|  |  | 

كوز قاراس سۇحباتتار

ادۆوكات قۇسپان حالىقارالىق قولداۋدى ماقتادى


ادۆوكات ابزال قۇسپان (الدىڭعى قاتاردا سول جاقتان ءبىرىنشى) سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ سوتىندا وتىر. جاركەنت، 13 شىلدە 2018 جىل

ادۆوكات ابزال قۇسپان (الدىڭعى قاتاردا سول جاقتان ءبىرىنشى) سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ سوتىندا وتىر. جاركەنت، 13 شىلدە 2018 جىل

ازاتتىقتىڭ تىكەلەي ترانسلياتسياسىندا كورەرمەندەر سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن ادۆوكات ابزال قۇسپان قازاقستاننان پانا ىزدەۋشى قىتاي قازاعى سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ تامىزدىڭ 1-ىندە سوت زالىنان بوساتىلۋىنا اسەر ەتكەن فاكتورلاردى سيپاتتادى. پانفيلوۆ اۋداندىق سوتى ساۋىتبايدى قازاقستان-قىتاي شەكاراسىن زاڭسىز كەسىپ وتكەنى ءۇشىن التى ايعا شارتتى تۇردە سوتتاپ، شەتكە شىعارۋدان باس تارتقان.

ازاتتىق: زاڭدىق تۇرعىدا سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ ءىسى شەشىلدى مە؟ شەشىمىن تاپتى دەپ ايتا الامىز با؟

ابزال قۇسپان: تولىق شەشىلدى دەپ ايتا المايمىز. نازار اۋدارعان بولساڭىزدار، سوت ادەتتە قاراردى عانا وقىپ، تولىعىن كەيىن بەرەتىن ەدى. كەشە سۋديا باسىنان اياعىنا دەيىن سوت ۇكىمىن وقىپ شىقتى. سوت ۇكىمىندە ايتىلعان فاكتىنىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ پايدامىزدا. قىتايدا بولىپ جاتقان جاعدايدىڭ ءبارى (شىڭجاڭداعى ەتنيكالىق ازشىلىقتاردىڭ قۋدالانىپ، ساياسي لاگەرلەرگە قامالۋى – رەد.) سوتتىڭ انىقتاماسىندا ناقتى كورسەتىلگەن. زاڭدى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن، ءبىز ءسوزسىز پايدالاناتىن بولامىز. سايراگۇلدىڭ جەكە باسىنا كەلەتىن بولساق، پايىزدىق تۇرعىدان پروبلەمانىڭ 85 پايىزى شەشىلدى دەپ ايتۋعا بولادى.

 

ازاتتىق: شەشىمگە ەڭ باستى اسەر ەتكەن فاكتور نە بولدى؟ سىزدەر كەلتىرگەن دالەل-دايەك پە، بيلىكتىڭ ساياسي شەشىمى مە نەمەسە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءۇن قاتۋى ما؟ باسقا دا فاكتور بار ما؟

ابزال قۇسپان: ۇش فاكتور بۇعان اسەر ەتتى. ءىس باستالىسىمەن حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جۇمىس ىستەدىك. ءبىرىنشى بولىپ بۇۇ جانىنداعى بوسقىندار ءىسى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارىنىڭ الماتى قالاسىنداعى وكىلدىگىنەحابارلاستىم. Human Rights Watch (HRW) قۇقىق قورعاۋ ۇيىمىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا وكىلى ميرا ريتتمان حانىم جەكە ءوزى حابارلاستى. حالىقارالىق زاڭنامادا ءبىزدىڭ ادۆوكاتتىق تاجىريبەمىز جەتكىلىكسىز. سول سەبەپتى وسى ۇيىمدار بەرگەن كەڭەستەردىڭ كومەگى بولدى.

ازاتتىق: قاي تۇرعىدا ؟ ولار سوت پروتسەسىنە قاتىستى ۇسىنىس جاسادى ما؟

ابزال قۇسپان: Human Rights Watch پەن ەۋروپاداعى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋجونىندەگى ۇيىمدار پرەزيدەنت اتىنا، باس پروكۋروردىڭ اتىنا «سايراگۇل ساۋىتبايدى قىتايعا قايتارماۋ تۋرالى» حات جولدادى. بۇل ساياسي شەشىمگە اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. سەبەبى سۋديا [دينارا قۇيقاباەۆا] «بۇل حاتتار ماعان كەلىپ ءتۇستى» دەدى. دەمەك ءىستى قاراپ جاتقان سۋدياعا قوسا جولدانعان. بۇل – قازاقستان سوتىندا بولماعان قۇبىلىس، بولماعان وقيعا دەپ ويلايمىن. ەكىنشىدەن، سايراگۇل ساۋىتباي تۋرالى شەتەلدىك اعىلشىن ءتىلدى اقپارات قۇرالدارىندا جۇيەلى تۇردە جاريالانىپ تۇردى. تاعى ءبىر اسەر ەتكەن فاكتور – حالىقارالىق شارتتار. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان قول قويعان، راتيفيكاتسيالاعان «بالالار قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى» كونۆەنتسيا. سوت ۇكىمىنە اسەر ەتكەن نەگىزگى دايەك وسى بولدى دەسەم ارتىق ەمەس.

Kazakhstan-Sairagul Saytbai court

Kazakhstan-Sairagul Saytbai court

 

ازاتتىق: قازاقستان سوتتارى ۇكىم شىعارۋدا حالىقارالىق شارتتارعا ءجيى سۇيەنە مە، ەسكەرە مە؟

ابزال قۇسپان: ساياسي رەڭكى بار سوتتارعا قاتىسىپ جۇرگەن ادۆوكات رەتىندە ايتارىم – قازاقستاندا حالىقارالىق شارتتاردىڭ نورماسىن بۇزاتىن جاعداي جيىرەك بولادى.

ازاتتىق: سۋديا ۇكىمدە «ادامگەرشىلىك قاعيداتتارى» تۋرالى ايتتى. ال پروكۋرور تۋرالى ءسىز «ماعان ايتۋعا ءسوز قالدىرمادى» دەدىڭىز. وسى تۇرعىدان العاندا سوت ۇكىمى اۋداندىق سوت دەڭگەيىندە عانا قابىلداندى دەگەنگە كەلە مە؟

ابزال قۇسپان: مەنىڭ ويىمشا، جوعارعى دەڭگەيدەگى ساياسي شەشىم قابىلداندى. بىراق قالاي بولسا دا، [بۇل ۇكىم] سۋديا مەن پروكۋرورعا دەگەن حالىقتىڭ شاتقاياقتاپ كەتكەن سەنىمىنىڭ نىعايۋيانا ۇلەس قوستى. بۇل – مەملەكەتكە دەگەن حالىقتىڭ سەنىمىن وياتاتىن فاكتور.

ازاتتىق: ازاماتتىق قوعامنىڭ اسەرى بولدى ما؟ توپ-توپ بەلسەندى الماتىدان 300 شاقىرىم جەردەگى جاركەنتتە وتكەن سوتقا بارىپ ءجۇردى. بىراق جينالعانداردىڭ سوت عيماراتىنىڭ الدىندا كىشىگىرىم ميتينگ وتكىزىپ جىبەرگەنىنە ەشكىم تىيىم سالمادى.

وقي وتىرىڭىز. سايراگۇل ساۋىتباي: “جىلاسام، ءسوزىمنىڭ قۇنى بولماس ەدى”

ابزال قۇسپان: ازاماتتىق قوعامنىڭ العاشقى نىشاندارى دەپ ويلايمىن. مۇنداي پروتسەسس بىزگە كەرەك. تەك الماتىدان ەمەس، اتىراۋدان، قوستانايدان، ورالدان، سەمەيدەن كەلگەندەردى كوردىم. بۇل دا سوت شەشىمىنە اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. ەشقايسىسىنا جەكە شىعىپ، «ءبىزدى قولداڭىز، سوتقا كەلىڭىز» دەپ ءوتىنىش ايتقانىم جوق. كوبى مەنى تاۋىپ الىپ، وسى ماسەلەگە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جاتتى. الەمنىڭ ءار ەلىندەگى قازاقتار دا حابارلاستى. بۇل پروتسەسس جاپونيادان باستاپ، گەرمانيا، فرانتسيا، تۇركيا مەن ۇلىبريتانيادا تۇراتىن، الەمگە تارىداي شاشىلعان قازاقتاردىڭ دا باسىن بىرىكتىرگەن بولار. مەنى تاڭقالدىردى. مۇنداي دارەجەدە كومەك كۇتكەن جوق ەدىم.

ازاتتىق: كورەرمەندەردىڭ ىشىندە «بۇل سوت شەشىمى قىتايداعى ەتنيكالىق قازاقتارعا جەڭىلدىك اپەرە مە؟» دەپ سۇراپ جاتقاندارى بار.

ابزال قۇسپان: بۇل – كوپشىلىكتى مازالايتىن سۇراق. شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق ولكەسىندەگى قىسپاق 2016 جىلى باستالدى. بۇل جاعداي [وعان دەيىن] تيبەتتە بولدى. بۇل جاعداي شىڭجاڭ ۇيعىرلارىنىڭ باسىندا الدەقايدا بۇرىننان بولىپ جاتتى. اقش-تا بۇل ماسەلەنى ۆيتسە-پرەزيدەنت مايك پەنس پەن مەملەكەت حاتشىسى مايك پومپەو قاداعالاپ وتىر. بىرقاتار سەناتور مەن بۇۇ وكىلدەرى شىلدەنىڭ 26-سىندا ۇلكەن جيىن وتكىزدى (سەناتور ماركو رۋبيو توراعالىق ەتكەن بۇل جيىن «شىڭجاڭداعى ادام قۇقىقتارى داعدارىسى بويىنشا كوميسسيا وتىرىسى» دەپ اتالادى – رەد.). شىڭجاڭداعى ساياسي ۇيرەنۋ لاگەرلەرىندە ەتنيكالىق ازشىلىقتارعا جاسالىپ جاتقان قىسىم تۋرالى ماسەلە ءبىز كوتەرگەن ماتەريالدار نەگىزىندە اقش-تا قارالىپ، قىتايعا قاتىستى بولەك قارار دايىندالىپ جاتىر.

ازاتتىق: سايراگۇل ساۋىتباي ىسىنە قاتىستى قىتايدىڭ ەندىگى تالابى نە بولماق؟

ءۇش اي ىشىندە «بوسقىن» دەپ تانۋ نەمەسە تانىماۋ ستاتۋسى بەلگىلى بولۋى ءتيىس. سايراگۇلدىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا تولىق قۇقىعى بار.

 

ابزال قۇسپان: قازاقستان «ەلدەن شىعارمايمىز» دەپ ۇكىم شىعاردى. ەندى ەكىنشى ماسەلە، ەكستراديتسيا. [سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ] قىتايدا جاساعان قىلمىسى (شەكارانى زاڭسىز كەسىپ ءوتۋ – رەد.) بويىنشا، قىتاي تارابى سۇراتۋى مۇمكىن. بۇل – بولەك پرودتسەدۋرا. بىراق، سوتتىڭ ۇكىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوڭ جاقسى اسەرى بولۋى كەرەك. ەڭ باستىسى، قۇپيانى بىلەتىن ادامنىڭ [شەتكە] شىعۋعا [قاتىستى] تىيىمى بار. قىتاي زاڭدارىنا سايكەس، شىعىپ كەتكەن جاعدايدا قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. بۇل ماسەلەنى الدىن-الا ويلاندىق. كەشەگى «پانا ىزدەۋشى تۇلعا» دەگەن كۋالىگىمىز – حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس، ەلدەن شىعارۋعا دا، سۇراتقان ەلگە بەرۋگە دە تىيىم سالادى. ءۇش اي ىشىندە «بوسقىن» دەپ تانۋ نەمەسە تانىماۋ ستاتۋسى بەلگىلى بولۋى ءتيىس. قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا تولىق قۇقىعى بار. ونى ءبىز «بوسقىن» ستاتۋسى بەلگىلى بولعان سوڭ قاراستىرامىز.

ازاتتىق: بۇل وقيعا قىتايدان قازاقستانعا كەلگىسى كەلىپ وتىرعان ەتنيكالىق قازاقتارعا اسەر ەتە مە؟

ابزال قۇسپان: بۇل ولارعا ءۇمىت سىيلايدى. قازاقستان حالقىنا، بيلىگىنە سەنىم ارتادى. ەكىويلى بولىپ جۇرگەندەر «ەلىم، جۇرتىم» دەپ كەلۋگە تىرىسادى. بىراق، سول ەلدىڭ زاڭدارىن وقىپ جۇرگەن ادام رەتىندە ايتارىم، [قىتايدىڭ ەتنيكالىق قازاق ازاماتتارى] شەكارادان زاڭسىز ءوتىپ جاتسا، قىتايدا ۇستالعان جاعدايدا اتۋ جازاسىنا كەسىلۋى مۇمكىن. بۇل [قىتاي بيلىگىنىڭ كوزىمەن قاراعاندا] اۋىر قىلمىس ەكەنىن ەسكەرتكىم كەلەدى.

ەسكەرتۋ: ادۆوكات ابزال قۇسپانمەن ازاتتىق وتكىزگەن ونلاين-كونفەرەنتسيانىڭ تولىق ۆيدەو نۇسقاسىن مىنا سىلتەمەدەن تاباسىزدار.

ازاتتىق

Related Articles

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن”

    سايراگۇل اپايدىڭ جەڭىسىن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. سوت شەشىمىنەن كەيىنگى قۋانىشتى بەينەسىن قايتا قايتا كورىپ قاتتى قۋاندىم. قۋانباعان جۇرت جوق ەكەن سول ماڭدا. سايراگۇل اپايدىڭ بەينەسىنە قاراپ سان ويعا باتتىم… قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى تۋرالى وسىعان دەيىن دە ازاماتتىق پىكىرىمدى ايتقامىن، پوست تۇر. مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن” دەپ ءداۋىر بولگىشتىك سيپاتقا وزگەرۋى مۇمكىن. قازىر، ءبىزدىڭ جۇرت تەك عانا قۋانىشتى قۇتتىقتاپ تويلاۋمەن ابىگەر بوللىپ جاتىر ەكەن بىراق ماسەلەگە ۇلكەن ماشتابتان قاراپ ستراتەگيالىق تالداۋ ساراپتاۋ جاساۋ جاعى جەتپەي تۇر. قىتايدان زاڭسىز شەكارا بۇزىپ ءوتۋ وقيعاسى سايراگۇلگە دەيىن دە بولعان (مەنىڭشە سايراگۇلدەن كەيىن دە بولادى…), سابەت-قىتاي اراسىنداعى قىرعيقاباق كەزىندە قىتايداعى سابەتشىل قازاق ۇلتشىلدارى مەن جاس زيالىلاردىڭ ءبىرازى زاڭسىز

  • 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن.

    Eldeç Orda 1912-جىلعا دەيىن قىتاي تەرريتورياسى ەكى ۇلكەن بولىكە بولىنگەن. ءبىرى، مانجۋر ۇكىمەتىنە شىن تيەسىلى زاڭدى تەرريتوريا. ەكىنشىسى، جانجۋر ۇكىمەتىنە سىرتتاي تيەسىلى بالامالى تەرريتوريا. زاڭ بويىنشا بۇل بالامالى تەرريتوريا قالاعان ۋاقىتىندا مانجۋر تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتە الادى. ءسىز مىنا كارتادان قىتايعا تيەسىلى ياعني تسين مەملەكەتىنە شىن تيەسىلى تەرريتوريانى نوبايلاپ بولسادا انىق كورە الاسىز. بۇل كارتاداعى تيبەت، موڭعول، ۇيعىر جانە قازاق تەرريتورياسىنىڭ تسين-گە كىرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ سەبەبى مىناۋ: ولار تسين قاعاناتىنا جىلىنا ءبىر رەت سىرتتاي سالىق تولەمىن وتەپ تۇرعان، تسين ۇكىمەتى سىرتتاي سالىق وتەۋشى ەلدىڭ ىشكى ىسىنە كيلىكپەگەن، ىشكى ىستەرى، ىشكى ماسەلەسى ءوز ىرقىندا بولعان، ءبىرىنىڭ سىرتقى-ىشكى ىستەرىن رەسەيدىڭ ورىنبور، قازان، تاشكەن شاھارلارى شەشسە، بىرىنە يندياداعى موعول جانە الىستاعى وسىمانلى بيلىگى ارالاسىپ

  • “نازارباەۆ 2020 جىلى سايلاۋعا تۇسەدى دەپ ويلامايمىن”

    قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلىبريتانيالىق ۆۆس تەلەارناسىنىڭ Hard Talk باعدارلاماسىنا سۇحبات بەرىپ، نازارباەۆتىڭ بيلىگى جانە ەلدەگى جەمقورلىقپەن كۇرەس تۋرالى ايتتى. سۇحبات 20 ماۋسىمدا ۆۆس News تەلەارناسىنا جانە BBC راديوسىنا شىقتى. “نازارباەۆتىڭ بيلىكتە ۇزاق وتىرۋى – تۇراقتىلىقتىڭ بەلگىسى. 2020 جىلعا دەيىن بيلىكتە بولادى. كەيىن سايلاۋعا تۇسەم دەسە وزىنە بايلانىستى” دەدى توقاەۆ سۇحباتىندا. وسى ساتتە حابار جۇرگىزۋشىسى ستيۆەن ساكۋر “ەگەر مەنىڭ ماتەماتيكالىق ەسەبىم دۇرىس بولسا، 2020 جىلى نازارباەۆ 80 جاسقا تولادى عوي؟” دەپ سۇرادى. بۇل سۇراققا توقاەۆ ء“يا، ءيا. مالايزيادا 92 جاسقا تولعان ماحاتحير موحاماد پرەمەر-مينيستر بولدى عوي. اشىعىن ايتقاندا، 2020 جىلى نازارباەۆ پرەزيدەنت سايلاۋىنا تۇسەدى دەپ ويلامايمىن. ول وتە اقىلدى ادام. مۇمكىن 2020 جىلعى سايلاۋ باسقا كانديداتتارمەن وتەر. سايلاۋعا

  • جۇرەگىڭىزدەن اينالدىم، يمانعالي اعا!

    قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى وكىلەتتى ەلشىسى، الاشتىڭ جۇرەكتى ۇلى يمانعالي نۇرعاليۇلى تاسماعامبەتوۆ رەسەيدە ءوتىپ جاتقان فۋتبول چەمپيوناتىنداعى رەسەي مەن ەگيپەت اراسىنداعى كەزدەسۋدە قاي ەلگە جانكۇيەر بولاتىنىن ايتتى، – دەپ حابارلايدى اباي-اقپارات.  يمەكەڭ – ءوزى ەلشى بولىپ جۇرگەن ءھام الەمدىك دودانى دۇركىرەتىپ وتكىزىپ جاتقان رەسەيگە جانكۇيەر بولمايدى. سەنسەڭىز دە، سەنبەسەڭىز دە يمەكەڭ – ەگيپەتتىڭ ۇلتتىق فۋتبول قۇراماسىنىڭ فاناتى. قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىسى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ “فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىندا كىمنىڭ جانكۇيەرى بولاسىز؟” دەگەن سۇراققا جارىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ بارىنە قۇرمەتپەن قاراي وتىرىپ، ەگيپەتتىكتەردىڭ جانكۇيەرى بولاتىنىن، ويتكەنى بۇل چەمپياناتتاعى ەگيپەت قاندىق تۇرعىدان، تاريحى مەن رۋحى ءھام ءدىنى جاعىنان بىزگە جاقىن ەل ەكەنىن ايتىپ، مىسىر حاليفاتتىعىن ۇزاق جىل ۋىسىندا ۇستاپ گۇلدەندىرىپ، “جۇرەكتەردىڭ ءامىرشىسى” اتانعان سۇلتان بەيبارىستىڭ ءبىزدىڭ بابامىز ەكەنىن ەسكە

  • اقىش بىزگە ۇلگى ەمەس…

    اقىش بىزگە ۇلگى ەمەس، وندا قارۋ-جاراق ساتاتىن 65,000 دۇكەن بار، وسىسىن دا ۇلگى الۋىمىز كەرەك پە؟!؟ اقىش ستاندارد ەمەس، ول ءوزىنىڭ پارادوكستارى مەن الەۋمەتتىك اپاتتارىن وزىنە ساقتاپ قالسىن. حالقىنىڭ 10%-ساۋاتسىز، بۇل 30 ملن ادام دەگەن ءسوز. اقىش تۇرمەلەرىندە 3 ملن قىلمىسكەر جاتىر، بۇل الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كورسەتكىش، فەدەرالدى بيۋدجەتتەن جىلىنا 80 ملرد دوللار وسى تۇرمەلەردى ۇستاۋعا جۇمسالادى ەكەن. جىلىنا 17,000 اقىش ازاماتى بەيتانىس ادامداردىڭ اتقان وعىنان ءولىپ جاتىر. 70 ملن اقىش ازاماتى əلەۋمەتتىك ارناۋلى جəردەماقىمەن ولمەستىڭ كۇنىن كەشىپ جاتىر. 24 ملن ادام ناركومان! اقىشتىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ساپاسى الەم بويىنشا 37-ءشى ورىندا، ايتا بەرسەك كوپ نارسە بار. ال وسىنداي ەلدە وتىرىك شىركەۋ مەن جالعان ءدىننىڭ كوپ بولۋى ەش تاڭعالارلىق نارسە

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: