|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Тұлғалар

ШЫҢҒЫСХАН- ОҒЫЗ ХАННЫҢ ҰРПАҒЫ

Жұмат ӘНЕСҰЛЫ

Shingisan baba

(Әбілғазының «Түрік шежіресі», орыс тарихшылары Н.Карамзин мен С.Соловьевтің тарихи еңбектеріне сүйеніп жазылған зерттеу еңбек)

Орта ғасыр тарихын, оның ішінде Шыңғысханның тарихын алғаш жазған адам -Иранды билеген Газан ханның уәзірі, саясаткер, ғалым Рашид- Ад- Дин еді. Рашид –ад- динге «Шыңғысханның тарихын жаз» деп тапсырған Газан хан еді. Газан хан Шыңғысханның кенжесі Толыханның немересі Арғыннан (орысшасы Аргун) туады. XIII- ғасырдың аяғында Иран билігіне Арғын ханнан кейін Газан хан таққа отырды. Сөйтіп Газан ханның тапсырмасымен Рашид -ад -дин 1310-жылы өзінің «Жамиғат -ат -тауарих» атты үш томдық тарихын жазып бітірді

«Жамиғат ат тауарихтың» қазақша мағынасы «Ел тарихы» дегенді білдіреді.

Бұл тарихи еңбектің алғашқы томы «Шыңғысхан мен Алтын орда» тарихына, екіншісі «Газанхан тұсындағы Иранның тарихына», үшіншісі Әлем тарихына, яғни, Үндістан, Қытай, кейбір Еуропа елдерінің тарихын баян еткен.

Шыңғысханның тарихы туралы жазылған екінші әлемге әйгілі еңбектің бірі- Әбілғазы ханның “Түрік шежіресі” . Бұл атақты шежіре «Жамиғат- ат -тауарихтан»  үш жүз жылдан астам уақыт өткеннен кейін жазылған.Shingishan7

Бұл әлемге әйгілі еңбек түркі тілінде жазылған еді. Сол «Жамиғат ат тауарихты» Әбілғазыға дейін  түркі тіліне аударған оннан астам шежіреші болыпты.

Әбілғазы бахадүр  олардың парсы, түрік, қытай тілдерін білмегендіктерінен олардың аудармаларынан қателіктер көп кеткенін айтқан.

Рашид ад диннің «Жамиғат ат тауарихынан» 500 жыл өткеннен  кейін , Шыңғысханның тарихы  туралы жазған орыс тарихшысы Николай Карамзин еді. Ол 1811- жылы жазылған «История Государства Российского» атты он екі томдық монументалды ғылыми еңбегінің  III-тарауынан бастап,  VIII-тарауына дейін Шыңғысханның тарихын, Батудың тарихын, оның Русь еліне, Батыс елдеріне жорық жасап, басып алғанын, Алтын орда тарихын толық баян еткен. Сол Карамзиннің oн екі томдық көлемді тарихында  Шыңғысхан, Бату, және Алтын орда тарихы туралы жазғандарында «МОНГОЛ» атты этностық тіркес мүлдем жоқ.

Атақты тарихшы ол кезде «Татар монғол» деген тіркесті естіп көрмеген, және ондай сөзді өз еңбектерінде қолданып көрмеген. Өйткені, ол кезде орыс таихшылары  «татар монғол» деген тіркесті білмейтін еді.

«Татар монголы» деген тіркес орыс тарихшыларының (шығыстанушы И.Березиннің, белгілі тарихшы   Соловьевтің еңбектерінде 1850- жылдан кейін пайда болды.) Өйткені, басқа елдің басқыншы қолбасшыларын, батырларын әспеттеу, олардың елдік намысына тиетін нәрсе еді)  Сондықтан  Шыңғысханның, Батудың , Алтын орданың тарихын мүмкіндігінше көлеңкелеу оңтайлы болды да,  бұрын  «Татар моғол шапқыншылығы»  деп аталып келсе, 1851-жылдан кейін шыққан  тарихи еңбектерде  «Татаро монголское завование» деп аталып кете барды.

Ал, сол кездегі тарихтың шындығы қандай? Соны біз осы жолғы әңгімемізге өзек етеміз.

VIII- XI- ғасырлар аралығында сонау Байқал көлі, Алтай жерінен бастап Астарханға дейінгі алып мекенді ОҒЫЗ ҚАҒАНДЫҒЫ билеген. Қағандықтың негізін салушы Оғыз хан болған. «Оғызхан түркі тұқымы, діні мұсылман» деп дәлелдейді  Әбілғазыхан өз шежіресінде.  Оғыз ханның бәйбішесінен туған тоғыз ұлы болған екен. Оғыз хан осы тоғыз ұлдан жиырма төрт немере сүйген.

Жиырма төрт немересінің ішінде ел билегендері Күнхан, Айхан, Жұлдызхан, Елхан екен.  Әбілғазы хан өзінің түрік шежіресінде Шыңғысханның әкесінің руы Қиятты  (кейде Қиян деп те атайды) осы Елханнан таратады.

Қияттан- Есугей, Шыңғысханның әкесі .

Әбілғазы хан бұл шежіренің деректерін өзінен үш жүз жылдай уақыт бұрын жазылған Рашид ад диннің «Жамиғат ат тауариғынан» алған.

Бұл шежіренің дұрыстығына шүбә келтіру қиын, өйткені, қанша дегенмен « Жамиғат ат тауарих»  Шыңғыс хан дүниеден өткеннен кейін сексенбес жылдан кейін ғана жазылып отыр, яғни, сол дәуір тарихына жақын болды. Екішіден, Рашид ад дин  Шыңғыс ханның Толы атты кенжесінің шөбересі Газан ханның аузынан естіп жазып отыр.

Рашид ад дин мен Әбілғазы ханның шежіре тарихында  Оғыз хан түркі текті, діні мұсылман болған.  Осы Оғыз хан шежіресінде үрім бұтағымен таратылғандай Шыңғыс хан  Оғыз ханның ұрпағы екені айдан анық деректелген.

Тағы бір қосымша тарихи деректер мынадай:

Шыңғысханның әкесі Есугейдің шешесі қоңырат руынан екен. Шыңғысхан бірде Қоңырат елімен кездесіп қалғанда

«Біз қоңырат елімен ертеден құда жек жат едік» деп айтқаны бар екен (Әбілғазы).

Есугей бахадүр ел билеген адам болған. Оның жұрты Байқал көлі маңындағы Алтай екен. Өз заманында батыр болған адам, жалайыр, найман, керейт, меркіт және т.б. сол маңдағы этностық топтарды өзіне қаратып алған бахадүр. Татарлармен көп жауласып, оларды да жеңген екен. Есугей Шыңғыс он үшке толғанда шайқас кезінде  қаза тауыпты.Zhauqa.Shingishan

Шыңғыс хан  1162-жылы Алтай тауының етегінде туған. Шешесінің аты Бөрте.

Бала кезіндегі есімі ТЕМІРШЫН.  Орыс тарихшылары оны тура айтуға тілі келмей «Тимучин» деп атаған.  Содан кейін шетелдің тарихшыларыда Шыңғысханның бала кезіндегі есімін орыстарша «Тимучин» деуді дағдыға айналдырған.

Ал, тереңірек үңіліп қарағанда Шыңғыс ханның өзініңде, балаларының есімі таза қазақы СӨЗДЕН, ТҮБІРДЕН тұрады. Мәселен. Шыңғысханның жас кезіндегі есімін  қазақша сөздік тұрғысынан қарастырайық.

ТЕМІРШЫН түбірі «темір» деген сөз. «Шын» деген жалғаудың  өзіндік тұбірі бар. Екеуін қосқанда «нағыз темір, шыңдалған темір» деген мағына береді.Tugirilhan

Шыңғысханның балаларының есімдеріне назар аударайық.  Үлкені ЖОШЫ. Таза қазақы сөз, таза қазақы есім.  «Жошы, жосы,  «атқа шапқыш» деген мағынада.  Екінші ұлының есімі ШАҒАТАЙ -ТАЗА ҚАЗАҚЫ есім. Түбірі «шағады» , «құртады», «жояды» деген мағынада. Үшінші ұлының есімі де  «ҮГЕДІ» ден қазақы түбірден тұрады.  Төртінші кенжесінің есімі ТОЛЫ. Бұл есімнің де  таза қазақы ұғымдағы сөзден тұратынына ешкім дау айта алмас.

Сонымен, әкеден ерте жетім қалған ТЕМІРШЫН  1202-1206-жылдардың арасында әкесінен қалған елге ие болып, билік құрады.  Татар, меркіт, жалайыр, найман, керейт және т.б  үлкен рулы елдерді жаулап алып, солтүстүгі  Ертіс, Тобылға дейін, шығысы Балқашқа дейнгі, оңтүстігі Жетісуға дейінгі жерлерге ие болады.  Содан бағынышты ел мен үлкен рулар   1206-жылы қазіргі Шыңғыстаудың етегідегі «Найман кер» деп аталатын жерде  Теміршынды ақ киізге көтеріп ХАН сайлайды. («Әбілғазының «Түрік шежіресінен»)   Теміршынге сол жолы «ШЫҢҒЫС ХАН» деген жаңа есім береді.  «Шыңғыс хан» деген есімде таза қазақы ұғымнан тұрады. Жаңа есімнің түбірі «Шың» «ғыс жалғауы «қыс» деген мәнде қолданылады. Есімнің жалпы мағынасы «Ең биіктегі қыстай қатал адам» деген мәністе.  Ол кездегі Шыңғыс хан билеген ел мен жер «МОҒОЛ ХАНДЫҒЫ» деп аталған.  1219-жылдан  1225-жылдар арасында Шыңғыс хан Орта Азиядағы Самарқан, Отырар, Бұхара, Хиуа хандықтарын  басып алып,, одан кейін Иран мен Қытайдың солтүстік шығысын жаулады.

ОҚЫРМАНДАРҒА ЕСКеРТЕ КЕТЕТІН БІР МАҢЫЗДЫ НӘРСЕ, БҰЛ МАҚАЛА «МІНДЕТТІ ТҮРДЕ ШЫҢҒЫСХАНДЫ ҚАЗАҚ»  ҚЫЛУ МАҚСАТЫНДА ЖАЗЫЛЫП ОТЫРҒАН ЖОҚ.

Керісінше,  осы күнге шейін, пәлен ғасыр бойы бет бақтырмай бұрмаланған Орта Азия тарихының мүмкіндігі болғанша шынайы тарихын  ашуға талпыныс.

Әлемдік тарихта болған  пәлен мың жылдық тарихи оқиғалар сол болған күйінде емес, әр мемлекеттің мақсат мүддесіне орай бұрмаланып жазылады және жазылды.  Мәселен Еуропа елдері өз тарихы мен басқа елдердің тарихын еуроцентристік бағытта жазса, Ресей мемлекетінің мүддесіне орай тарихты өз ыңғайларына алып, өзгертіп жаза берген. Атақты орыс тарихшысы В.Ключевский  Елизавета патшайымның  «Россия живет для самой себя, Россия все должна делать своими рукми»  деген сөзін мысалға келтіре отырып,  Россия тарихының орыс халқының рухын көтеретін патриотизм бағытында жазылуына маңыз бергенін айтады. Патшалық Ресейде болсын, Кеңес өкіметі тұсында болсын, оған бағытта  елдердің тарихы коммунистік идеология талабы негізінде жазылған.

Сондықтан, бұл мақаланың мақсаты осыдан 718-жыл бұрын жазылған  әлемдік тарихтың алғашқы негізін қалаған Рашид ад диннің «Жамиғат ат тауарих» еңбегімен  содан бері Орта Азия халықтарының, оның ішінде жарты әлемді жаулап алған ұлы қолбасшы Шыңғысханның, оның ұрпақтарының шежіресі туралы  Әбілғазы бахадүрдің «Түрік шежіресі» және Ресей тарихшыларының, оның ішінде әсіресе, атақты орыс тарихшысы Николай Карамзиннің «История Государство Росссийского»  атты он екі томдық тарихи монографиясын  талдау арқылы Шыңғысханның ғұмырбаяны мен Алтын орда тарихы неге түрліше бұрмаланғанын ТАЛДАУ арқылы  ШЫНАЙЫ ШЫНДЫҚТЫҢ  шегін ашу.

Әбілғазы бахадүр «Түрік шедіресін»  1663-жылы жазды.  Осы шежірені жазуды бастағанда Әбілғазы бхадүрдің «Менің алдымда он жеті байлам кітап жатыр. Бәрі Шыңғысхан мен оның ұрпақтары туралы. Олардың көбісі «Жамиғат ат тауарихтан» аударылған.» десе тағы, « Рашид ад диннен бермен қарай үш жүз жетпіс екі жыл бойы көшірмешілер бір кітаптан бір кітапқа көшірген сайын жазылған тарихтың үштен бірін, немесе жартысын бұзып бүлдірген…» дейді. (Әбілғазы. «Түрік шежіресі»)

Оның себебін Әбілғазы бахадүр олардың парсы, түрік тілдерін жақсы білмеуінен деп түсіндіреді  Әбілғазы аудармашылардың осындай кемшіліктерін (100- жылдан 5О0 жылға дейін  араға салып, Рашид ад диннің «Жамиғат ат тауарихын» , Әбілғазының «Түрік шежіресін»  француз, неміс, орыс тіліне аударғандар дәл Әбілғазы бахадүр айтқандай «тілді білмеушіліктен» түп нұсқаға қайшы еркіндікке жол берген.

XVIII- ғасырдың аяғында Әбілғазының «Түрік шежіресін» Тобылда тұтқында жүрген швед офицері тауып алып, оны Бұхара ахунына орысшаға аудартады.

Сосын швед офицері оны неміс тіліне аударады. Одан кейін француз тіліне аударылған. Оны Тредяковский  орыс тіліне аударады. Бірақ ол сәтсіз болып, жұртқа тарай қоймайды    1825-жылы граф Румянцев  «Түрік шежіресінің» алғашқы нұсқасын  араб графикасымен Қазан қаласында шығарады. Содан кейін ғана Әбілғазының «Түрік шежіресі»  әлем зерттеушілерінің назарына түсіп, жоғары бағасын алады.

Оған дейін 1811-1818-жылдар арасында орыстың тарихшысы Н.Карамзин өзінің атақты «История Государства Российского» атты он екі томдық монументальды  еңбегін жазғанда, Әбілғазының еңбегін дерек көзі ретінде  пайдаланғанын өзінің осы тарихында атап көрсеткен.

Оның басты себебі Николай Карамзин жеті жыл бойы жазған он екі томдық тарихының үшінші тарауынан бастап, сегізінші тарауын Шыңғысханның тарихы мен Батудың Русь жеріне, Еуропаға шапқыншылығына, Алтын орданың тарихына арнаған.

Осы жерде ең басты НАЗАР АУРАТЫН мәселе, соған дейін, яғни XVIII-ғасырдың аяғында  неміс француз тіліне аударылған Орта Азия тарихына қатысты дерек көздер мен Н.Карамзинның  Шыңғысхан мен Бату туралы және Алтын орда туралы жазған көлемді зерттеу тарихында «ТАТАР МОНГОЛЫ» деген этнонимді тіркес,  түсінік болмаған.

Н.Карамзин «татар монголы» деген тіркесті  тіпті білмеген. Ол өзінің ел арасында, Ресей тарихында үлкен беделге ие болған «История Государства Российского» атты тарихында Шыңғысхан, Батудың шапқыншылығы, Алтын орда тарихын жазғанда ылғи «ТАТАР МОГОЛЫ» деген этникалық тіркесті пайдаланған. Оның кітаптарының бір жерінде «татар монголы» деген тіркесті кездестіре алмайсыз.

Неге олай?  Өйткені,  Әбілғазының «Түркі шежіресінде де» «монгол» деген этникалық тіркес болмағанға ұқсайды. Менің зерттеуімше,  «татар монголы» деген этнонимдік термин  Ресей тарихшыларының еңбектерінде тек 1850-жылдан кейінгі тарихи еңбектерде кездеседі.  Оған  белгілі тарихшы Ключевский айтқандай, сол кездегі мемлекеттік ұстаным себеп болған.

Жұрт мойындай қоймаған, назар аудармаған, Ломоносов жазған «Ресей тарихын» есепке алмасақ,  орыстың ең алғашқы көп томдық тарихы Н.Карамзиннің «История Государства Россиийского» атты күрделі еңбегінде «татар монгол» деген этникалық атау жоқ, екенін, болмағанын айттық  Бұл Орта Азия тарихына өатысты бұрынғы, немесе осы күнге дейін тарихта қалыптасқан көзқарасты өзгертуге  мүмкіндік беретін,  Шыңғысхан тарихының шынайы шындығын ашуға мүмкіндік беретін -КІЛТ.

Мәселен, Н.Карамзиннің  жұрт мойындаған он екі томдық ТАРИХЫНАН кейін отыз жылдай уақыт өткенде орыстың белгілі тарихшысы С.Соловьев өзінің 29 томдық «История России с древнейших времен» атты көлемді тарихы 1851-  жылы жарыққа шғарды.

Соловьевтің бұл тарихи еңбегі сол кездегі « орыс патротизмі» ұранын көтеріп жүрген   орыс аристократтарының, интелегенциясының ойынан шықты. Өйткені, бұл тарихта    Н.Карамзиннің  «История Государства Россииского» көп томдықтарында кеңірек баяндалған Шыңғыс ханның тарихы, Батудың Русь княздіктерін, Киевті басып алып, халқын  қалай аяусыз қырғаны туралы суреттемелер ,  Соловьевтің  29 томдық Тарихында қысқартылып қалған, былайша айтқанда көлеңкеленіп қалған..

Тіпті Карамзиннің  «История Государства Российского Государства» атты көп томдық еңбегінде қолданылған  «ТАТАР МОГОЛЫ» этникалық тіркес  Соловьевтің  «История России с лревнейших времен» көптомдығында  ол  «ТАТАР МОНГОЛЫ» этникалық атау болып өзгеріп шыға келген.

Осы уақиғадан сәл кейін Петербургтің университетінде қызмет істеген профессор, Шығыс танушы ғалым И.Березин  «Шығыс кітапханасы» атты серялы кітаптар тобын баспадан шығарады. Оған  Рашид ад диннің «Жамиғат ат тауариғын, Әбілғазының еңбегін, Жалайыр Кәдірғалидің еңбектерін қосқан. Бұл 1855-жыл еді

«Жамиғат ат тауарихты парсы тілінен сол кезде орыс тіліне аударған  осы Шығыс танушы И.Березин.  Әбілғазы айтқандай,  парсы, түрік тілдерін ойдағыдай терең меңгермеген кезі, олар көбіне аударма сөздіктерін пайдаланған, сондықтан Березин «Жамиғат ат тауарихты»  тұтас аудармаған..  Және өзінің алдында ғана «Ресей тарихын» жазған Соловьевтің Орта Азия тарихы мен Шыңғыстанудағы ұстанымын көрген  Березинде сол «ізбен» бұрын қолданылып келген «татар моғол» этникалық терминінен бас тартып, өзінің аудармаларында «татар монголы» деген тіркестерді еркін қолдана бастаған.

Жалпы мен осы мақаланың бас кезінде  орыс тарихының жазылуына қатысты Елизавета патшайымның «…Россия  должны делать все своими руками». деген  нұсқау ретіндегі сөзі болғанын орыс тарихшысы В.Ключевский айтқанын жазып едім. Карамзиннің Тарихында Шыңғысханның тарихы, Батудың Ресей княздіктерін аяусыз талқандауы, Алтын орданың ұзақ жылдар бойы Русиядан алым салық алып тұруы кең жазылған болса, Соловьевтің Тарихында ондай «көркем суреттер» қысқарып қалған.

Яғни, онда орыс княздерінің батырлығына, олардың орыс жерін біріктірудегі  күш қайраттарына, ерліктеріне көп назар аударылған.

Әринғ, Соловьевтің «История России с древнейших времен» атты тарихының патриоттық тұрғыда жазылған еңбек екендігінде дау жоқ және оны ол үшін айыптауда жөнсіз. Өйткені ол өз мемлекетінің мүддесін қорғап тұр. Дегенмен, бұл Ресей патшалығының мүддесінде жазылған империялық тарих.

Одан кейінде Ресей тарихын жаған тарихшы ғалымдар болды. Дегенмен, оларға да, әсіресе, Кеңес өкіметі кезінде жазылған тарих оқулықтарынада  сол Соловьевтің « История России с древнейших времен» атты еңбегін нұсқа ретінде пайдаланды. Кезінде Солавьев пайдаланған, енгізген «ТАТАР МОНГОЛЫ» аталған этникалық тіркесі осы күнге дейін «өлмей» келе жатқан негізгі себебі сол деп ойлаймын. Оның екінші мәні– XVIII-ғасырдың бас кезінде  Ресей патшалығы Швеция, Осман империясын жеңіп,  Солтүстік Кавказды өзіне қаратып, Орта Азияны отарлап, үлкен империя болды. Сондықтан Ресей Шыңғысхан тарихын, Батудың шапқыншылығын, Алтын орданың тарихын көлеңкелеп,жазылған немесе жазылып жатқан  тарихында өздерінің ұттық рухын көтеруге міндетті болды.

Ол үшін Ресей тарихшыларын айыптауға болмайды, өйткені кез келген мемлекет  мүмкіндігі болса, солай істер еді.

Міне, сондықтан жоғарыда айтылған мәселелерді талдай отырып,  орыс тарихшыларының , Шығыстанушыларының  бұрын қолданыста болған «ТАТАР МОГОЛЫ» этникалық тіркесін, кейін өз еңбектерінде ТАТАР МОНГОЛЫ» деп өзгертулерінде осындай  себептері болды деп түйіндеуге  әбден болады.

Әбілғазының «Түрік шежіресі» атты әйгілі шығармасы  1992-жылы алғаш рет қазақ тіліне аударылған. Аудармашы Б.Әбілқасымовтың  Әбілғазы бахадүрдің атаулы шығармасын  аударуда түрлі  (бұрынғы басқа тілдерге аударғандағы әртүрлі қисындары болғанына қарамастан) қиындықтарды жеңіп, оқуға жеңіл «Түрік шежіресін» оқырмандарға жеткізді.  Мұны кітаптың атауына қарап, кей адам «Осман түріктеріне қатысты шежіре шығар» деп ойлап қалуы мүмкін. Әбілғазы бахадүрдің бұл шежіресі  -орта ғасырда Орта Азияда мекендеген  түркі Елдері мен Шыңғысханның , оның ұрпақтарының шежіресі.

Яғни, алдыңғы сөзімізде  Әбілғазы бахадүр өзіне дейін Рашид ад диннен бері келе жатқан Түркі шежіресін талдау арқылы  Шыңғысханның  ОҒЫЗ ХАННЫҢ  немересі ЕЛХАННАН тарайтын  ТҮРКІ ТЕКТІ болғанын, руы Қиян (Қият» деп те айтады) екенін дәлелдеп шыққан. Бұл біріншіден.

Екіншіден, Есугейдің үлкен ұлы Теміршынның  оның балаларының есімдерінің түбірі де жалғауыда қазақы түсінікке көп жақын екенін дәлелдедік деп ойлаймын.

Үшіншіден, Есугейдің үлкені ТЕМІРШЫННЫҢ  осы күнгі Семей жеріндегі (бұрын айтылып жүргендей, Моңғол жерінде емес)  Шыңғыстаудың етегіндегі «НАЙМАН КЕР» деген жерде  татар, меркіт, жалайыр найман және т.б. рулардың өкілдері жиналып, Теміршында ақ кигізгк көтеріп, өздерінің Ханы етіп сайлап, оған ШЫҢҒЫСХАН деген ат берген. (Әбілғазының  «Түрік шежіресінен»)

Төртіншіден, XIX-ғасырдың бас кезінде орыс тарихшыларының арасында «татар монголы» деген этникалық термин, не түсінік, не ұғым болмағанын дәлелдедік деп ойлаймын. Егер сол кезде Ресей тарихшылары арасында «татар монголы» деген этникалық термин таныс болса, ең білікті орыс тарихшысы Николай Карамзин  «История Государства Российского» атты көп томдық тарихында  « татар монголы» деп жазып, атап көрсетуге қысылмаған болар еді. Ол қолындағы парсы, түрік, түркі тілдерінде жазылған деректі жазбаларға сүйеніп, Бату шапқыншылығын «ТАТАР МОҒОЛ» шапқыншылығы деп атады. Шыңғысхан тарихын жазғанда да осы этникалық терминді  жиі пайдаланды.

Бесіншіден, X-XIII-ғасырларды Орта Азияда түркі тілінде  араб графикасы пайданғаны мәлім. Сондықтан, кейде туындайтын «Шыңғысхан мен оның ұрпақтары «қай тілде сөйлеген» деген сұраққа жауап іздеп көрейік. Сол дәуірде Хиуа, Хорезм, Самарқан, Үргеніш, Отырар тәрізді қалаларда арап графикасын қолданған жазба болған екен. Мешіттердегі молда, ишан, ахундар хандардың тілегіне орай хат, жолдамаларды парсы, түркі тілдерінде жазып отырыпты.

Шыңғысхан  1227-жылы қайтар алдында өсиетін жазып қалдырған екен. Ол өсиет түркіше жазылған. Оған басты дәлел Рашид ад дин мен Әбілғазы Шыңғысханды түркі тектес екендігін дәлелдегенінде. Екіншіден, Шыңғысханның екінші ұлы оның өсиеті бойынша Мавреннахр өлкесіне хан боп тағайындалады. Бір қызығы, Шағатайдың тірі кезінде де, одан кейін де Мавреннахрдр өлкесінде «ШАҒАТАЙ ТІЛІ» кең қолданылғанын байқауға болады. XVI-ғасырдың  26-жылына дейін өмір сүрген Ұлы Моғол империясынң негізін қалаушы Бабыр өзінің «Бабырнама» атты тарихи жылнамасын  «Шағатай тілінде жаздым» деп айтып кеткен. Шағатай тілі түркі тектес тіл, оны бүгінгі күні өзбек зерттеушілері  «біздің тілімізге жақын» деп жүр.

Олай болса, Шыңғысхан мен оның басқа ұрпақтары «моңғолша сөйлеген» деп айтуға қалай тіліміз барады!?

Сонымен, біз осы сөзімізде осы күнге дейін тарихи оқулықтар мен зерттеулерде  идеологиялық негізде болған біраз бұрмалаушылықтардың  бетін ашып, нағыз шындықтың қайда екеніне жол сілтейтін, ой түсіретін  деректерді талдап өттік. Тәуелсіз Ел, Мемлекет үшін тәуелсіз тарих қажет. Мақсат, орта ғасырдағы тарихтың қалтарыстарын талдау арқылы шынайы шындыққа көз жеткізу.

 

Жұмат ӘНЕСҰЛЫ, жазушы, тарихшы

Пайдаланылған әдебиеттер:

Әбілғазы «Түрік шежіресі»

Н.Карамзин «История Государства Российского» 12 том

С.Соловьев  «История России  с древнейших времен»  29 том

В. Ключевский «Лекции по истории России»  9 том

Және басқада баспсөзде жарияланған дерек көздер

Kerey.kz

Related Articles

  • Жекешелендірдік. Жетістік пе?

      Халықтың хал-ахуалын жақсарту үкіметтің алдындағы ең бірінші міндет. Ол үшін халықтың нақты табысы артуы керек, алайда оның өсуі мүлде мардымсыз. Халық қаражатының шығыс құрылымына қарасақ, адамдар қазір барлық табысының жартысынан астамын тамаққа жұмсауға мәжбүр. Өйткені, бәрі қымбат және баға күннен күнге арта түсуде. Ал әлеуметтік қызмет көрсету сапасы қандай десек, бұл бағытта да тілді тістететін мәселелер көп. Осы мәселелерді айта келіп Мәжілістегі «Халықтық коммунистер» фракциясының жетекшісі Айқын Қоңыров үкімет басшысы Асқар Маминге жолдаған депутаттық сауалында жекешелендіруге берілген әлеуметтік нысандардың жай-күйі туралы сұрау салды. «Бүгінгі таңда жекешеге берілген әлеуметтік нысандар саны 500-ге жетіп қалды. Соның жартысы коммуналдық меншікке жататын емханалар, сауықтыру кешендері, диагностикалық орталықтар, диспансерлер, санаторийлер, спорттық клубтар, музыкалық және

  • Былқ-сылқ жауап… Былқ-сылқ істер…

    Бұдан бұрын Мәжілістегі «Халықтық коммунистер» фракциясының атынан депутат Айқын Қоңыровтың дәрі-дәрмек бағасын реттеу туралы Денсаулық сақтау министрі Елжан Біртановқа жолдаған сауалы туралы жазған болатынбыз. («Дәрі-дәрмектің бағасы қашан реттеледі, Біртанов мырза?»., «Керей кз, 18.04.2019 жыл.) Онда депутат қолданыстағы заңнамаға дәрі-дәрмек бағасын мемлекеттік реттеу бойынша өзгерістер енгізілгенін, осыған байланысты министрліктің қандай шаралар қолданатыны сұралған. «Өткен жылдың алғашқы тоқсанымен салыстырғанда, 2019 жылдың бірінші тоқсанында дәрі-дәрмектер бағасы 8,4%-ға қымбаттаған. Бұл басқа бағалардың өсуінен 1,7 есе артық. Бұл жағдай дәрі-дәрмектер бағасы қымбаттауының объективті және субъективті себептерін шұғыл түрде анықтауды қажет етеді. Бұған қоса бөлшектік нарықта пайда түсімі аз арзан дәрі-дәрмектерді ығыстырып, қымбат дәрі- дәрмек саудасын дамыту қаупі да бар. Статистика комитетінің мәліметі бойынша, өткен жылы

  • Досым Сәтпаев: “Ескі кадрлармен жүйені жаңарту мүмкін емес”

    Пётр ТРОЦЕНКО Саясаттанушы Досым Сәтпаев. Алматы, 5 маусым 2019 жыл. Тәуекелді бағалау тобының жетекшісі Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында Қазақстанда сайлауалды насихаттың қалай өткені және жаңа президентті ішкі және сыртқы саясатта қандай сынақ күтіп тұрғаны туралы айтты. Азаттық: Қазақстандағы сайлауалды насихаты түрліше бағаланып жатыр. Бір жақ бәсеке мен саяси балама бар дейді. ЕҚЫҰ миссиясы бастаған екінші жақ сайлауалды насихатын сүреңсіз, азын-аулақ ұран мен билбордтан аспайтын науқан деп сипаттайды. Бұл сайлауалды насихатын тартысты бәсеке деуге келе ме? Досым Сәтпаев: Бұл сайлау бақылау тізгінін уысынан шығармаған бірінші президенттің (Нұрсұлтан Назарбаев – ред.) билікті мұрагерге тапсыру процесін заңдастыру әрекеті екенін негізге алу керек. Сондықтан сайлау ойыншылардың бәрі өздеріне берілген рөлі мен орнын жақсы білетін спектакльге

  • ТОҒҰРЫЛ ХАННЫҢ «ТОНЫМЕН ТУҒАН ҰЛЫ» ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АРАСЫНДАҒЫ ТҮЙТКІЛДЕР

    Жанымхан Ошан   Тарихи әдебиеттерде, мұнда Рашид ад-диннің әйгілі еңбегінде, «Моңғолдың құпия шежіресінде», «Юан ши» (юань патшалығы тарихы) кітабында керейдің Тоғұрыл Оң ханы мен Темүжіннің қарым-қатынасына тоқталған кезде, аттөбеліндей азғана моңғолдың Есугей есімді баһадүрінің жетімі – Темүжіннің өз ағайындары Тайшығұттардан жәбір көріп, «көлеңкені жаршы қып, қылқұйрықты қамшы қып» тағдырдың тәлкегіне ұшырап, Тоғұрыл ханы «әкеміздің андасы болғандықтан, әкеміз сияқты ғой» деп, әке орнына әке тұтып, қайын жұрты – қоңыраттар берген қара бұлғын ішігін алып, оған сәлем бере баруынан бастайды. «Әкең өлсе өлсін, әкеңді көре қалған өлмесін» демекші, Темүжіннің сапары сәтті болып шығады. Пана тұта барған әкесінің көне «Андасы» Тоғұрыл хан ағынан жарылып: Мынау бұлғын ішіктің, Қолқасына жарамын. Бытыраған еліңнің, Басын қоса

  • Ғылымсыз өндіріс дами алмайды

      Кез келген елдің экономикасы ғылым жетістіктерін өндіріске енгізбей дами алмайды. Ғылыми жетістіктердің негізінде жасалған үздік өнімдер ғана халықаралық рынокта бәсекелестікке қабілетті бола алады. Ал біздің өндірісшілеріміз ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға көңіл бөлмейді. Сарапшылардың зерттеуіне қарағанда әлемдегі үздік тауар өндірушілер өткен ғасырдың аяғымен салыстырғанда ғылыми-зерттеу жұмыстарына бөлінетін шығыстарын 7 есе арттырған. Ал біздің барлық меншіктегі өндірісшілеріміз соңғы бес жылда бұл тараптағы шығындарын үнемі азайтумен келеді. Қазір ол ІЖӨ-нің 0,12 пайыздық үлесіне дейін түскен. Бұл дамыған елдер түгіл дамушы елдердің арасындағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі. 2018 жылы біздің ғылымға көңіл бөлген кәсіпорындарымыздың саны 384 қана болды, ал бұдан 10 жыл бұрын оның саны 438 болатын. Кәсіпорында ғылыммен айналысатын қызметкерлер саны да

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: