|  |  | 

كوز قاراس سۇحباتتار

ادۆوكات قۇسپان حالىقارالىق قولداۋدى ماقتادى


ادۆوكات ابزال قۇسپان (الدىڭعى قاتاردا سول جاقتان ءبىرىنشى) سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ سوتىندا وتىر. جاركەنت، 13 شىلدە 2018 جىل

ادۆوكات ابزال قۇسپان (الدىڭعى قاتاردا سول جاقتان ءبىرىنشى) سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ سوتىندا وتىر. جاركەنت، 13 شىلدە 2018 جىل

ازاتتىقتىڭ تىكەلەي ترانسلياتسياسىندا كورەرمەندەر سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن ادۆوكات ابزال قۇسپان قازاقستاننان پانا ىزدەۋشى قىتاي قازاعى سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ تامىزدىڭ 1-ىندە سوت زالىنان بوساتىلۋىنا اسەر ەتكەن فاكتورلاردى سيپاتتادى. پانفيلوۆ اۋداندىق سوتى ساۋىتبايدى قازاقستان-قىتاي شەكاراسىن زاڭسىز كەسىپ وتكەنى ءۇشىن التى ايعا شارتتى تۇردە سوتتاپ، شەتكە شىعارۋدان باس تارتقان.

ازاتتىق: زاڭدىق تۇرعىدا سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ ءىسى شەشىلدى مە؟ شەشىمىن تاپتى دەپ ايتا الامىز با؟

ابزال قۇسپان: تولىق شەشىلدى دەپ ايتا المايمىز. نازار اۋدارعان بولساڭىزدار، سوت ادەتتە قاراردى عانا وقىپ، تولىعىن كەيىن بەرەتىن ەدى. كەشە سۋديا باسىنان اياعىنا دەيىن سوت ۇكىمىن وقىپ شىقتى. سوت ۇكىمىندە ايتىلعان فاكتىنىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ پايدامىزدا. قىتايدا بولىپ جاتقان جاعدايدىڭ ءبارى (شىڭجاڭداعى ەتنيكالىق ازشىلىقتاردىڭ قۋدالانىپ، ساياسي لاگەرلەرگە قامالۋى – رەد.) سوتتىڭ انىقتاماسىندا ناقتى كورسەتىلگەن. زاڭدى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن، ءبىز ءسوزسىز پايدالاناتىن بولامىز. سايراگۇلدىڭ جەكە باسىنا كەلەتىن بولساق، پايىزدىق تۇرعىدان پروبلەمانىڭ 85 پايىزى شەشىلدى دەپ ايتۋعا بولادى.

 

ازاتتىق: شەشىمگە ەڭ باستى اسەر ەتكەن فاكتور نە بولدى؟ سىزدەر كەلتىرگەن دالەل-دايەك پە، بيلىكتىڭ ساياسي شەشىمى مە نەمەسە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءۇن قاتۋى ما؟ باسقا دا فاكتور بار ما؟

ابزال قۇسپان: ۇش فاكتور بۇعان اسەر ەتتى. ءىس باستالىسىمەن حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جۇمىس ىستەدىك. ءبىرىنشى بولىپ بۇۇ جانىنداعى بوسقىندار ءىسى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارىنىڭ الماتى قالاسىنداعى وكىلدىگىنەحابارلاستىم. Human Rights Watch (HRW) قۇقىق قورعاۋ ۇيىمىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا وكىلى ميرا ريتتمان حانىم جەكە ءوزى حابارلاستى. حالىقارالىق زاڭنامادا ءبىزدىڭ ادۆوكاتتىق تاجىريبەمىز جەتكىلىكسىز. سول سەبەپتى وسى ۇيىمدار بەرگەن كەڭەستەردىڭ كومەگى بولدى.

ازاتتىق: قاي تۇرعىدا ؟ ولار سوت پروتسەسىنە قاتىستى ۇسىنىس جاسادى ما؟

ابزال قۇسپان: Human Rights Watch پەن ەۋروپاداعى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋجونىندەگى ۇيىمدار پرەزيدەنت اتىنا، باس پروكۋروردىڭ اتىنا «سايراگۇل ساۋىتبايدى قىتايعا قايتارماۋ تۋرالى» حات جولدادى. بۇل ساياسي شەشىمگە اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. سەبەبى سۋديا [دينارا قۇيقاباەۆا] «بۇل حاتتار ماعان كەلىپ ءتۇستى» دەدى. دەمەك ءىستى قاراپ جاتقان سۋدياعا قوسا جولدانعان. بۇل – قازاقستان سوتىندا بولماعان قۇبىلىس، بولماعان وقيعا دەپ ويلايمىن. ەكىنشىدەن، سايراگۇل ساۋىتباي تۋرالى شەتەلدىك اعىلشىن ءتىلدى اقپارات قۇرالدارىندا جۇيەلى تۇردە جاريالانىپ تۇردى. تاعى ءبىر اسەر ەتكەن فاكتور – حالىقارالىق شارتتار. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان قول قويعان، راتيفيكاتسيالاعان «بالالار قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى» كونۆەنتسيا. سوت ۇكىمىنە اسەر ەتكەن نەگىزگى دايەك وسى بولدى دەسەم ارتىق ەمەس.

Kazakhstan-Sairagul Saytbai court

Kazakhstan-Sairagul Saytbai court

 

ازاتتىق: قازاقستان سوتتارى ۇكىم شىعارۋدا حالىقارالىق شارتتارعا ءجيى سۇيەنە مە، ەسكەرە مە؟

ابزال قۇسپان: ساياسي رەڭكى بار سوتتارعا قاتىسىپ جۇرگەن ادۆوكات رەتىندە ايتارىم – قازاقستاندا حالىقارالىق شارتتاردىڭ نورماسىن بۇزاتىن جاعداي جيىرەك بولادى.

ازاتتىق: سۋديا ۇكىمدە «ادامگەرشىلىك قاعيداتتارى» تۋرالى ايتتى. ال پروكۋرور تۋرالى ءسىز «ماعان ايتۋعا ءسوز قالدىرمادى» دەدىڭىز. وسى تۇرعىدان العاندا سوت ۇكىمى اۋداندىق سوت دەڭگەيىندە عانا قابىلداندى دەگەنگە كەلە مە؟

ابزال قۇسپان: مەنىڭ ويىمشا، جوعارعى دەڭگەيدەگى ساياسي شەشىم قابىلداندى. بىراق قالاي بولسا دا، [بۇل ۇكىم] سۋديا مەن پروكۋرورعا دەگەن حالىقتىڭ شاتقاياقتاپ كەتكەن سەنىمىنىڭ نىعايۋيانا ۇلەس قوستى. بۇل – مەملەكەتكە دەگەن حالىقتىڭ سەنىمىن وياتاتىن فاكتور.

ازاتتىق: ازاماتتىق قوعامنىڭ اسەرى بولدى ما؟ توپ-توپ بەلسەندى الماتىدان 300 شاقىرىم جەردەگى جاركەنتتە وتكەن سوتقا بارىپ ءجۇردى. بىراق جينالعانداردىڭ سوت عيماراتىنىڭ الدىندا كىشىگىرىم ميتينگ وتكىزىپ جىبەرگەنىنە ەشكىم تىيىم سالمادى.

وقي وتىرىڭىز. سايراگۇل ساۋىتباي: “جىلاسام، ءسوزىمنىڭ قۇنى بولماس ەدى”

ابزال قۇسپان: ازاماتتىق قوعامنىڭ العاشقى نىشاندارى دەپ ويلايمىن. مۇنداي پروتسەسس بىزگە كەرەك. تەك الماتىدان ەمەس، اتىراۋدان، قوستانايدان، ورالدان، سەمەيدەن كەلگەندەردى كوردىم. بۇل دا سوت شەشىمىنە اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. ەشقايسىسىنا جەكە شىعىپ، «ءبىزدى قولداڭىز، سوتقا كەلىڭىز» دەپ ءوتىنىش ايتقانىم جوق. كوبى مەنى تاۋىپ الىپ، وسى ماسەلەگە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جاتتى. الەمنىڭ ءار ەلىندەگى قازاقتار دا حابارلاستى. بۇل پروتسەسس جاپونيادان باستاپ، گەرمانيا، فرانتسيا، تۇركيا مەن ۇلىبريتانيادا تۇراتىن، الەمگە تارىداي شاشىلعان قازاقتاردىڭ دا باسىن بىرىكتىرگەن بولار. مەنى تاڭقالدىردى. مۇنداي دارەجەدە كومەك كۇتكەن جوق ەدىم.

ازاتتىق: كورەرمەندەردىڭ ىشىندە «بۇل سوت شەشىمى قىتايداعى ەتنيكالىق قازاقتارعا جەڭىلدىك اپەرە مە؟» دەپ سۇراپ جاتقاندارى بار.

ابزال قۇسپان: بۇل – كوپشىلىكتى مازالايتىن سۇراق. شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق ولكەسىندەگى قىسپاق 2016 جىلى باستالدى. بۇل جاعداي [وعان دەيىن] تيبەتتە بولدى. بۇل جاعداي شىڭجاڭ ۇيعىرلارىنىڭ باسىندا الدەقايدا بۇرىننان بولىپ جاتتى. اقش-تا بۇل ماسەلەنى ۆيتسە-پرەزيدەنت مايك پەنس پەن مەملەكەت حاتشىسى مايك پومپەو قاداعالاپ وتىر. بىرقاتار سەناتور مەن بۇۇ وكىلدەرى شىلدەنىڭ 26-سىندا ۇلكەن جيىن وتكىزدى (سەناتور ماركو رۋبيو توراعالىق ەتكەن بۇل جيىن «شىڭجاڭداعى ادام قۇقىقتارى داعدارىسى بويىنشا كوميسسيا وتىرىسى» دەپ اتالادى – رەد.). شىڭجاڭداعى ساياسي ۇيرەنۋ لاگەرلەرىندە ەتنيكالىق ازشىلىقتارعا جاسالىپ جاتقان قىسىم تۋرالى ماسەلە ءبىز كوتەرگەن ماتەريالدار نەگىزىندە اقش-تا قارالىپ، قىتايعا قاتىستى بولەك قارار دايىندالىپ جاتىر.

ازاتتىق: سايراگۇل ساۋىتباي ىسىنە قاتىستى قىتايدىڭ ەندىگى تالابى نە بولماق؟

ءۇش اي ىشىندە «بوسقىن» دەپ تانۋ نەمەسە تانىماۋ ستاتۋسى بەلگىلى بولۋى ءتيىس. سايراگۇلدىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا تولىق قۇقىعى بار.

 

ابزال قۇسپان: قازاقستان «ەلدەن شىعارمايمىز» دەپ ۇكىم شىعاردى. ەندى ەكىنشى ماسەلە، ەكستراديتسيا. [سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ] قىتايدا جاساعان قىلمىسى (شەكارانى زاڭسىز كەسىپ ءوتۋ – رەد.) بويىنشا، قىتاي تارابى سۇراتۋى مۇمكىن. بۇل – بولەك پرودتسەدۋرا. بىراق، سوتتىڭ ۇكىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوڭ جاقسى اسەرى بولۋى كەرەك. ەڭ باستىسى، قۇپيانى بىلەتىن ادامنىڭ [شەتكە] شىعۋعا [قاتىستى] تىيىمى بار. قىتاي زاڭدارىنا سايكەس، شىعىپ كەتكەن جاعدايدا قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. بۇل ماسەلەنى الدىن-الا ويلاندىق. كەشەگى «پانا ىزدەۋشى تۇلعا» دەگەن كۋالىگىمىز – حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس، ەلدەن شىعارۋعا دا، سۇراتقان ەلگە بەرۋگە دە تىيىم سالادى. ءۇش اي ىشىندە «بوسقىن» دەپ تانۋ نەمەسە تانىماۋ ستاتۋسى بەلگىلى بولۋى ءتيىس. قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا تولىق قۇقىعى بار. ونى ءبىز «بوسقىن» ستاتۋسى بەلگىلى بولعان سوڭ قاراستىرامىز.

ازاتتىق: بۇل وقيعا قىتايدان قازاقستانعا كەلگىسى كەلىپ وتىرعان ەتنيكالىق قازاقتارعا اسەر ەتە مە؟

ابزال قۇسپان: بۇل ولارعا ءۇمىت سىيلايدى. قازاقستان حالقىنا، بيلىگىنە سەنىم ارتادى. ەكىويلى بولىپ جۇرگەندەر «ەلىم، جۇرتىم» دەپ كەلۋگە تىرىسادى. بىراق، سول ەلدىڭ زاڭدارىن وقىپ جۇرگەن ادام رەتىندە ايتارىم، [قىتايدىڭ ەتنيكالىق قازاق ازاماتتارى] شەكارادان زاڭسىز ءوتىپ جاتسا، قىتايدا ۇستالعان جاعدايدا اتۋ جازاسىنا كەسىلۋى مۇمكىن. بۇل [قىتاي بيلىگىنىڭ كوزىمەن قاراعاندا] اۋىر قىلمىس ەكەنىن ەسكەرتكىم كەلەدى.

ەسكەرتۋ: ادۆوكات ابزال قۇسپانمەن ازاتتىق وتكىزگەن ونلاين-كونفەرەنتسيانىڭ تولىق ۆيدەو نۇسقاسىن مىنا سىلتەمەدەن تاباسىزدار.

ازاتتىق

Related Articles

  • “دومبىرا تارتىپ، قازاقشا ءان سالاتىن بۋىننىڭ سوڭىمىز با دەپ قورقامىن”

    نۇرتاي لاحانۇلى گەرمانيانىڭ حاتتسەنپورت اۋىلىندا. سۋرەت اۆتورى – تالعار دالەلعازى. تۇركيادا تۋىپ، فرانتسيادا تۇرعان، ارعى تەگى التايلىق قازاق ءومىر وزكالپ گەرمانيادا كاسىپكەرگە اينالدى. تۇركيادا – “ومەر”، فرانتسيادا – “ۆيكتور-زافەر” اتانعان ءومىر شەتتەگى قازاق جاستارىنىڭ انا تىلىنەن اجىراپ بارا جاتقانىن ايتىپ قىنجىلادى. تۇركيانىڭ التاي اۋىلىندا تامىزدىڭ 30-ى – جەرگىلىكتى جەڭىس كۇنى تۋعان ءومىر وزكالپقا اتا-اناسى ازان شاقىرىپ، زافەر (تۇرىكشەدەن “جەڭىس” دەپ اۋدارىلادى – رەد.) دەپ ات قويعان. بىراق ءۇي-ءىشى مەن قۇرداستارى ءومىر دەپ اتاپ كەتكەن. مەكتەپكە بارعان كەزىندە قۇجاتىنداعى ەسىمى لاقاپ اتىنىڭ تۇرىكشە فورماسىندا “ومەر” دەپ جازىلىپ كەتكەن. كەيىن كاسىپ ىزدەپ ەۋروپاعا قونىس اۋدارعان ول فرانتسيا ازاماتتىعىن الار كەزدە “ۆيكتور” دەگەن ەسىم جالعاپ العان. مۇنىڭ دا ماعىناسى – “جەڭىس”. قىتايدا كوممۋنيستەردىڭ

  • توقاەۆ: “جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى”

    قوستاناي وبلىسى  جەر تۋرالى ويىن قاسىم-جومارت توقاەۆ وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋشىلەرمەن كەزدەسۋىندە ايتتى. – باسقا وبلىستارداعىداي مۇندا دا بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەر بار. بىراق، ۇكىمەتتىڭ كومەگىمەن بۇل پروبلەمالاردى شەشۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلەدى. ال، جەر ماسەلەسىنە كەلەر بولساق، كىم جۇمىس ىستەيدى، جەر سوعان تيەسىلى. ەكىنشىدەن، جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى. بۇل مەنىڭ پرەزيدەنت رەتىندە تۇبەگەيلى ۇستانىمىم، – دەدى مەملەكەت باسشىسى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە مەملەكەتتىك تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا العىس ايتتى.

  • مارعۇلان سەيسەمباەۆ: سايلاۋدى بايكوتتاۋ ارقىلى سىزدەر ەشتەڭە دالەلدەي المايسىزدار

      تانىمال بيزنەسمەن، ازاماتتىق بەلسەندى مارعۇلان سەيسەمباەۆ الدا كەلە جاتقان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا ءوزىنىڭ «Instagram» پاراقشاسىندا تالداۋ جاسادى. كوپتەگەن ادامداردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن جانە كوپتەگەن بوس ءسوز بەن وتىرىكتەن تازالاۋ ءۇشىن مەن مىنا سايلاۋ ناۋقانى جونىندە كىشىگىرىم تالداۋ جاسادىم. سونىمەن، بىزدە ءتورت جول بار: 1. داۋىستى توقاەۆقا بەرۋ. وندا سىزدەر بارلىعى قالىپتاسقان كۇيدە قالا بەرگەندى تاڭدايسىڭدار. ويتكەنى توقاەۆ ءوزىن ەلباسىنىڭ ساياساتىن جالعاستىرۋشى رەتىندە كورەدى. توقاەۆ پەن قوسانوۆتان باسقا ۇمىتكەرلەر ءجاي قىدىرىپ جۇرگەن جاندار، سوندىقتان ولاردى مۇلدەم قاراستىرمايمىن. 2. داۋىستى قوسانوۆقا بەرۋ. ول كىسى تۋرالى بيلىك پەن راديكالدى وپپوزيتسيا ءارتۇرلى ءسوز ايتۋدا. بىرەۋلەر ونى اقوردانىكى دەيدى، بىرەۋلەر وپپوزيتسيا دەيدى. ءسىزدىڭ بۇل جونىندە ءبىلۋ كەرەك نارسەڭىز، ول قوسانوۆتىڭ تۇلعاسى ەمەس،

  • ن.نازارباەۆ: “قازاقستاندا ءبىر عانا پرەزيدەنت بار جانە ول ەلدەگى باستى ادام”

    «قازاقستاندا ءبىر عانا پرەزيدەنت بار جانە سول باستى ادام. ءبىز بارلىعىمىز سوعان جۇمىس جاسايمىز». بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز ءسوزى. استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا ءسوز سويلەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندا ءبىر عانا پرەزيدەنتتىڭ بار ەكەنىن جانە قالعاندارى سوعان باعىناتىنىن ايتتى. «حالىق پەن كوشباسشى ءبىر بولعاندا عانا جەتىستىككە جەتۋگە بولادى. ال ازىرلەنگەن باعدارلامالار مەن يدەيالار حالىقتىڭ قولداۋىمەن عانا جۇزەگە اسادى. بالكىم ءبىزدىڭ ۇستانعان ساياساتىمىز دۇرىس بولعان شىعار. مەن 5 جالپىحالىقتىڭ سايلاۋعا ءتۇستىم. ماعان ەلەكتورات 85 پايىزدان كەم داۋىس بەرگەن جوق.  كەلەسى ترانفورماتسيادا تىنىش، ساياسي سەنىمسىزدىكتەن ايىرىلماۋ كەرەك. مەنىڭشە، بۇل تىعىرىقتان شىعۋداعى دۇرىس شەشىم.  مەنىڭ مانداتىم ءالى اياقتالماعان ەدى. مەن ءالى دە جۇمىس جاساي بەرۋىمە بولاتىن ەدى. ءتىپتى، حالىق مەنى تاڭدايتىنىنا ءجۇز پايىز سەنىمدىلىكپەن،

  • ارتىق ماماندار دايىنداپ، ارتىق اقشا شاشۋ كىمگە كەرەك، مامين مىرزا!

      ونەركاسىپ سالاسىندا جاڭادان جۇمىس ورىندارى اشىلۋدا دەپ كوپ ۇرانداتقانىمىزبەن ونىڭ ناقتى كولەمى كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. ستاتيستيكا جونىندەگى كوميتەتتىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا ەلىمىزدەگى اسا ءىرى جانە ورتاشا كاسىپورىنداردا بارلىعى 2 ملن. 416 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەدى ەكەن دە ۇستىمىزدەگى جىلى ولار وسى ساننىڭ تەك 0,5 پايىزى كولەمىندە عانا ، ياعني 11 مىڭ جاڭا جۇمىسكەر ماماندار قابىلداي الادى. جالپى ەكونوميكامىزدا ءوسىم بار بولعانىمەن تەحنيكالىق ماماندىقتارعا دەگەن سۇرانىس بارىنشا تومەن بولىپ شىقتى. 2014-2018 جىلدار ارالىعىندا ازىق-تۇلىك وندىرىسىندە – 1600, ءتۇستى مەتاللۋرگيادا – 700, اگروحيميادا – 800, تەمىرجول تەحنيكاسى وندىرىسىندە – 100 عانا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلعان. بۇل 5 جىلدىق مەرزىمگە تىم از. ول ول ما، مۇناي-گاز سالاسىندا جاڭا جۇمىس ورىندارى ءتىپتى اشىلماعان. ال

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: