|  |  |  |  |  | 

Köz qaras Sayasat Tarih Qazaq şejiresi Äleumet

Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin”

Sayragül apaydıñ jeñisin şın jürekten qwttıqtaymın. Sot şeşiminen keyingi quanıştı beynesin qayta qayta körip qattı quandım. Quanbağan jwrt joq eken sol mañda. Sayragül apaydıñ beynesine qarap san oyğa battım…
Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi turalı osığan deyin de azamattıq pikirimdi aytqamın, post twr.

Meniñ jeke pikirimşe qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin” dep däuir bölgiştik sipatqa özgerui mümkin. Qazir, bizdiñ jwrt tek ğana quanıştı qwttıqtap toylaumen äbiger bollıp jatır eken biraq mäselege ülken maştabtan qarap strategiyalıq taldau saraptau jasau jağı jetpey twr.

Qıtaydan zañsız şekara bwzıp ötu oqiğası Sayragülge deyin de bolğan (meniñşe Sayragülden keyin de boladı…), Säbet-Qıtay arasındağı qırğiqabaq kezinde qıtaydağı Säbetşil qazaq wltşıldarı men jas ziyalılardıñ birazı zañsız nemese bir japıraq tañbalı anıqtamamen (qağaz) şekaradan kesip ötken. Ärine sol twsta qazaqtar ğana emes, kämpeskileruge taytwyağımen qarsı qıtaydıñ birmwnşa kapitalisteri, burjuazdarı nemese üşinşi düniejüzilik soğıstı añdap Jañ Qayşınıñ Amerikanı iek artıp qayta tap beruin kütip jatqan işki sıbaylastar da bar edi. Solar 50-60 jj özinde aq teñiz jolı arqılı alıs jaqın şetelge qaşıp ülgirdi. 1979-1989 jj arasında qıtay şekarasın bwzıp teñiz jolı arqılı socsiyalistik lagerden qaşqandar tipten köp boldı. Avstraliya, Oñtüstik-Şığıs Aziya men Amerika jäne Europağa bettegender köp. Biliktegi keybir şendi-şekpendi oligarh toptardıñ da şetelge qaşu oqiğası köp tuındadı. Mısalı, memlekettiñ bükil işki qwpiyasın alıp Säbetke qaşıp bara jatqan jolda Mwñğoliya jerinde (Öndirqan) opat bolğan Lin Biyao-dıñ oqiğası sol küyi büginge deyin qwpiya qaldı…

Kommunistik rejimdegi qıtay tarihında (1949′dan beri) qıtaydan qaşpağan adam öte sirek. Mao-dıñ qasındağı tös qağısqan dosınan tartıp eñ qarapayım qatardağı ziyalığa deyin talay adam şetelge zañsız qaştı. Şetelge qaşudıñ eñ köp maqsatı- qıtay qwpiyasın biluinde ğana emes, socsiyalistik sürdek jüyeden äbden şarşap mezi boluınan da tuındap otır.

Qıtayda 1949-2009 arası şetelge qaşu oqiğasın birqanşa türli kategoriyağa bölip qarastıruğa boladı;

Wlt qwramı jağınan:
Şetelge qaşqan qıtaylar;
Şetelge qaşqan qıtay emester (Manjur, Tibet, Wyğır, Moñğol jäne Qazaq);

Sayasi sipatı jağınan:
Memlekettik qwpiyanı biletinder;
Bilikke balama küşter (oligarh, klon);
Antikommunistşilder;
Antiqıtayşıl Säbetşilder;
Wltşıldar;
Europaşıl Liberaldı küşter;
Erkindik añsağan qarapayım azamattar;

Senim sipatı jağınan:
Dini missionerler (hristiyan);
Hijraşıldar (mwsılmandar);

1989-2019 arasında qıtaydan şetelge qaşu oqiğası tipten kürdeli, jiñişkelikpen kategoriyağa bölip qarastırıp zertteseñiz öte qızıq taqırıp. Şetelge toptalğan qıtaydıñ wltşıl, memleketşil oligarhtarınıñ öz telearnası, täuelsiz baspasözi jäne ğılmi zertteu ortalıqtarı jäne onda akademiyalıq ölşemde taldau jasaytın är salanıñ käsibi mamandarı bar. Olar qıtay kommunistteriniñ qılt etken sayasatın künige döñgelek üstelde taldap, sarapqa sap jatadı. Qıtaydıñ şetelge zañsız qaşıp ötkender üşin wstanğan sayasi poziciyasın jeke taqırıp retinde zerttep qarastıruğa boladı.

Endi, Sayragül apayğa keleyik, qıtay osı oqiğadan soñ qanday reakciyası tanıtuı mümkin:

Birinşi, Sayragüldiñ Qazaqstan aumağında qaluı Qazaqstannıñ jeñisi, kelesi bir jağınan qıtaydıñ da jeñisi sanaladı. Sayasatta “bir quanıştıñ qasında bir ökiniş” bar ekenin wmıtpauımız kerek. Ärine, Qazaqstannıñ täuelsiz, derbes ükimeti bir Sayragülge araşa tüskenimen qıtaydağı neşe mıñ tipti odan da köp Sayragül tağdırlastarğa araşa tüse almaydı. Qıtaydıñ sayasi tehnologtarı bizdi “bir Sayragüldıñ tağdırımen quandırıp qoyıp, mıñ Sayragüldiñ tağdırımen azaptauı mümkin”. Qıtayda sayasi mehanizm men sayasi taktika öte damığan. Biz täuelsiz el, derbes memleket retinde qıtaydıñ barlıq reakciyasına dayın boluımız kerek. Sayragül qıtayğa qaytarılsa da qıtaydıñ jeñisi, qıtayğa qaytarılmasa da qıtaydıñ jeñisi deuim mınada, eger qaytarılsa qıtay Sayragüldi jazalaydı, eger qaytarılmasa qıtay “Sayragülderdi” jazalaydı. Öziñiz oylañız, qıtaydıñ Sayragüldi jazalasa da, Sayragülderdi jazalasa da tiimdi jağı Qıtayda bolıp twr. Al, Qazaqstan Sayragüldi qwtqardı, biraq Sayragülderdi qwtqara ala ma? Jwrt özi aytsın.

Ekinşisi, Bwl mäsele Qazaqstan-Qıtay arasındağı sauda-biznes narqındağı bäsekelestikti ğana emes, sayasi alañdağı küres bäsekelestigin de odan sayın arttıradı. Qıtay bastapta jeñilgen sıñay tanıtadı, şeginşekteydi biraq osal twsıñnan oñdırmaydı, sondıqtan sayasi taktikanı, qırağılıqtı arttıru kerek. Qıtaydıñ energiya men geo-jağrafiyalıq tasımalğa bolğan swranısın sätti paydalanıp, jalañ wlt mäselesin jıltıñdata bermey basqa taktikağa köşu kerek. Bwl mäsele, Almatı-Astana köşelerindegi eki tal qıtayğa dwq körsetumen nemese bir qıtaydı asau jambasqa sap alıp wrğanına mäz bolumen şeşilmeydi. Bilik el tağdırı üşin şınayı taktikalarğa köşu kerek, strateg maman, täuelsiz sarapşı, satıludı bilmeytin wlt intellegentteri kerek. Ärine qaramaqqa öte azbız, bir Pekinniñ qala sanına da tolmaymız. Biraq, halqımız az bolsa da danalığımız kende halıq emespiz, bir maya şöpti bir tal siriñkemen örtey saluğa boladı, kölkösir dariyanı bir kürekpen arıq qazıp qwlağın baylap ağıza saluğa boladı. Qıtay bizge- mümkindik, biz qıtaymen jağalasu arqılı öz wltımızdıñ erik-jigerin, sabırın, sauatın, mädenietin ham sayasi taktikasın sınaymız, jetildiremiz, memleketşildik qwdiretimiz artadı.

Üşinşi, eki boljam alda, qıtaydan keletin köş ne tübegeyli toqtaydı ne bolmasa köş jandanadı. Ekeuine de dayın bolu kerek, köş toqtasa onı kommunistik bilik toqtatadı, erteñ kommunistter ketse liberaldar köştiñ esigin bäribir aşıp beredi. Sonı qadağalap zerttep grafikasın sızıp otıru kerek. Köş toqtasa qazaqtarmen mädeni, ruhani baylanıstı basqa qırınan jalğap äketu kerek, al, köş toqtamay jandanğan jağdayda işki köşi-qon mäselesi men sırtqı köşi-qon mäselesin tübegeyli rettep dayın otıru kerek. Tirkeu, Oralman Kuälik, Azamattıq alu köne sürdek küyinde qala berse qıtaydağı qazaq mäselesi qaytıp “qazaqstandağı qazaq mäselesine” aynalıp ketedi.

Törtinşi, Wlı Türkistandıq Potencial küşin biriktiru.
Qıtay jağı Qazaq-Qırğız, Qazaq-Özbek halıqtarınıñ birigip ortaq küşke aynaluınan qattı alañdaydı. Sondıqtan olardıñ arasındağı jikke sızat salıp otıru üşin “qıtaylıq Türkistan projesin” dayındap otıradı. Ortalıq Aziyağa ıqpalın arttıru üşin Ürimji men Qaşqardıñ öñirlik jäne basqa mümkindikterin paydalanadı, Wyğırdıñ orta jäne şığın burjuaziyalıq biznesteri arqılı ortalıq aziyağa ekonomikalıq ham sauda-biznes “soğısın” aşadı. Ortalıq Aziyanı ne Qaşqar arqılı ne Ürimji arqılı özine täueldi etuge tırısadı. Osı mümkindikterdi iske asıru üşin “qıtay türikşildigin” qoldan jasap twtas Türkistandı (ortalıq aziyanı) Wyğırlar arqılı şaujaylay bastaydı. Siz Qazaqstandağı jäne alıs-jaqındağı Wyğırlardıñ Qazaqtı Wyğırdan taratuın, bükil Almatı oblısınıñ jer-su atauın Wyğırşadan kep şıqqan deuiniñ artında qıtaydağı “qıtay türikşildigi” projesi twrğanın bilmeysiz be? Qıtaydıñ sayasi tehnologtarı basqa köptegen sayasi oyındı alda äli jasap şığaratın boladı. Bwl küreske balama retinde birinşiden Qazaqstan öziniñ jeke potencial küşin arttıru kerek, ekinşisi birtwtas Türkistan tüsinistigi men tağdırlas, müddeles mümkindigin biriktirebilu kerek. Keş qalsaq, qıtaydıñ “qıtay türikşildigi” projesine bir-birden jelinip bitemiz. Wlı Türkistan tüsinistigi artsa jäne qıtayğa ortaq sayasi küşke aynalsa qıtaydıñ energiya men geo-strategiyalıq öñirlik tasımalğa mwqtaj mümkindikterin şaujaylauğa boladı jäne wlı Türkistan aumağındağı (ortalıq aziya) işki tepe-teñsizdik körsetkişterdi tolıqtap (mısalı, eñbekküş, orta-şağın bines, tarihi turizm, özen-su, tasımal, tb) sonıñ erik-jigerimen qıtayğa mwqtajdıqtı azaytuğa boladı. “Özbektesip ketemiz, qalanı Qırğız basıp ketedi” deytin taudıñ quısındağı sasıq qorqınıştan arılu kerek.

Eldeç Orda

Related Articles

  • Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

    Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluıBizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa

  • Köktürikten tarağan Qazaq ruları

    Erzat Käribay Köktürik qağanatı wlı Ğwn qağanatınan keyingi köşpendi-äskeri jwrttardıñ qwrğan imperiyası. 552-742 jıldarğa deyin 190 jılday däuren sürdi, bileuşı taypa Aşina taypası. Teritoriyası şığısta Japon teñizinen batısta qara teñizge deyin; Soltüstikte Siberiya ormandarınan Iran, Qıtayğa deyin sozılğan on million şarşı kilometr aumaqtı alıp jattı. Türki äsilinde Aşina bastağan ondağan taypalar odağınıñ atı bolatın. Tegi Ğwndar men Saqtardıñ birinen, eñ alğaşında Nionuan qağanatına qarastı temirşiler bolatın, 545 jılı Bumın qağan Terglekter(arbalılar nemese qañğarlar) Nionuandarğa attanğan jasaqtarın tosqauıldap talqanın şığardıda 50 mıñ otbası Terglekterdi bağındırıp aldıda 546 jılı Nionuan qağanı anağaydı oysırata jeñdi, anağay özin-özi öltirdi. Osılayşa Köktürik qağanatı qwrıldı. Qağanat Altay tauında şañıraq köterdi de keyin köşpendilerdiñ qasietti jwrtı bolğan

  • Imanipedagogikanıñ qajettiligi jäne alğışartı

    Pedagogika ərbir adamnıñ bükil ömir boyı damuınıñ kepili jəne qwralı bolğan pedagogikalıq procestiñ məni men mazmwnın, zañdarı men zañdılıqtarın jəne onıñ bügingi bağıt-bağdarı men bolaşaq örkendeu jolın zertteuşi ğılım jüyesi. Osı negizde pedagogika təlim-tərbie procesiniñ wyımdasu teoriyası men tehnologiyasın, pedagog is-əreketin (pedagogikalıq qızmetti) jəne oquşılardıñ ərqilı oqu jwmıstarın jetildirudiñ formaları men ədisterin əri olar arasındağı oqu isteri töñireginde tuındap otıratın qarım-qatınas, ıqpaldastıq strategiyaları men təsilderin naqtılap, aşıp otıradı. Adam biologiyalıq tirşilik iesi retinde düniege keledi. Onıñ twlğa bolıp jetilui üşin — tärbieleu qajet. Däl osı tärbie adamdı izgilendirip, oğan qajet qasiet sapalardı qalıptastıradı. Qazirgi qoğamda tärbie jwmıstarın jürgizu üşin arnayı mekemeler tüzilgen. Bwl üderisti käsibi bilimdi adamdar basqaradı. Tärbie jöninde

  • Boyıña oyıñ say bolğır, däudiñ atı däu ğoy qaşanda 

    Batyrkhan Kurmanseit Argentinanıñ Buenos-Ayresında ötken “Ülken jiırmalıq” (G20) elderi basşılarınıñ sammiti nätijelerine qatıstı qabıldanğan ortaq mälimdemede bügingi tañdağı eñ mañızdı älemdik mäselelerdiñ biri bolıp otırğan AQŞ-tıñ protekcionizm sayasatı jayında eşteñe aytılmadı. Onıñ ornına taraptar “Eñ aldımen Amerika” degeninen qaytpay otırğan prezident Tramptıñ talabımen Düniejüzilik sauda wyımın reformalauğa qatıstı kelisimge qol jetkizdi. “Birjaqtı sayasattı qoldauğa emes, köpjaqtı äriptestik jüyesin küşeytuge küş salu kerek” degendi büginge deyin qaytalap kelgen G20 elderi basşıları osı jolı öz poziciyaların qorğap qala almadı” dep jatır köp ekspertter. Sammittiñ jabılu räsiminen keyin ötken press-konferenciyada “Erkin sauda qağidasın saqtap, protekcionizm sayasatın jürgizbeudiñ mañızdı ekeni turalı birlesken mälimdemede nege eşteñe aytılmadı” degen swraqqa wyımdastıruşı el Argentinanıñ prezidenti Maurisio Makri

  • Täuelsizdik küreskerlerine mıñ alğıs!

    1986 jılı jeltoqsan ayınıñ ortasında Almatı qalasındağı Brejnev (qazirgi Respublika) alañı bükil älemniñ nazarın özine audardı. Ol kezde qazirgidey internet, äleumettik jeliler joq bolsa da, jergilikti jastardıñ demokratiyalıq bas köterui turalı aqparat düniejüzine tarap ülgergen edi. Kompartiyanıñ D.Qonaevtı qızmetinen taydırıp, onıñ ornına bwğan deyin Qazaqstan üşin beymälim bolğan G.Kolbindi tağayındauı narazılıq tuğızıp, qaladağı ortalıq alañğa on mıñdağan jastar jinaldı. Qarsı kelgendi qan qaqsatıp üyrengen keñes ökimeti bwl jolı da eşkimdi ayamadı. Beybit sipatta bastalğan şeru aqır soñında küşpen basılıp, oğan qatısqandardıñ birazı qaza taptı, köbi quğınğa wşıradı. Osı bir tarihi sätti jastardıñ jadında mäñgi saqtau üşin, «Adırna» wlttıq-etnografiyalıq birlestigi Almatı qalası İşki sayasat basqarmasınıñ qoldauımen şahardağı birqatar mekemelerde arnayı kezdesuler

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: