıtbaydıñ tamızdıñ 1-inde sot zalınan bosatıluına äser etken faktorlardı sipattadı. Panfilov audandıq sotı Sauıtbaydı Qazaqstan-Qıtay şekarasın zañsız kesip ötkeni üşin altı ayğa şarttı türde sottap, şetke şığarudan bas tartqan. Azattıq: Zañdıq twrğıda Sayragül Sauıtbaydıñ isi şeşildi me? Şeşimin taptı dep ayta alamız ba? Abzal Qwspan: Tolıq şeşildi dep ayta almaymız. Nazar audarğan bolsañızdar, sot ädette qarardı ğana oqıp, tolığın keyin beretin edi. Keşe sud'ya basınan ayağına deyin sot ükimin oqıp şıqtı. Sot ükiminde aytılğan faktiniñ bäri –

  • 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen.

    Eldeç Orda 1912-jılğa deyin Qıtay territoriyası eki ülken bölike bölingen. Biri, Manjur ükimetine şın tiesili zañdı territoriya. Ekinşisi, Janjur ükimetine sırttay tiesili balamalı territoriya. Zañ boyınşa bwl balamalı territoriya qalağan uaqıtında Manjur territoriyasınan şığıp kete aladı. Siz mına kartadan qıtayğa tiesili yağni Cin memleketine şın tiesili territoriyanı nobaylap bolsada anıq köre alasız. Bwl kartadağı Tibet, Moñğol, Wyğır jäne Qazaq territoriyasınıñ Cin-ge kirmeuiniñ sebebi nede? Sebebi mınau: Olar Cin qağanatına jılına bir ret sırttay salıq tölemin ötep twrğan, Cin ükimeti sırttay salıq öteuşi eldiñ işki isine kilikpegen, işki isteri, işki mäselesi öz ırqında bolğan, Biriniñ sırtqı-işki isterin Reseydiñ Orınbor, Qazan, Taşken şaharları şeşse, birine Indiyadağı Moğol jäne alıstağı Osımanlı biligi aralasıp

  • «Gitler 45-şi jılı ölmepti. Ol 83 jas jasağan» – qwpiya derekter ne deydi?  

    Del' P'ero Är ğasırdıñ belgili twlğaları boladı. Ol adam qanın suşa ağızğan jendet pe, älde ğajayıp darınımen älemge tanılğan öner adamı ma, mäsele onda emes. Bastısı, artında ertegige bergisiz añızdıñ qalğanında. Sonıñ biri Adol'f Gitler. Bügingi künge deyin qwpiyası aşılmağan dünie ol – Ekinşi düniejüzilik soğıstı aşqan, «bükil älemdi tabanıma salıp taptasam» dep armandağan, qandı qırğında 50 millionğa tarta adamnıñ opat boluına sebepşi bolğan Adol'f Gitlerdiñ mürdesi. 1945 jılı Keñes äskeri nemis jeriniñ basım böligin jaulap alıp, bas qala Berlindi qorşauğa alğan twsta, masqara bolıp qolğa tüspes üşin Gitler özin-özi öltiruge bel-buğanı belgili. Äyeli Eva Braunmen qatar süyikti itin qosa öltirtken. Orıs äskeri onıñ jasırınğan bunkeriniñ mañınan örtengen qos mürdeni

  • Qazaqstannıñ Sırtqı ister ministri Memlekettik hatşı Maykl Pompeonı Qazaqstanğa şaqırdı.

    Qayrat Äbdirahmanov jäne Maykl Pompeo Qazaqstan Prezidentiniñ Vaşingtonğa jasağan saparınıñ nätijelerin jüzege asırudı talqıladı-dep habarlaydı SİM baspa söz qızmeti. 2018 jılğı 28 mausımda Sırtqı ister ministri Qayrat Äbdirahmanov Amerika Qwrama Ştattarınıñ Memlekettik hatşısı Maykl Pompeomen telefon arqılı söylesti. Eki eldiñ sırtqı ister vedomstvolarınıñ basşıları Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ 2018 jıldıñ qañtarında AQŞ-qa resmi saparı barısında qol jetkizilgen uağdalastıqtardıñ däyekti türde jüzege asırıluın qanağattanuşılıqpen atap ötti. Maykl Pompeo Qazaqstan köşbasşısı saparınıñ mañızdılığın ayrıqşa atap ötip, AQŞ Prezidenti Donal'd Tramp Vaşingtonda qol jetkizilgen uağdalastıqtardı jäne Qazaqstanmen ekijaqtı äriptestikti damıtudı joğarı bağalaytının atap ötti. Swhbattastar Qazaqstan men AQŞ arasındağı keñeytilgen strategiyalıq äriptestikti damıtu mäseleleriniñ keñ auqımın, atap aytqanda, sauda-ekonomikalıq jäne investiciyalıq, energetika,

  • «Otan – ottan da ıstıq» jobasınıñ baspasöz mäslihatı

      «Ruhani jañğıru» bağdarlamasınıñ ayasında Almatı qalası İşki sayasat basqarmasınıñ qoldauımen «Adırna» wlttıq-etnografiyalıq birlestigi «Otan – ottan da ıstıq» jobasınıñ baspasöz mäslihatın ötkizedi. Bwl joba ayasında otanına oralğan qandastarımızğa zañnamalıq kömek retinde «Jedel jeli» qızmeti iske qosıladı. «Qandastar» (http://qandastar.kz/) saytı arqılı da swraq-jauap retinde zañnamalıq kömek körsetiletin boladı. Baspasöz mäslihatınıñ maqsatı – «Otan – ottan da ıstıq» jobasın halıqqa tanıstıru. Baspasöz mäslihatına qwqıqtanuşılar, BAQ ökilderi, käsipkerlikti damıtu jönindegi mamandar, qoğam qayratkerleri men ğalımdar jäne tanımal ÜEW ökilderi qatısadı. «KEŞ» qwqıq qorğau ortalığınıñ jetekşisi – Kämşät Esmwhambetqızı; Käsipkerlikti damıtu jönindegi maman – Äsima Swltan; Orıs tiliniñ mamanı – Äliya Mwhametkärimqızı sındı ğalımdar bayandama oqidı.   Wyımdastıruşılar:  Almatı qalası İşki sayasat basqarması

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: