|  |  |  | 

Жаһан жаңалықтары Көз қарас Руханият

Қазақ әліпбиін латынға ауыстыру мәселесі қытайдың назарын аударып жатыр.

43386680_1211350109028574_3104708154630340608_nҚазақ әліпбиін латынға ауыстыру мәселесі бүгінгі күні қытайдың назарын аударып жатыр. Қытай Қазақстандағы барлық ақпараттық жаңалықты қадағалап отыратынын ескерсек білдей мемлекет құрушы ұлттың әліпби ауыстыруын назардан тыс қалдырмасы анық. Және ол тек қаріп ауыстыру мәселесі емес, тілдік реформа деп отыр. Қош, енді мына қызықты қараңыз!

Қазақстанда латын әліпбиі мәселесі 90-жылдары қазақ тілтанушы ғалымдары (Академик Ә.Қайдаров) жағынан ауызға алынғаны рас, дәл сол тұста қытай бұл ақпаратты жабық күйде талқыға салды, өйткені 90-жылдары қытайда ЕКІ МЫҢнан астам таза қазақ мектебі және Құлжада қазақ университеті, Күйтінде қазақ институты сонымен қатар Алтай, Шәуешек, Санжыда қазақ тілінде білім беретін педегогикалық жоғары білім беру орындары бар-ды және барлық қазақ мектебі, колледж, университет қазақша іс-қағаз қолданатын, қазақ мектептерінде тіпті қытай тілін 3-сыныптан кейін (кей жерде 5-сыныптан соң) шет тілі ретінде қосымша ғана оқытатын. Қазақ тілінің үстемдігі жоғары еді, кей елді-мекендегі қытай, моңғол, xуийзу, ұйғырлар таза қазақ мектебіне баратын. Қазақ мектебінің білім беру сапасы өте жоғары және қазақ оқушыларының ЖОО-на түсу салыстырмасы Шыңжаңда алдыңғы орында тұрды. Осы жағдайда Қазақстан жақтың латын қарпіне көшу қозғалысы қытайдағы қазақ зиялыларын ешқашан бейжай қалдырмайтыны анық, сонымен қатар қытайдың 1980-83 жылғы толықтырылған мемлекет констуцсиясы бойынша “әр ұлт өз жазуын өзі таңдауға толық құқылы” делінген құқықтық жағы тағы бар, бұлардың бәрі бір-бірімен сәйкес келсе қытайға тиімсіз деп қортынды шығарды. Сосын, қытай жақ 90-жылдары Түркияның Анталия, Ыстанбұл қалаларындағы “әліпби мәселесіне” байланысты басқосуларды да қатты қадағалап отырды. Әсіресе 34 қаріптен тұратын ортақ түркі латын әліпбиі жобасы тіптен алаңдаушылыққа апарды. Бұның барлығы қытайды “ұлт саясатын” өзгертуге мәжбүрледі. Сонымен қытай Шыңжаңдағы қазақ-ұйғырға лингвистикалық қадағалау саясатын шығарды, бір мәселе аясындағы реакцсияны қадағалап тексеріп отырды. Қызығы сол нәтиже былай болды, қазақтар-Қазақстандағы латын жобасына елеңдейді, ұйңырлар- Түркияға елеңдейді. Қытай үшін бұл деген орталық азия мен Түркияға жақындау деген сөз. Бұл қытайға мүлде томпақ! Қытай енді қайтуы керек? Оған қытайдың стратег мамандары, латынға көшудің қарарын Пекин мақұлдау керек! деген саясат ұстанды. Сонымен, бұл мәселе сол күннен күн тәртібінен түскен жоқ, аяғы Арапшыл-Латыншыл жаңа пікір-таласқа ұласты. Қытай сырттай қарап “ұлтшыл, түрікшіл” элементтерді тізімдікке жазып қойды. Қош, ары қарай…43433824_1211349952361923_2871285765948571648_n

Естеріңізде болса Қазақстанда латын әліпбиі 2006-жылы қайта қозғалып, бұл жол президент ғалымдарға тапсырма берген еді. Бұл қытайға біршама ауыр тиді және дайындықсыз мойнына қыл бұрау түсті. Өйткені, қытай жақ Қазақстанды латын әліпбиін қоғамдық пікір аясында ғана өрбітеді деп есептеп келді, білдей елдің президенті аузына алуы өте тосын жағдай ретінде қабылданды. Қытай жақтың қазақша басылымдары осыдан соң бірінен соң бірі латын жобасын ұсынып жатты. Дәл сол тұста біз орта мектептегі аузының уызы кеппеген бала едік, бірде бір ағайымыз латын қарпіне көшу туралы ойын баяндап бірқанша жобаны тақтаға жазғаны есімде. Сол тұста 3-4 маманның жобасын журналдан да оқығаным жадымда қапты. Олар Т.Дошық, С.Жанболатов, М.Бөлеков және М.Әбілқақ, Жаң Диңжин, тб. Әсіресе С.Жанболатовтың “Ойлар Өрісі” кітабы бұны арнайы талқыға салды. Қытай қазағы 2006- жылға дейін және кейін латын жобасы аясында ұсынбаған жобасы қалмады деуге болады. Кейін бұның орнын қытай қазақтарының IT-шінік програмистері басты. Олар өздері жасаған сайттарында жарыса жариялап жатты, тіпті сайт бағдарламасына енгізіп өз жобасымен ақпарат та таратып жүрді. Сол дәуір қытай қазағы үшін “алтын дәуір” болды. Бірақ, қытайдың да өз көздегені бар еді. Ол былай болды! Қытайдағы қазақ ғалымдары қытай конгресінде премер-миністірге тікелей “қазақ латын жобасын мақұлдау” туралы сауалын қойған соң дереу басқа тәсілге көшті. Ол мынау:
Қытай қазағын Қазақстанмен бір әліпбиде болдырмау;
Латын жобасын Пекин жақ мақұлдау қаласа жобаны да Пекин жақ ұсыну; Қазақты латын жазуы арқылы қытай-глобалзацсиясына жақындату;
тб.
Осы тәсілден соң қытай қазақтарының “құбыжық латын әліпбі” жариялана бастады және оны мақұлдау кезеңі күн тәртібінде тұрды. Ол кезде біз университет қабырғасына енді жармасқан кез еді. Қазақ сайттарының алтын дәуірі тұғын. Аталмыш латын жобасын қырық мыңдық оқырманы бар “Сен-Қазақ” атты сайт жер-жебіріне жеткізіп талқыға салды.

Қош, не керек, қытайдың “латын жобасы” саясаты науқаны кейін уақытша тоқтап қалды, сонымен бірге қытайдың латынмен “тұзақ құру” саясаты да уақытша тоқтап қалды. Қытай билігі негізгі назарын саяси клондармен арпалысуға жұмсап, саяси тазалауды бастап кетті. Аталмыш “латын тұзағы” жобасының біраз стратег ойыншысы саясаттан сырғып кетті.

Енді, қараңыз! Былтырдан бері Қазақстанда латын әліпбиі мәселесі нақты қадамдарға барды, жоба тұрақтану үстінде, тағысын-тағы. Бұған қытай жақ жаңа реакцсия танытады және оның Шыңжаңға ықпалын барынша азайтуға тырысады. Алда қытайдың ұстанымы туралы және бір сараптама жажармын. Қытай сөзсіз саяси тактикаға көшеді, ол-анық.

Соңында айта кетейін, ә- ae, ө-oe, ү-ue нұсқасын 2006-2009 жылдары қытай қазақтарының бір басылымынан оқып едім (аты есімде жоқ), кейін осы нұсқа Қазақстанда ұлттық латын жобасы ретінде жұртқа ұсынылған кезде жаман шок болдым.

Eldes Orda

Related Articles

  • АҚШ президенті Тайваньді қорғау үшін әскери күш қолдануға дайын екенін мәлімдеді

    АҚШ президенті Джо Байден Президент Джо Байден, егер Қытай басып кірер болса, АҚШ-тың Тайваньді әскери жолмен қорғауға дайын екенін растады. “Бұл мойнымызға алған міндетіміз” деді Байден Токиода өткізген баспасөз конференциясында. АҚШ президенті мұнда жексенбі күні Азия елдеріне сапары барысында келген. Бұл ақпаратты Associated Press таратты. “Қытайдың Тайваньға күш қолдану жөніндегі кез-келген талпынысы жөнсіз болады, өйткені ол әрекет Украинадағы жағдай сияқты тұтас аймақтың тыныштығын бұзады” деп мәлімдеді Байден. АҚШ президентінің сөзінше, Ресейдің Украинаға басқыншылығынан кейін Тайваньді қорғаудың өзектілігі арта түскен. Байден сөзінен кейін Қытай Сыртқы істер министрлігінің ресми өкілі Ван Вэньбинь “Тайвань – Қытайдың ажырамас бөлігі” деп мәлімдеді. “Тайвань мәселесі — тек қана Қытайдың ішкі ісі”, — деген Вэньбинь, бұл мәселе бойынша келісімпаздық болмайтынын айта кетті. Бұрын АҚШ Тайваньға қауіпсіздік кепілінін беруден тартынып келген. 1979 жылдан бері АҚШ-тың Тайваньмен байланысын

  • Сіздің әдісіңіз – қаталдық.

    Сіздің әдісіңіз – қаталдық. Сіздің жұмысыңыз шыдамдылық – бұл құрал. Аштыққа, суыққа төзе біл, ауырсыну, жылжымайтын мүлік. Тек бұл қарсыласыңызды барлық жерде, тіпті оның қорғаныс тереңінде де жоюға мүмкіндік береді. Қарсылас – аң-таң. Оны бақылап, оны атып тастаңыз. Дұшпаның ішекші – одан гөрі қасірет бол. Ол қатал, одан да қиын. Сіздің мамандығыңыз – өнер. © Украина Қарулы Күштерінің снайперден естелік

  • Батыс берген қару-жарақ Украинаға көмектесе ала ма? Сарапшымен сұхбат

    Рид СТЭНДИШ Әскери беренді техникаға мініп келе жатқан украин жауынгерлері. Украина құрлық әскері баспасөз қызметі 2022 жылғы 19 сәуірде жариялаған сурет. Ұлыбританиядағы Консервативтік партияның қауіпсіздік мәселелері жөніндегі бұрынғы кеңесшісі, Article 7 консалтинг тобының бас директоры Гарван Уолш Батыстың әскери техникасы Украинаға қалай көмектесе алатынын, соғыстың ендігі кезеңі неліктен логистикаға байланысты екенін айтты. Ресей әскері Украинаның шығысындағы шабуылын күшейте бастаған шақта, Батыс елдері Киевті қуатты қару-жарақпен қамтамасыз етуге тырысып жатыр. Украина бұл соғыста табандылықпен қарсылық танытып, Ресей әскері елдің солтүстігінен кетті. Бірақ сарапшылар соғыстың ендігі кезеңі Батыстың әскери көмегі қандай болатынына байланысты өрбиді дейді. Жуырда АҚШ Украинаға қауіпсіздігін нығайтуға 800 млн доллардың көмегін беруді мақұлдаған. Словакия, Балтық елдері, Канада секілді басқа мемлекеттер

  • Қара теңізде Ресейдің “Мәскеу” крейсері суға батты. Оған не болды?

    Марк КРУТОВ “Мәскеу” крейсері Ресейдің Қара теңіздегі әскери флотының флагманы болған. 14 сәуір кешке Ресей қорғаныс министрлігі елдің Қара теңіздегі әскери флотының флагманы – “Мәскеу” крейсері суға батқанын хабарлады. Сарапшылар зымыран қаруы бар крейсерден айырылу Ресей флотына елеулі соққы болып тиетінін айтады. 13 сәуір кешке Украинаның Одесса облыстық әскери әкімшілігінің басшысы, полковник Максим Марченко telegram-каналына Ресейдің Қара теңіз флотының флагманы (жолбасшы кеме) саналатын, зымыранмен жабдықталған “Мәскеу” крейсеріне Украинаның кемеге қарсы екі “Нептун” зымыраны тигенін жазды. Бірнеше сағаттан кейін Ресей қорғаныс министрлігі ТАСС агенттігіне кемеде өрт болғанын растады. Әскери ведомство “Өрт салдарынан “Мәскеу” зымыран крейсерінде оқ-дәрі қоры жарылды. Кемеге едәуір зақым келді. Экипаж толықтай эвакуацияланды” деп мәлімдеп, өрттің шығу себебі анықталып жатқанын айтқан.

  • Ресей әскері Донбассқа шоғырланды. Украина соғыстың жаңа кезеңіне қалай дайындалып жатыр?

    Рид СТЭНДИШ Донбасстағы сепаратистер. АҚШ теңіз әскерінің отставкадағы полковнигі, Вашингтондағы стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығының кеңесшісі Марк Кансиан Азаттыққа сұхбат берді. Ол Украинадағы соғыстың келесі кезеңінде не болатынын, неліктен Киевке оқ-дәрі көбірек қажет екенін және Ресей әскерінің тығырыққа тірелу себептері туралы айтты. Украинадағы соғыс елдің шығысы мен оңтүстігіне ойысып жатқанда, Киев НАТО елдерінен Ресей әскерін жоюға қажет қару-жарақ сұрады. Жуырда Чехияның Украинаға совет кезінде жасалған Т-72 танкін, гаубица мен брондалған техникасын жібергені белгілі болды. Осылайша олар Киевтің өтінішіне құлақ асып, қолдаудың жаңа деңгейіне өткенін білдіргендей болды. Польша, Ұлыбритания секілді елдер де қару-жарақ жіберіп жатыр. Украинаға жүздеген миллион доллар жұмсағанын мәлімдеген АҚШ та қосымша құрал-жабдықтарын тасымалдап жатыр. Дегенмен Украина күштеріне енді тактиканы өзгертіп,

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: