|  |  | 

كوز قاراس سۇحباتتار

ادۆوكات قۇسپان حالىقارالىق قولداۋدى ماقتادى


ادۆوكات ابزال قۇسپان (الدىڭعى قاتاردا سول جاقتان ءبىرىنشى) سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ سوتىندا وتىر. جاركەنت، 13 شىلدە 2018 جىل

ادۆوكات ابزال قۇسپان (الدىڭعى قاتاردا سول جاقتان ءبىرىنشى) سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ سوتىندا وتىر. جاركەنت، 13 شىلدە 2018 جىل

ازاتتىقتىڭ تىكەلەي ترانسلياتسياسىندا كورەرمەندەر سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن ادۆوكات ابزال قۇسپان قازاقستاننان پانا ىزدەۋشى قىتاي قازاعى سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ تامىزدىڭ 1-ىندە سوت زالىنان بوساتىلۋىنا اسەر ەتكەن فاكتورلاردى سيپاتتادى. پانفيلوۆ اۋداندىق سوتى ساۋىتبايدى قازاقستان-قىتاي شەكاراسىن زاڭسىز كەسىپ وتكەنى ءۇشىن التى ايعا شارتتى تۇردە سوتتاپ، شەتكە شىعارۋدان باس تارتقان.

ازاتتىق: زاڭدىق تۇرعىدا سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ ءىسى شەشىلدى مە؟ شەشىمىن تاپتى دەپ ايتا الامىز با؟

ابزال قۇسپان: تولىق شەشىلدى دەپ ايتا المايمىز. نازار اۋدارعان بولساڭىزدار، سوت ادەتتە قاراردى عانا وقىپ، تولىعىن كەيىن بەرەتىن ەدى. كەشە سۋديا باسىنان اياعىنا دەيىن سوت ۇكىمىن وقىپ شىقتى. سوت ۇكىمىندە ايتىلعان فاكتىنىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ پايدامىزدا. قىتايدا بولىپ جاتقان جاعدايدىڭ ءبارى (شىڭجاڭداعى ەتنيكالىق ازشىلىقتاردىڭ قۋدالانىپ، ساياسي لاگەرلەرگە قامالۋى – رەد.) سوتتىڭ انىقتاماسىندا ناقتى كورسەتىلگەن. زاڭدى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن، ءبىز ءسوزسىز پايدالاناتىن بولامىز. سايراگۇلدىڭ جەكە باسىنا كەلەتىن بولساق، پايىزدىق تۇرعىدان پروبلەمانىڭ 85 پايىزى شەشىلدى دەپ ايتۋعا بولادى.

 

ازاتتىق: شەشىمگە ەڭ باستى اسەر ەتكەن فاكتور نە بولدى؟ سىزدەر كەلتىرگەن دالەل-دايەك پە، بيلىكتىڭ ساياسي شەشىمى مە نەمەسە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءۇن قاتۋى ما؟ باسقا دا فاكتور بار ما؟

ابزال قۇسپان: ۇش فاكتور بۇعان اسەر ەتتى. ءىس باستالىسىمەن حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جۇمىس ىستەدىك. ءبىرىنشى بولىپ بۇۇ جانىنداعى بوسقىندار ءىسى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارىنىڭ الماتى قالاسىنداعى وكىلدىگىنەحابارلاستىم. Human Rights Watch (HRW) قۇقىق قورعاۋ ۇيىمىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا وكىلى ميرا ريتتمان حانىم جەكە ءوزى حابارلاستى. حالىقارالىق زاڭنامادا ءبىزدىڭ ادۆوكاتتىق تاجىريبەمىز جەتكىلىكسىز. سول سەبەپتى وسى ۇيىمدار بەرگەن كەڭەستەردىڭ كومەگى بولدى.

ازاتتىق: قاي تۇرعىدا ؟ ولار سوت پروتسەسىنە قاتىستى ۇسىنىس جاسادى ما؟

ابزال قۇسپان: Human Rights Watch پەن ەۋروپاداعى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋجونىندەگى ۇيىمدار پرەزيدەنت اتىنا، باس پروكۋروردىڭ اتىنا «سايراگۇل ساۋىتبايدى قىتايعا قايتارماۋ تۋرالى» حات جولدادى. بۇل ساياسي شەشىمگە اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. سەبەبى سۋديا [دينارا قۇيقاباەۆا] «بۇل حاتتار ماعان كەلىپ ءتۇستى» دەدى. دەمەك ءىستى قاراپ جاتقان سۋدياعا قوسا جولدانعان. بۇل – قازاقستان سوتىندا بولماعان قۇبىلىس، بولماعان وقيعا دەپ ويلايمىن. ەكىنشىدەن، سايراگۇل ساۋىتباي تۋرالى شەتەلدىك اعىلشىن ءتىلدى اقپارات قۇرالدارىندا جۇيەلى تۇردە جاريالانىپ تۇردى. تاعى ءبىر اسەر ەتكەن فاكتور – حالىقارالىق شارتتار. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان قول قويعان، راتيفيكاتسيالاعان «بالالار قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى» كونۆەنتسيا. سوت ۇكىمىنە اسەر ەتكەن نەگىزگى دايەك وسى بولدى دەسەم ارتىق ەمەس.

Kazakhstan-Sairagul Saytbai court

Kazakhstan-Sairagul Saytbai court

 

ازاتتىق: قازاقستان سوتتارى ۇكىم شىعارۋدا حالىقارالىق شارتتارعا ءجيى سۇيەنە مە، ەسكەرە مە؟

ابزال قۇسپان: ساياسي رەڭكى بار سوتتارعا قاتىسىپ جۇرگەن ادۆوكات رەتىندە ايتارىم – قازاقستاندا حالىقارالىق شارتتاردىڭ نورماسىن بۇزاتىن جاعداي جيىرەك بولادى.

ازاتتىق: سۋديا ۇكىمدە «ادامگەرشىلىك قاعيداتتارى» تۋرالى ايتتى. ال پروكۋرور تۋرالى ءسىز «ماعان ايتۋعا ءسوز قالدىرمادى» دەدىڭىز. وسى تۇرعىدان العاندا سوت ۇكىمى اۋداندىق سوت دەڭگەيىندە عانا قابىلداندى دەگەنگە كەلە مە؟

ابزال قۇسپان: مەنىڭ ويىمشا، جوعارعى دەڭگەيدەگى ساياسي شەشىم قابىلداندى. بىراق قالاي بولسا دا، [بۇل ۇكىم] سۋديا مەن پروكۋرورعا دەگەن حالىقتىڭ شاتقاياقتاپ كەتكەن سەنىمىنىڭ نىعايۋيانا ۇلەس قوستى. بۇل – مەملەكەتكە دەگەن حالىقتىڭ سەنىمىن وياتاتىن فاكتور.

ازاتتىق: ازاماتتىق قوعامنىڭ اسەرى بولدى ما؟ توپ-توپ بەلسەندى الماتىدان 300 شاقىرىم جەردەگى جاركەنتتە وتكەن سوتقا بارىپ ءجۇردى. بىراق جينالعانداردىڭ سوت عيماراتىنىڭ الدىندا كىشىگىرىم ميتينگ وتكىزىپ جىبەرگەنىنە ەشكىم تىيىم سالمادى.

وقي وتىرىڭىز. سايراگۇل ساۋىتباي: “جىلاسام، ءسوزىمنىڭ قۇنى بولماس ەدى”

ابزال قۇسپان: ازاماتتىق قوعامنىڭ العاشقى نىشاندارى دەپ ويلايمىن. مۇنداي پروتسەسس بىزگە كەرەك. تەك الماتىدان ەمەس، اتىراۋدان، قوستانايدان، ورالدان، سەمەيدەن كەلگەندەردى كوردىم. بۇل دا سوت شەشىمىنە اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. ەشقايسىسىنا جەكە شىعىپ، «ءبىزدى قولداڭىز، سوتقا كەلىڭىز» دەپ ءوتىنىش ايتقانىم جوق. كوبى مەنى تاۋىپ الىپ، وسى ماسەلەگە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ جاتتى. الەمنىڭ ءار ەلىندەگى قازاقتار دا حابارلاستى. بۇل پروتسەسس جاپونيادان باستاپ، گەرمانيا، فرانتسيا، تۇركيا مەن ۇلىبريتانيادا تۇراتىن، الەمگە تارىداي شاشىلعان قازاقتاردىڭ دا باسىن بىرىكتىرگەن بولار. مەنى تاڭقالدىردى. مۇنداي دارەجەدە كومەك كۇتكەن جوق ەدىم.

ازاتتىق: كورەرمەندەردىڭ ىشىندە «بۇل سوت شەشىمى قىتايداعى ەتنيكالىق قازاقتارعا جەڭىلدىك اپەرە مە؟» دەپ سۇراپ جاتقاندارى بار.

ابزال قۇسپان: بۇل – كوپشىلىكتى مازالايتىن سۇراق. شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق ولكەسىندەگى قىسپاق 2016 جىلى باستالدى. بۇل جاعداي [وعان دەيىن] تيبەتتە بولدى. بۇل جاعداي شىڭجاڭ ۇيعىرلارىنىڭ باسىندا الدەقايدا بۇرىننان بولىپ جاتتى. اقش-تا بۇل ماسەلەنى ۆيتسە-پرەزيدەنت مايك پەنس پەن مەملەكەت حاتشىسى مايك پومپەو قاداعالاپ وتىر. بىرقاتار سەناتور مەن بۇۇ وكىلدەرى شىلدەنىڭ 26-سىندا ۇلكەن جيىن وتكىزدى (سەناتور ماركو رۋبيو توراعالىق ەتكەن بۇل جيىن «شىڭجاڭداعى ادام قۇقىقتارى داعدارىسى بويىنشا كوميسسيا وتىرىسى» دەپ اتالادى – رەد.). شىڭجاڭداعى ساياسي ۇيرەنۋ لاگەرلەرىندە ەتنيكالىق ازشىلىقتارعا جاسالىپ جاتقان قىسىم تۋرالى ماسەلە ءبىز كوتەرگەن ماتەريالدار نەگىزىندە اقش-تا قارالىپ، قىتايعا قاتىستى بولەك قارار دايىندالىپ جاتىر.

ازاتتىق: سايراگۇل ساۋىتباي ىسىنە قاتىستى قىتايدىڭ ەندىگى تالابى نە بولماق؟

ءۇش اي ىشىندە «بوسقىن» دەپ تانۋ نەمەسە تانىماۋ ستاتۋسى بەلگىلى بولۋى ءتيىس. سايراگۇلدىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا تولىق قۇقىعى بار.

 

ابزال قۇسپان: قازاقستان «ەلدەن شىعارمايمىز» دەپ ۇكىم شىعاردى. ەندى ەكىنشى ماسەلە، ەكستراديتسيا. [سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ] قىتايدا جاساعان قىلمىسى (شەكارانى زاڭسىز كەسىپ ءوتۋ – رەد.) بويىنشا، قىتاي تارابى سۇراتۋى مۇمكىن. بۇل – بولەك پرودتسەدۋرا. بىراق، سوتتىڭ ۇكىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوڭ جاقسى اسەرى بولۋى كەرەك. ەڭ باستىسى، قۇپيانى بىلەتىن ادامنىڭ [شەتكە] شىعۋعا [قاتىستى] تىيىمى بار. قىتاي زاڭدارىنا سايكەس، شىعىپ كەتكەن جاعدايدا قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. بۇل ماسەلەنى الدىن-الا ويلاندىق. كەشەگى «پانا ىزدەۋشى تۇلعا» دەگەن كۋالىگىمىز – حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس، ەلدەن شىعارۋعا دا، سۇراتقان ەلگە بەرۋگە دە تىيىم سالادى. ءۇش اي ىشىندە «بوسقىن» دەپ تانۋ نەمەسە تانىماۋ ستاتۋسى بەلگىلى بولۋى ءتيىس. قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا تولىق قۇقىعى بار. ونى ءبىز «بوسقىن» ستاتۋسى بەلگىلى بولعان سوڭ قاراستىرامىز.

ازاتتىق: بۇل وقيعا قىتايدان قازاقستانعا كەلگىسى كەلىپ وتىرعان ەتنيكالىق قازاقتارعا اسەر ەتە مە؟

ابزال قۇسپان: بۇل ولارعا ءۇمىت سىيلايدى. قازاقستان حالقىنا، بيلىگىنە سەنىم ارتادى. ەكىويلى بولىپ جۇرگەندەر «ەلىم، جۇرتىم» دەپ كەلۋگە تىرىسادى. بىراق، سول ەلدىڭ زاڭدارىن وقىپ جۇرگەن ادام رەتىندە ايتارىم، [قىتايدىڭ ەتنيكالىق قازاق ازاماتتارى] شەكارادان زاڭسىز ءوتىپ جاتسا، قىتايدا ۇستالعان جاعدايدا اتۋ جازاسىنا كەسىلۋى مۇمكىن. بۇل [قىتاي بيلىگىنىڭ كوزىمەن قاراعاندا] اۋىر قىلمىس ەكەنىن ەسكەرتكىم كەلەدى.

ەسكەرتۋ: ادۆوكات ابزال قۇسپانمەن ازاتتىق وتكىزگەن ونلاين-كونفەرەنتسيانىڭ تولىق ۆيدەو نۇسقاسىن مىنا سىلتەمەدەن تاباسىزدار.

ازاتتىق

Related Articles

  • “ساياسي ۇپاي جيناۋعا تىرىسىپ جاتىر”. ساراپشى توقاەۆتىڭ ەاەو جيىنىندا ايتقانى جايلى

    ايان قالمۇرات قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۆيدەوكونفەرەنتسيا ارقىلى وتكەن ەاەو جيىنىنا قاتىسىپ وتىر. 19 مامىر 2020 جىل. مامىردىڭ 19-ىندا ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنا (ەاەو) مۇشە ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى ۆيدەوكونفەرەنتسيا ارقىلى وتكەن جيىندا ۇيىمنىڭ الداعى بەس جىلعا ارنالعان دامۋ ستراتەگياسىن قابىلداعان جوق. جيىن كەزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ستراتەگيا جوباسىن «ەل ۇكىمەتتەرى مەن پارلامەنتىنىڭ دەربەستىگىن شەكتەيدى» دەپ، كەيبىر تۇسىن قايتا قاراۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس ايتتى. تاۋەكەلدى باعالاۋ توبىنىڭ ديرەكتورى، ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىنداعى توقاەۆ ءسوزىنىڭ استارى جايلى، نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقىرى تاياعان ءداۋىرى، ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى ىشىندەگى قوردالانىپ قالعان قايشىلىقتار جايلى ايتتى.  ەاەو ىشىندەگى جوعارعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوبانىڭ ىشىندە “ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ 2025

  • تاڭىرشىلدىك — قازاقتىڭ كونەرمەيتىن كونە دۇنيە تانىمى

    تاڭىرشىلدىك — قازاقتىڭ كونەرمەيتىن كونە دۇنيە تانىمى. تاڭىرشىلدىك ۇعىمىندا كوپ دىندەر قاتارلى جاراتۋشىنى بار دەپ ەسەپتەيدى، بىراق ول ادامدارعا ەلشى جىبەرمەيدى، كوكتەن كىتاپ تۇسىرمەيدى، جاراتىلىسقا ء(سىز بەن بىزگە) “سالەم” جولدامايدى — دەگەن نانىم-سەنىم بار. جاراتۋشى بارلىعىن جەرگە قالدىرعان، ءبارى اينالىپ تۇراتىن مەحانيزم. سوندىقتان جاقسىلىق جاساساڭ دا، جاماندىق جاساساڭ دا وزىڭە اينالىپ كەلەدى. سول سەبەپتى تاڭىرشىلدىك ۇعىمىنداعى ەڭ نەگىزگى عيبادات — شىن كوڭىلدەن جاقسىلىق جاساۋ، بارىڭدى ءبولىپ بەرۋ. ونى رەپرەسسيا جىلدارىندا قازاق دالاسىنا ايدالىپ كەلگەن وزگە ۇلتتار جاقسى بىلەدى. ال قازاق نەگە قىرعىنعا ۇشىرادى..؟ وعان يسلام جاۋاپ بەرە المايدى، وعان تاڭىرشىلدىك جاۋاپ بەرەدى: قازاق قاشان دا جاۋىنگەر حالىق بولعان، كەشە عۇندار قىتايلارعا قاۋىپ توندىرسە، بۇگىن سول قىتايلاردىڭ ۇرپاقتارى بىزگە قاۋىپ ءتوندىرىپ

  • ساردوبا، روگۋن، اەس. 

    الاپات اپات بولىپ، قالىڭ ەل سۋعا كەتىپ جاتقاندا بيلىك ويناپ جاتقاندار وزبەكستانعا نوتا جىبەرەمىز بە، جوق پا دەگەندى دە اقىلداسپاپتى. نوتامىزدى دايىنداپ قويدىق دەگەن ۆيتسە-ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا، شەكارادا سالىنىپ جاتقان سۋ قويماسى جونىندە قازاقستان “بىرنەشە رەت” سۇراسا دا وزبەكستان جوندەم جاۋاپ بەرمەپتى. ءبىرى كەلىپ، ءبىرى كەتىپ جاتقان شەنەۋنىكتەر ءسىرا، ء“بىز سۇرادىق، مىندەتىمىزدەن قۇتىلدىق” دەپ جىلى جاۋىپ قويسا كەرەك. تابانداپ تۇرماعان، جەرىنە جەتكىزبەگەن. ايتپەسە، حالىقارالىق زاڭ نورماسىن بۇزدى دەپ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا ارىزدانار ەدى، الەمنەن بەيتاراپ ساراپشى شاقىرار ەدى. ىزدەدىم، ونداي جوق. ساردوبا سالىنسا، تىم بولماعاندا سىرداريا سۋالماي ما، كىشى ارالعا زار بولمايمىز با دەگەن دە ەسەپ-قيساپ جوق.  ساردوبانىڭ ماسەلەسى ەكى جەمقور جۇيەنىڭ اراسىندا جالعان اعايىنگەرشىلىكپەن، بالكىم، سەن ءىش، مەن ءىش

  • داريعا تۋرالى تولعاۋ

    سارا قوناقاەۆا ۇلكەن قىزىنىڭ دا داۋىرلەگەن ساتتەرى جوق ەمەس. 2006 جىلدىڭ جازى. ماسكەۋدىڭ قاق ورتاسىنداعى تۆەرسكايا كوشەسى. كگب-فسب پولكوۆنيگى پيوتر ستەفانوۆيچ پارشيكوۆپەن اڭگىمە-دۇكەن قۇردىم. بۇل كىسى دە ءجاي ادام ەمەس. كۋبا رەۆوليۋتسياسى كوسەمدەرى – فيدەل كاسترو مەن چە گەۆارامەن ارالاسقان راديو، تەلەكوممۋنيكاتسيا تىڭشىسى بولىپ تابىلادى. سونداي بىلىكتى ارداگەر دە اپايىمىزدى سىيلاپ، تامسانا ايتپاي ما: “داريعا، داريعا…” ارينە، جوعارى جاقتا جۇرگەندەردىڭ كوبىسى وڭباي تۇرعان قانىشەر، جەمقورلار ەكەندىگى ايدان انىق. سونىڭ وزىندە دە، ءانشى-بيكەشتىڭ سىڭگەن ەڭبەگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ونىڭ سىرلاس دوسى، مايرا مۇحاممەدقىزى، اتاقتى پاريج وپەراسى ساحناسىدان جارقىراپ كورىندى. قازاق-تاتار مۋزىكا مامانى راۆيل گيزاتۋلين ماعان بىلاي دەدى: “مايرانىڭ داۋىسى – سوپرانو. الەم بويىنشا، كۇشتى سوپرانو انشىلەر تولىپ تۇر. داريعانىڭ قولداۋىسىز مايرا

  • مەنىڭ كورىكسىز قىتاي ايەلىم

    كوپ ادامدار مەنەن شەكسىز بايلىق يەسى بولا تۇرا نەگە قىتايلىق ءارى ادەمى ەمەس (ولاردىڭ ويىنشا) قالىڭدىق تاڭداعانىمدى سۇرايدى. مەن (ولاردىڭ ويىنشا) كازىرگى ايەلىم پريسيللا چاننان دا “ارتىق” ايەلمەن ۇيلەنە الادى ەكەنمىن. ەڭ الدىمەن بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن سۇلۋ ايەل دەگەن قانداي جانە سۇلۋ ەمەس ايەلدىڭ قانداي بولاتىنىن تالقىلاعىم كەلەدى. شىندىعىندا، مەنىڭ ادەمى ايەلدەرمەن كەزدەسۋ مۇمكىندىگىم كوپ، ولاردىڭ كوبىسى مەنىڭ جارىم بولعىسى كەلەدى. الايدا، “سۇلۋ” ايەلدەردىڭ كوبىسىنىڭ جۇرەگى شاعىلىپ قالاتىن اينەك ءتارىزدى. ەگەر سەن حاننىڭ قىزىنداي تاكاپپار اشۋشاڭ بولىپ اۋرىپ تۇرساڭ ونىڭ سەنىمەن شارۋاسى جوق براق باي بولا تۇرا نەگە ماشيناڭدى اۋىستىرمايسىڭ دەپ سۇراۋمەن بولادى. ولار مەنىڭ جارىم بولعىلارى كەلۋىنىڭ ماقساتى تىك ۇشاقتارىممەن ماقتانۋ. ودان كەينگى كەزەكتە ولاردىڭ بايدىڭ ايەلى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: