|  |  | 

Көз қарас Қазақ шежіресі

Қытайдан 500 мыңдайы ғана Қазақ еліне оралады.

Altaydagi Qazaq rulari kereylerҚазір қытайда 1.5 миллион да 2 миллион айналасында Қазақ бар десек, алдағы уақытта соның ұзаса шамамен 500 мыңдайы ғана Қазақ еліне оралады. Және мен бұл 500 мыңдайы деп ұялғанымнан, мемлекетшіл жандардың көңіліне су сеппейін деп ойлағанымнан көбейтіп айтып отырмын. Ал, қалған 1 миллион немесе одан да көп Қазақ әлі де болса қытайда тұрмыс-тіршілігін жалғастыра береді.

1991-жылдан соң Қазақстанға оралған қытай Қазақтарының ұзын саны ұзаса 200 мыңның айналасы ғана екен. Олар кімдер:

* Ұлтшыл Жастар;
* Ұлтшыл Зиялылар;
* Туысшылдар (1955-1962жж Сәбетке қашқандардың туыстары);
* Студенттер (оқуға түскендер);
*Қарапайым жандар (малшы, егінші);
тб

Қытайдан осындай бір буын ұрпақ іріктеліп кетіп қалғандықтан олардың қытайдағы орнын қытай мен ұйғыр жастары, зиялылары басып кетті. Ал, қытай қазақтарында сол үңірейген кетіктің орнын толықтыру процессі ғана жүрілді де, ары қарай кемелдену, ұлғаю, ірілену үрдісі тоқтап қалды. Қытай қазақтарының ұлт ретінде толысып, өте маңызды қадамдарға бара алған кезеңі 1978-1998 жж арасы (небәрі 20 жыл). Ал, 1978′ге дейінгі тарихы қара түнек заман болды (коммунистік жүйе орнағаннан кейінгі дәуірді айтам).

*1949-1954 жж арасы Ұлттық Автономия құру жолындағы талас кезең;
*1954-1958 жж арасы таптық және жергілікті ұлтшыл кадрлармен күрес дәуірі;
*1958-1962 жж ашаршылық пен қуғын-сүргін дәуірі;
*1962-1978 жж арасы өркениеттің жоғалу дәуірі;

Осы төрт үлкен қиын кезеңнен аман өткен қытай Қазақтарының ес жию, ұлт ретінде өз-өзіне келу кезеңі 1978′ден соң басталды, дұрысы 1984′тен бастап жұрт болып көтерілді, жоғалған табылды, азайған көбейді, сондай бір еркін демократиямен қауышқан кезең болды, ұлттың демографиялық көрсеткіші шарықтап миллионнан асқан кезеңі осы мезгілді. Шетелмен барыс-келіс жиледі, тіпті сол кездері алыстағы Түркия Қазақтарымен барыс-келіс күшейіп құдандалы сүйек жаңғырулар орын алып жатты. Ұлт енді енді ес жиып әдебиеттен мәдениетке, ұлттық сана мен ұлт алдындағы міндеттерге жаңғырып жатқанда 1991-жылы Қазақ Елі тәуелсіз ел болды. Сонымен енді-енді толысып ұлғайып, қанаты қатайып қытайдың элитасынан орын ала бастаған кезде, исі қазақтың назары тек ғана Қазақстанға ауды. Елге көш басталды. Қытайдағы ұлтшыл Қазақ зиялылары Пекин, Үрімжі, Алтай, Шәуешек, Құлжа және Күйтін сияқты қытай қазағы үшін жан тамырға айналған ірі шаһарлардағы жұмыстарын тастап бір-ақ күнде бір тал шабаданымен елге тартты (аудан, ауылды айтпай-ақ қояиын). Шыны керек, біраз мекемедегі Қазақтың орны босап өгейсіп кетті, сол кезде қытай ұлтшылдары іштартып қалды, оның соңы Қазақты маңызды, жоғары жұмысқа қоймау, өсірмеу, алмау саясатын бастады (қазақ бәрібір еліне кетеді деп санады). Жә, қарамаққа бүкіл қытай Қазағы Қазағыстанға ағылғандай сезілгенмен 25 жылдан бері (1992-1993) 200 мыңдайы ғана Қазақ азаматы атана білді. Ал, қалған бір жарым миллион Қазақ жұрт жаңалаған жоқ. Біз қызықпыз, жалаң түрде Қазақстанға оралған Қазақты есептеп немесе солардың Қазақстандағы түйткілдерін жырлап жүре беріппіз де қытайда қаншасы қалды, олардың әлеуметтік, саяси, экономикалық және гео-стратегиялық ақуалы қандай, не күй кешіп жатыр, көшкен елдың ықпалы оларға қалай әсер етуде дегендей ғылми сұраққа (әлеуметтануға) дұрыс ізденіс пен жауап таппаппыз. Сыңар езу- Қазақ келе берсе екен дей беріппіз. Біздің орнымызда бір Жойыт не болмаса Францсуз немесе Неміс болғанда бәрінің ғылми өлшемін (графикасын) жасайтын еді. Мысалы:

*Қаншасы оралды, қаншасы қалды;
*Келген қазақтың басты проблемасы мен қалған қазақтың нақты проблемасы;
*Келіп алғандар қалып қойғандарға, қалып қойғандар көшіп кеткендерге қалай ықпал етіп жатыр;
*Нақты көшіп келушілер (жас, оқыған, өнерлі, малшы, диқан, тб);
*Қалушылар (жас, оқыған, өнерлі, малшы, диқан, тб);
*Көшіп келушілердің нақты қандай, қай салада, қандай мүмкіндігі бар;
*Көшіп келмегендер қандай салада, шектеулі ме, қағытпа бар ма? Дәрежесі (барлық саладағы орны);
*Көшіп келушілердің өсімі;
*Көшпегендердің өсімі (өсу-тоқырау);
*Көшкендер мен көшпей қалып қойғандар арасындағы байланыс (туыс, дос, құдандалы, тб) немесе байланыстың шыдамы (ұзақ уақыт, қысқа уақыт, үзіледі);
тб

Енді, осы бір күрделі барысты өткеріп алда қытай Қазағынан көштің басталуын күтіп жатырмыз. Меніңше алдағы уақытта есік ашылса, екі ел арасының жағдайы жақсара берсе келетін елдің ұзын қарасы 500 мыңдай ғана болады. Бұл да созып созып шығарған санайғағым. Олар кімдер:

*Саяси және рухани қысымнан қашқандар;
* Ұлтшыл жастар;
*Туысшылдар;
*Зиялы қауым өкілдері;
*Орта және шағын бизнесмендер;
*Студенттер;

Осындай санаттағы азаматтар оралады және саны да миллионға бармайды. Қалған 1 немесе 1.5 миллион Қазақ үшін не істеу керек. Менің жеке пікірімше төрт елдің Қазағын түп-тамырымен көшіріп алуға болмайды. Олар:
*Моңғолия;
*Қытай;
*Ресей;
*Өзбекстан;

Осы төрт елден келетін қазаққа барлық жеңілдікті жасап қабылдау керек, бірақ түбегейілі және түп-тамырымен емес. Себебі, осы елдерден соңғы бір қазақ қалғанша көшіп келеді деу мүмкін емес және күлкілі. Осы елдердегі қазақтарды түп-тұқиянымен көшірем дегенше (келем деушілер келе берсін) олардың сол елде ұлт ретінде өз-өзін ұстауына, өзін жоғалтпауына жағдай жасауымыз керек. Олар Қазақтың осы төрт елдегі тұлғалық ықпалын сақтап, Қазақстандық салмақ салып тұрады. Міне, соның бірі-Қытай Қазақтары.

Қытайдан келетін көш алда жанданады, бірақ барлық Қазақ қопарылып көшіп келмейді дедік, енді қалып қойған Қазақтарға не істей аламыз:

*Ұлттық Рухани сабақтастықты үзбеу;
*Ұлттық Мәдени Сабақтастықты үзбеу;
*Тіл-Жазуды бірлікке келтіру (Әліпби, Терминжасам);
*Ақпараттық кеңістікті біріктіру (арна, радио, веб-сайт, тб);
*Экономикалық мүдделестікті арттыру (сауда-бизнес, қаржы, тб);
*Сенім кепілдігін орнату (діни күштер, экстремизм, радикал топтардан ада);
*Қарым-қатынас кепілдігін орнату (турист, виза, сервис, тіл, жол, өткел);

Осы және басқада мүмкіндіктерге ие болып тиімділік жасасақ елге көшіп келушілерге де, көшпей сонда өмір кешіп жатқан ағайындарға да толық тыныстық (тыныс-тіршілік) берген боламыз. Және бірі, қытайға гео-стратегиялық қауіп төндіріп тұрған қытайдағы “Қазақ Қаупі” мәселесін де түп тамырымен жойып жібермей оны өз кәдемізге жарата білген боламыз. Сонымен қатар қытайдың орталық азияға мәдени, сауда (экономикалық) ықпалын қазақтардың ішкі-сыртқы потенциал күші арқылы тежеп отыра аламыз. Қытай бізге әлде бір уақыттарда үстем келсе, ол жақтағы Қазақтарды қозғап (қалай қозғайтынымызды өзіміз білеміз) өңірдегі тепе-теңдікті теңшеп (контролдап) отырамыз. Бұл әрі Қазақ еліне тиімді әрі қытайдағы қазақтарға да мүмкіндік. Бірақ, бір шарт бар, алыс-жақын шетелдегі заңды емес алып қашпа ұйымдар араласпауы, ірткі салмауы керек, бұған екі ел де кепілдік етуі шарт.

Қазақстанның ресми билік аузынан “қытай қазақтарының мәселесі” деген терминнің сирек айтылуы Қазақстанның үлкен жеңісі! Егер, билік өз тілімен “қазақ мәселесін” ауызға алса қытай екінші-үшінші тактикаға ауысып Қазақстанды басқа стратегиялық тұзаққа тартатын еді. Бұл мәселені бейресми қоғамдық ұйымдар аузынан айтқызып және мәселені қоғамдық ұйымдар мен жекелеген тұлғаларды алға шығарып шешуі Қазақстан билігінің саяси дипломатиялық біліктілігі саналады. Қытай бізден бұндайды күтпеген еді. Қытайдың қалауы- Қазақстандағы билік өкілдерінің мәселеге сұранып келуі еді және ол кезде қытай ақсиып бізге басқа талапты көлденең тартар еді. Жоқ, олай болмай қоғамдық ұйымдар мәселені төтесінен қойып жатыр, қытай қоғамдық ұйымға ондай бұлтаң жасап, мәселені көлденең тарта алмайды… Сондықтан, бұл мәселені Қазақстанда Әділет миністірлігіне тіркелген заңды қоғамдық ұйымдар араласып көтере бергені дұрыс.

Алда қытайдағы сең жібиді, қытай бұл мәселені шешуге өзі мүдделі болады, өйткені партия мен билік ішіндегі бақталастық бұл мәселенің ерте жарықта тоқтауына мүмкіндік жаратады. Қытайда мүлде басқа саяси-әлеуметтік форматтар орнай бастайды. Біз Қазақ Елі сол кезде қандай стратегиялық саяси ұстаным ұстауымызды қазірден бастап анықтай беруіміз керек. Соңында, қытайдан небәрі 500 мыңдай Қазақ келе алады дегенім үшін оқырманымнан кешірім сұраймын, бірақ шындығы сол.

Eldeç Orda

Related Articles

  • Шарқи Түркістан Респубиликасы Туралы Не Білеміз?

    Жалпы сараптама (Ешбір жерде естімеген деректермен баяндалады) Егер тариxқа қызықпасаңыз, жаңа дерек естуді қаламасаңыз немесе уақытыңыз болмаса бұл сараптаманы оқу сізге “xарам” болады ))) Қазақстан тариxшыларына енді-енді үйреншікті тақырыпқа айнала бастаған Шыңжаң тариxындағы “Шарқи Түркістан Респубиликасы” туралы шындықты жұрт аса көп біле бермейді. Екі рет құрылған “Шарқи Түркістан” уақытша үкіметі туралы не білеміз? Әлқисса… Бірінші реткі Шарқи Түркістан үкіметі 1933-жылы Қашқарда құрылды. Үкімет небәрі үш ай өмір сүрді де Алтышаһарға қашып бара жатқан Дұңған (xуийзулар) әскері жағынан құлады. Бір жағы үкіметті құрушылардың өзі сатып кетіп тындым болды. Аса көп ешкім бұны біле бермейді. Гансу, Цинxай дұңғандары Шыңжаңға басып кіріп “қазақ-ұйғырмен бірлесіп коалецион мұсылман үкіметін құрамыз” деп Үрімжі қытайларын қоршауға алады.

  • Шарқи Түркістан мен Шыңжаң қазақтары туралы

    Бұл 1933-жылы құрылған Шарқи Түркістан үкіметінің Англия елінен саяси, әскер көмек сұрап жолдаған xат-дұр. Естеріңізде болса бірер айдың алдында осында Шарқи Түркістан үкіметінің Түркиядан әскери көмек сұрап жолдаған xатын салғамын. Небәрі бірер ай өмір сүрген Шарқи Түркістан респубиликасының қилы тариxы қазақ қоғамының баса назарында болу керек деп ойлаймын. Дәл қазіргі күнде Қазақстан немесе тұтас орталық Азия үшін екі стратегиялық өңір бар. Олар: Ауғаныстан және Шыңжаң (Синьцян/ШУАР). Ауғаныстан туралы айтып жүрмін. Осы екі өңірдегі стратегиялық тариxты жақсы білсек орталық азия елдерінің жарқын келешегін күні бұртын ойлай алған боламыз. Не үшін Шарқи Түркістан уақытша респубиликасы Англия, Түркиядан әскери көмек сұрайды? 30-жж Түркия-Қытай қатынастары; Англия-Қытай қатынастары қалай болған? Бұл мәселеге совет пен германия,

  • Алаш арыстары және коммунист «көкелер»

      1918 жылдың 29 қазан күні Совет өкіметін орнатушы коммунист- большевиктердің ізбасарлары – комсомолдардың жеке ұйымы құрылған екен. Бұл ұйым кезінде арнайы дайындықпен келіп, қабылдаушы комиссияның қатаң сынынан сүрінбей өткен жастарды ғана өз қатарына қабылдағаны рас. Комсомол қатарына өту болашағын биік мансаппен, үлкен атақпен байланыстыратын әрбір жастың басып өтуге тиісті шартты баспалдақтарының бірі болатын. Ал әкесі «халық жауы» аталып сотталып кеткен немесе біржола атылып кеткен бозбала мен бойжеткенге комсомол қатарына алатын сынға түсуге мүмкіндік бергенді қойып, артына ит қосып қуатын болған. Мәселен, орта мектепті үздік бітірген, «Алтын медаль» иегері, мектептегі ең білімді, ең талантты оқушы, болашақта қазақ әдебиетінің тарихын үш ғасырға ұзартқан ғалым, «Алаштың алмас қылышы» атанған қазақтың қазіргі көзі

  • Азат Тұрлыбекұлы бүгін Мәжілісте мінез көрсетті.

    Осы фейсбукте мақтанып сурет салу деген салт бар еді ғой. Сол салтты бүгін орындайын деп шештім. Азат Перуашевпен түскен суретімді ұялмай салам. Азат Тұрлыбекұлы бүгін Мәжілісте мінез көрсетті. Соңғы аптада өзім ерекше қадірлейтін біраз ағаларым атауың өшкір Сәбеттің ешкімге керексіз ескі датасын тойлап, сол комсомолдың 100 жылдығына барғанды арланбай айтып, одан қалса барғандарды ақтап жатқанын көріп, өкпеледім. Кәдімгідей өкпеледім. Аттарын атап, түстерін түстеп, сойып салғым келді. Өйткені – ол ағаларға енді біз, жастар сенбейміз!!! Кешіріңіздер, сенбейміз. Мен өз басым сенбеймін. Мен үлгі тұтқан ағалардың айдың күні аманында алжып, жолдай тайғаны өте өкінішті. Келмеске кеткен кеңестің елесі миларының қыртыс-қыртысын аралап жүрген ол ағалар – енді маған үлгі емес. Олардың бұл қылығы ақтауға

  • Энергетиканың болашақ жолдары

    Украина астанасы Киев қаласында, 2018 жылдың 16-19 қазанының аралығында «Орталық және шығыс Еуропаның тұрақты энергетикасы» атты 10-шы Халықаралық форумы мен көрмесі (Sustainable Energy Forum and Trade Show, SEF 2018 Kyiv) өтуде. Осы жиынға 35 астам елдердің шамамен 500 өкілдері қатысуда. 80 астам мамандар баяндамаларын оқиды, 100-ге жуық компаниялар өз жетістіктерін көрсетуде. Бұндай шараның шеңберінде, «Әлем жел энергетикасы қауымдастығы»-ның Бас хатшысы Стефан Ксангер (Stefan Gsänger) бізге сұхбат берді. Неміс қайраткерінің жауаптарына назар аударайық. Тұрақты энергетикада Қазақстанның мүмкіншіліктері туралы: күн, жел энергетикасында. Мысалы, еліміздің оңтүстік-шығысында таулы аймағы Жоңғар Қақпасы жел энергетикасы үшін өте тиімді. Осы тақырып жайында сіздің пікірлеріңіз қандай? Қазақстан жел энергетикасының болашағы – зор! Теориялық түрде, еліңіз бүткіл әлемді жел

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: