|  |  | 

كوز قاراس سۇحباتتار

ادۆوكات قۇسپان حالىقارالىق قولداۋدى ماقتادى


ادۆوكات ابزال قۇسپان (الدىڭعى قاتاردا سول جاقتان ءبىرىنشى) سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ سوتىندا وتىر. جاركەنت، 13 شىلدە 2018 جىل

ادۆوكات ابزال قۇسپان (الدىڭعى قاتاردا سول جاقتان ءبىرىنشى) سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ سوتىندا وتىر. جاركەنت، 13 شىلدە 2018 جىل

ازاتتىقتىڭ تىكەلەي ترانسلياتسياسىندا كورەرمەندەر سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن ادۆوكات ابزال قۇسپان قازاقستاننان پانا ىزدەۋشى قىتاي قازاعى سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ تامىزدىڭ 1-ىندە سوت زالىنان بوساتىلۋىنا اسەر ەتكەن فاكتورلاردى سيپاتتادى. پانفيلوۆ اۋداندىق سوتى ساۋىتبايدى قازاقستان-قىتاي شەكاراسىن زاڭسىز كەسىپ وتكەنى ءۇشىن التى ايعا شارتتى تۇردە سوتتاپ، شەتكە شىعارۋدان باس تارتقان.

ازاتتىق: زاڭدىق تۇرعىدا سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ ءىسى شەشىلدى مە؟ شەشىمىن تاپتى دەپ ايتا الامىز با؟

ابزال قۇسپان: تولىق شەشىلدى دەپ ايتا المايمىز. نازار اۋدارعان بولساڭىزدار، سوت ادەتتە قاراردى عانا وقىپ، تولىعىن كەيىن بەرەتىن ەدى. كەشە سۋديا باسىنان اياعىنا دەيىن سوت ۇكىمىن وقىپ شىقتى. سوت ۇكىمىندە ايتىلعان فاكتىنىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ پايدامىزدا. قىتايدا بولىپ جاتقان جاعدايدىڭ ءبارى (شىڭجاڭداعى ەتنيكالىق ازشىلىقتاردىڭ قۋدالانىپ، ساياسي لاگەرلەرگە قامالۋى – رەد.) سوتتىڭ انىقتاماسىندا ناقتى كورسەتىلگەن. زاڭدى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن، ءبىز ءسوزسىز پايدالاناتىن بولامىز. سايراگۇلدىڭ جەكە باسىنا كەلەتىن بولساق، پايىزدىق تۇرعىدان پروبلەمانىڭ 85 پايىزى شەشىلدى دەپ ايتۋعا بولادى.

 

ازاتتىق: شەشىمگە ەڭ باستى اسەر ەتكەن فاكتور نە بولدى؟ سىزدەر كەلتىرگەن دالەل-دايەك پە، بيلىكتىڭ ساياسي شەشىمى مە نەمەسە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءۇن قاتۋى ما؟ باسقا دا فاكتور بار ما؟

ابزال قۇسپان: ۇش فاكتور بۇعان اسەر ەتتى. ءىس باستالىسىمەن حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جۇمىس ىستەدىك. ءبىرىنشى بولىپ بۇۇ جانىنداعى بوسقىندار ءىسى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارىنىڭ الماتى قالاسىنداعى وكىلدىگىنەحابارلاستىم. Human Rights Watch (HRW) قۇقىق قورعاۋ ۇيىمىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا وكىلى ميرا ريتتمان حانىم جەكە ءوزى حابارلاستى. حالىقارالىق زاڭنامادا ءبىزدىڭ ادۆوكاتتىق تاجىريبەمىز جەتكىلىكسىز. سول سەبەپتى وسى ۇيىمدار بەرگەن كەڭەستەردىڭ كومەگى بولدى.

ازاتتىق: قاي تۇرعىدا ؟ ولار سوت پروتسەسىنە قاتىستى ۇسىنىس جاسادى ما؟

ابزال قۇسپان: Human Rights Watch پەن ەۋروپاداعى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋجونىندەگى ۇيىمدار پرەزيدەنت اتىنا، باس پروكۋروردىڭ اتىنا «سايراگۇل ساۋىتبايدى قىتايعا قايتارماۋ تۋرالى» حات جولدادى. بۇل ساياسي شەشىمگە اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. سەبەبى سۋديا [دينارا قۇيقاباەۆا] «بۇل حاتتار ماعان كەلىپ ءتۇستى» دەدى. دەمەك ءىستى قاراپ جاتقان سۋدياعا قوسا جولدانعان. بۇل – قازاقستان سوتىندا بولماعان قۇبىلىس، بولماعان وقيعا دەپ ويلايمىن. ەكىنشىدەن، سايراگۇل ساۋىتباي تۋرالى شەتەلدىك اعىلشىن ءتىلدى اقپارات قۇرالدارىندا جۇيەلى تۇردە جاريالانىپ تۇردى. تاعى ءبىر اسەر ەتكەن فاكتور – حالىقارالىق شارتتار. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان قول قويعان، راتيفيكاتسيالاعان «بالالار قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى» كونۆەنتسيا. سوت ۇكىمىنە اسەر ەتكەن نەگىزگى دايەك وسى بولدى دەسەم ارتىق ەمەس.

Kazakhstan-Sairagul Saytbai court

Kazakhstan-Sairagul Saytbai court

 

ازاتتىق: قازاقستان سوتتارى ۇكىم شىعارۋدا حالىقارالىق شارتتارعا ءجيى سۇيەنە مە، ەسكەرە مە؟

ابزال قۇسپان: ساياسي رەڭكى بار سوتتارعا قاتىسىپ جۇرگەن ادۆوكات رەتىندە ايتارىم – قازاقستاندا حالىقارالىق شارتتاردىڭ نورماسىن بۇزاتىن جاعداي جيىرەك بولادى.

ازاتتىق: سۋديا ۇكىمدە «ادامگەرشىلىك قاعيداتتارى» تۋرالى ايتتى. ال پروكۋرور تۋرالى ءسىز «ماعان ايتۋعا ءسوز قالدىرمادى» دەدىڭىز. وسى تۇرعىدان العاندا سوت ۇكىمى اۋداندىق سوت دەڭگەيىندە عانا قابىلداندى دەگەنگە كەلە مە؟

ابزال قۇسپان: مەنىڭ ويىمشا، جوعارعى دەڭگەيدەگى ساياسي شەشىم قابىلداندى. بىراق قالاي بولسا دا، [بۇل ۇكىم] سۋديا مەن پروكۋرورعا دەگەن حالىقتىڭ شاتقاياقتاپ كەتكەن سەنىمىنىڭ نىعايۋيانا ۇلەس قوستى. بۇل – مەملەكەتكە دەگەن حالىقتىڭ سەنىمىن وياتاتىن فاكتور.

ازاتتىق: ازاماتتىق قوعامنىڭ اسەرى بولدى ما؟ توپ-توپ بەلسەندى الماتىدان 300 شاقىرىم جەردەگى جاركەنتتە وتكەن سوتقا بارىپ ءجۇردى. بىراق جينالعانداردىڭ سوت عيماراتىنىڭ الدىندا كىشىگىرىم ميتينگ وتكىزىپ جىبەرگەنىنە ەشكىم تىيىم سالمادى.

وقي وتىرىڭىز. سايراگۇل ساۋىتباي: “جىلاسام، ءسوزىمنىڭ قۇنى بولماس ەدى”

ابزال قۇسپان: ازاماتتىق قوعامنىڭ العاشقى نىشاندارى دەپ ويلايمىن. مۇنداي پروتسەسس بىزگە كەرەك. تەك الماتىدان ەمەس، اتىراۋدان، قوستانايدان، ورالدان، سەمەيدەن كەلگەندەردى كوردىم. بۇل دا سوت شەشىمىنە اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. ەشقايسىسىنا جەكە شىعىپ، «ءبىزدى قولداڭىز، سوتقا كەلىڭىز» دەپ ءوتىنىش ايتقانىم جوق. كوبى مەنى تاۋىپ الىپ، وسى ماسەلەگە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جاتتى. الەمنىڭ ءار ەلىندەگى قازاقتار دا حابارلاستى. بۇل پروتسەسس جاپونيادان باستاپ، گەرمانيا، فرانتسيا، تۇركيا مەن ۇلىبريتانيادا تۇراتىن، الەمگە تارىداي شاشىلعان قازاقتاردىڭ دا باسىن بىرىكتىرگەن بولار. مەنى تاڭقالدىردى. مۇنداي دارەجەدە كومەك كۇتكەن جوق ەدىم.

ازاتتىق: كورەرمەندەردىڭ ىشىندە «بۇل سوت شەشىمى قىتايداعى ەتنيكالىق قازاقتارعا جەڭىلدىك اپەرە مە؟» دەپ سۇراپ جاتقاندارى بار.

ابزال قۇسپان: بۇل – كوپشىلىكتى مازالايتىن سۇراق. شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق ولكەسىندەگى قىسپاق 2016 جىلى باستالدى. بۇل جاعداي [وعان دەيىن] تيبەتتە بولدى. بۇل جاعداي شىڭجاڭ ۇيعىرلارىنىڭ باسىندا الدەقايدا بۇرىننان بولىپ جاتتى. اقش-تا بۇل ماسەلەنى ۆيتسە-پرەزيدەنت مايك پەنس پەن مەملەكەت حاتشىسى مايك پومپەو قاداعالاپ وتىر. بىرقاتار سەناتور مەن بۇۇ وكىلدەرى شىلدەنىڭ 26-سىندا ۇلكەن جيىن وتكىزدى (سەناتور ماركو رۋبيو توراعالىق ەتكەن بۇل جيىن «شىڭجاڭداعى ادام قۇقىقتارى داعدارىسى بويىنشا كوميسسيا وتىرىسى» دەپ اتالادى – رەد.). شىڭجاڭداعى ساياسي ۇيرەنۋ لاگەرلەرىندە ەتنيكالىق ازشىلىقتارعا جاسالىپ جاتقان قىسىم تۋرالى ماسەلە ءبىز كوتەرگەن ماتەريالدار نەگىزىندە اقش-تا قارالىپ، قىتايعا قاتىستى بولەك قارار دايىندالىپ جاتىر.

ازاتتىق: سايراگۇل ساۋىتباي ىسىنە قاتىستى قىتايدىڭ ەندىگى تالابى نە بولماق؟

ءۇش اي ىشىندە «بوسقىن» دەپ تانۋ نەمەسە تانىماۋ ستاتۋسى بەلگىلى بولۋى ءتيىس. سايراگۇلدىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا تولىق قۇقىعى بار.

 

ابزال قۇسپان: قازاقستان «ەلدەن شىعارمايمىز» دەپ ۇكىم شىعاردى. ەندى ەكىنشى ماسەلە، ەكستراديتسيا. [سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ] قىتايدا جاساعان قىلمىسى (شەكارانى زاڭسىز كەسىپ ءوتۋ – رەد.) بويىنشا، قىتاي تارابى سۇراتۋى مۇمكىن. بۇل – بولەك پرودتسەدۋرا. بىراق، سوتتىڭ ۇكىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوڭ جاقسى اسەرى بولۋى كەرەك. ەڭ باستىسى، قۇپيانى بىلەتىن ادامنىڭ [شەتكە] شىعۋعا [قاتىستى] تىيىمى بار. قىتاي زاڭدارىنا سايكەس، شىعىپ كەتكەن جاعدايدا قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. بۇل ماسەلەنى الدىن-الا ويلاندىق. كەشەگى «پانا ىزدەۋشى تۇلعا» دەگەن كۋالىگىمىز – حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس، ەلدەن شىعارۋعا دا، سۇراتقان ەلگە بەرۋگە دە تىيىم سالادى. ءۇش اي ىشىندە «بوسقىن» دەپ تانۋ نەمەسە تانىماۋ ستاتۋسى بەلگىلى بولۋى ءتيىس. قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا تولىق قۇقىعى بار. ونى ءبىز «بوسقىن» ستاتۋسى بەلگىلى بولعان سوڭ قاراستىرامىز.

ازاتتىق: بۇل وقيعا قىتايدان قازاقستانعا كەلگىسى كەلىپ وتىرعان ەتنيكالىق قازاقتارعا اسەر ەتە مە؟

ابزال قۇسپان: بۇل ولارعا ءۇمىت سىيلايدى. قازاقستان حالقىنا، بيلىگىنە سەنىم ارتادى. ەكىويلى بولىپ جۇرگەندەر «ەلىم، جۇرتىم» دەپ كەلۋگە تىرىسادى. بىراق، سول ەلدىڭ زاڭدارىن وقىپ جۇرگەن ادام رەتىندە ايتارىم، [قىتايدىڭ ەتنيكالىق قازاق ازاماتتارى] شەكارادان زاڭسىز ءوتىپ جاتسا، قىتايدا ۇستالعان جاعدايدا اتۋ جازاسىنا كەسىلۋى مۇمكىن. بۇل [قىتاي بيلىگىنىڭ كوزىمەن قاراعاندا] اۋىر قىلمىس ەكەنىن ەسكەرتكىم كەلەدى.

ەسكەرتۋ: ادۆوكات ابزال قۇسپانمەن ازاتتىق وتكىزگەن ونلاين-كونفەرەنتسيانىڭ تولىق ۆيدەو نۇسقاسىن مىنا سىلتەمەدەن تاباسىزدار.

ازاتتىق

Related Articles

  • نەسيە قايدا جۇمسالىپ جاتىر؟

    2018 جىلدىڭ 11 ايىندا بانكتەردىڭ حالىققا بەرگەن نەسيەلەرىنىڭ 52 پايىزى يمپورتتىق تاۋارلاردى الۋعا جۇمسالعان ەكەن. مۇنى «حالىقتىق كوممۋنيستەر» پارتياسىنىڭ ساراپشىلارى انىقتاپ وتىر. وسى پارتيانىڭ ماجىلىستەگى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ا.قوڭىروۆ مۇنى الاڭداتارلىق جاعداي دەپ ساناپ، ۇلتتىق بانك توراعاسى د.اقىشەۆكە ساۋال جولدادى. ويتكەنى، بارلىق دامىعان جانە دۇرىس جولمەن دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردە نەسيەنىڭ ۇلكەن بولىگى ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرىلەدى. ال ساۋدا سالاسىنا، اتاپ ايتقاندا الىپساتارلىق جۇمىستار ءۇشىن بەرىلەتىن نەسيە كولەمى تومەن. بىزدە ءبارى كەرىسىنشە بولىپ وتىر. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بىزدە وڭدەۋ ونەركاسىبىنە بەرىلەتىن نەسيە الەمدىك تاجىريبەنىڭ تالابىنا دا، قازاقستاندى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنە دە جاۋاپ بەرە المايتىن ماردىمسىز حالدە. ونىڭ دا جالپى كولەمىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى عانا ۇزاقمەرزىمدى قارىز سانالادى. سونىڭ ىشىندە، ۇزاقمەرزىمگە

  • قىتايدى قورشاعان اقش اسكەري بازالارى: اقش-تىڭ قىتايدى بولشەكتەۋ جوسپارى بولعان با؟

    سوڭعى جىلدارى اقش پەن قىتاي ەكونوميكا، قورعانىس سىندى ەڭ نەگىزگى سالالاردا باسەكەلەسە باستادى. قۇراما شتات تارابى ستراتەگيالىق باسەكەلەسى رەتىندە رەسەي مەن قىتايدى قاتار قويدى. سونىمەن بىرگە ءۇندى-تىنىق مۇحيتىنداعى اسكەري ارەكەتتەرى اقش پەن قىتاي اراسىندا تۋىلۋى مۇمكىن سوعىس قاۋپىن ەلەستەتتى. وسىعان بايلانىستى اقش-تىڭ اسكەري بازالارى قانداي ءرول اتقارىپ تۇر؟ قىتايدىڭ باستى قاۋىپتەرى نەدە؟ اقش-تىڭ اسكەري بازالارى قايدا، قالاي ورنالاسقان دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كوردىك. «2030 جىلى اقش قىتايدى بولشەكتەۋى مۇمكىن» 2009 جىلى 20 قاراشادا قىتايدىڭ حالىقتىق ازاتتىق ارميا اسكەري-اۋە كۇشتەرى ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسورى ءداي ءشۇي (Dai Xu) اتالعان جوعارى وقۋ ورنىندا «قىتايدى بولشەكتەۋ 2030 – اقش-تىڭ عالامدىق ستراتەگياسى جانە قىتاي داعدارىسى» اتتى اتىشۋلى لەكتسياسىن سويلەگەن. ونىڭ لەكتسياسى قىتايدىڭ وزگە اسكەري ماماندارى ايتقانداي

  • گيپەر جوبالاردىڭ جولى بولا ما؟

    كەڭەس وداعى جىلدارىندا مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى گيگانتومانياعا قۇشتار بولدى. ءبىر ورتالىقتان باسقارىلعان جوسپارلى ەكونوميكادا ولار ازدى-كوپتى تيىمدىلىك كورسەتتى، بىراق نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەندە سولاردىڭ ءبارى ادىرا قالدى. ويتكەنى، نارىق گيگانتومانيانى سۇيمەيدى، ول ناقتىلىققا يكەمدىلىكتى ۇناتادى. سول سياقتى قازاقستان دا وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقتىڭ «كورپەڭە قاراي كوسىل» دەگەن ناقىلىن ۇمىتىپ، گيپەر جوبالارعا، مەگا جوبالارعا قۇمارلىق تانىتىپ كەلەدى. ماسەلەن، «قازاقستان-تۇركىمەنستان-يران» حالىقارالىق تەمىرجول مارشرۋتى جوباسىنا باستاماشى بولىپ، اقىرى ونى 2014 جىلى ىسكە قوستى. ارىپتەستەرىمىز بولىپ وتىرعان ەكى ەلدىڭ تاۋارلارى دا نارىقتى جارىپ، اعىلىپ جاتاتىندار ەمەس. وعان قازاقستان ارقىلى رەسەي قوسىلعاندا دا تاۋارلارى بىرتەكتى، ءبارىنىڭ دە قاۋزايتىنى نەگىزىنەن تابيعي رەسۋرستار. وسى جولمەن قازاقستان تاۋارلارى پارسى شىعاناعىنا تىكەلەي شىعاتىن بولادى دەپ جالاۋلاتقان ەدىك. سول دامەمىز اقتالدى ما؟

  • نازارباەۆتان كەيىنگى قازاقستان نە بولماق؟

    2018 جىلى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى كەي وقيعالار بيلىك ترانزيتىنە جان-جاقتى دايىندىق ءجۇرىپ جاتقانىن ايگىلەدى. ساياساتتانۋشى، تاۋەكەلدەردى باعالاۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى دوسىم ساتباەۆ قازىرگى ترانزيت مەحانيزمى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ كوزى ءتىرى كەزدە عانا جۇمىس ىستەيدى، سوندىقتان بيلىكتىڭ قانداي جولمەن جانە كىمگە اۋىساتىنى بەلگىسىز دەپ ەسەپتەيدى. 2018 جىل اياقتالار تۇستا دوسىم ساتباەۆپەن باستى ساياسي وقيعالارعا تالداۋ جاساپ، نازارباەۆسىز قازاقستان تاپ بولاتىن ماسەلەلەرگە ءۇڭىلىپ كوردىك. ساياساتتانۋشى د.ساتباەۆ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ۇجىمدىق مۇراگەر بولا المايدى – دوسىم، بيىلعى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى ­– «قاۋىپسىزدىك كەڭەسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشىلىك ورگاننان كونستيتۋتسيالىق ورگانعا اينالدى، ال ءبىرىنشى پرەزيدەنتكە ونى ءومىر بويى باسقارۋ قۇقى بەرىلدى. كەيبىر ساراپشىلار بۇدان بيلىك ترانزيتىنە دايىندىقتىڭ نىشانىن بايقادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، بۇل

  • ماۋلەن اشىمباەۆ: قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت ەكەنىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك

    قاراعاندى – تالاي تالانت پەن دارىنداردىڭ كىندىگىن كەسىپ، توماعاسىن سىپىرعان، قازاق ءۇشىن قۇت دارىپ، باق قونعان قاستەرلى مەكەن. سوڭعى اپتادا وسى ءبىر ولكەگە ەلدىڭ نازارى ەرەكشە اۋدى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى دە بارشاعا ءمالىم. بۇگىن ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جانات سۇلەيمەنوۆ ارنايى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ، ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. اتالعان ءىس بويىنشا ناقتى شارالار قولعا الىنىپ، تەرگەۋ امالدارىنىڭ جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن دا ايتتى. قازىردىڭ وزىندە وسى ىسكە قاتىسى بار دەگەن كۇدىكپەن 8 ادامنىڭ ۇستالعانى، تاعى بىرەۋىنە ىزدەۋ جاريالانعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل كەشەندى جۇمىستار ناقتى ناتيجەسىن بەرىپ، جاۋاپتى ادامدار زاڭعا سايكەس جازالارىن الادى. وسى رەتتە، ورىن العان جايتقا قاتىستى از-كەم ءوز ويىمىزدى ءبىلدىرىپ، ءۇن قوسقاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. بۇعان دەيىن

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: