|  |  |  | 

Jahan jañalıqtarı Köz qaras Ruhaniyat

Qazaq älipbiin latınğa auıstıru mäselesi qıtaydıñ nazarın audarıp jatır.

43386680_1211350109028574_3104708154630340608_nQazaq älipbiin latınğa auıstıru mäselesi bügingi küni qıtaydıñ nazarın audarıp jatır. Qıtay Qazaqstandağı barlıq aqparattıq jañalıqtı qadağalap otıratının eskersek bildey memleket qwruşı wlttıñ älipbi auıstıruın nazardan tıs qaldırması anıq. Jäne ol tek qarip auıstıru mäselesi emes, tildik reforma dep otır. Qoş, endi mına qızıqtı qarañız!

Qazaqstanda latın älipbii mäselesi 90-jıldarı qazaq tiltanuşı ğalımdarı (Akademik Ä.Qaydarov) jağınan auızğa alınğanı ras, däl sol twsta qıtay bwl aqparattı jabıq küyde talqığa saldı, öytkeni 90-jıldarı qıtayda EKİ MIÑnan astam taza qazaq mektebi jäne Qwljada qazaq universiteti, Küytinde qazaq institutı sonımen qatar Altay, Şäueşek, Sanjıda qazaq tilinde bilim beretin pedegogikalıq joğarı bilim beru orındarı bar-dı jäne barlıq qazaq mektebi, kolledj, universitet qazaqşa is-qağaz qoldanatın, qazaq mektepterinde tipti qıtay tilin 3-sınıptan keyin (key jerde 5-sınıptan soñ) şet tili retinde qosımşa ğana oqıtatın. Qazaq tiliniñ üstemdigi joğarı edi, key eldi-mekendegi qıtay, moñğol, xuiyzu, wyğırlar taza qazaq mektebine baratın. Qazaq mektebiniñ bilim beru sapası öte joğarı jäne qazaq oquşılarınıñ JOO-na tüsu salıstırması Şıñjañda aldıñğı orında twrdı. Osı jağdayda Qazaqstan jaqtıñ latın qarpine köşu qozğalısı qıtaydağı qazaq ziyalıların eşqaşan beyjay qaldırmaytını anıq, sonımen qatar qıtaydıñ 1980-83 jılğı tolıqtırılğan memleket konstucsiyası boyınşa “är wlt öz jazuın özi tañdauğa tolıq qwqılı” delingen qwqıqtıq jağı tağı bar, bwlardıñ bäri bir-birimen säykes kelse qıtayğa tiimsiz dep qortındı şığardı. Sosın, qıtay jaq 90-jıldarı Türkiyanıñ Antaliya, Istanbwl qalalarındağı “älipbi mäselesine” baylanıstı basqosulardı da qattı qadağalap otırdı. Äsirese 34 qaripten twratın ortaq türki latın älipbii jobası tipten alañdauşılıqqa apardı. Bwnıñ barlığı qıtaydı “wlt sayasatın” özgertuge mäjbürledi. Sonımen qıtay Şıñjañdağı qazaq-wyğırğa lingvistikalıq qadağalau sayasatın şığardı, bir mäsele ayasındağı reakcsiyanı qadağalap tekserip otırdı. Qızığı sol nätije bılay boldı, qazaqtar-Qazaqstandağı latın jobasına eleñdeydi, wyñırlar- Türkiyağa eleñdeydi. Qıtay üşin bwl degen ortalıq aziya men Türkiyağa jaqındau degen söz. Bwl qıtayğa mülde tompaq! Qıtay endi qaytuı kerek? Oğan qıtaydıñ strateg mamandarı, latınğa köşudiñ qararın Pekin maqwldau kerek! degen sayasat wstandı. Sonımen, bwl mäsele sol künnen kün tärtibinen tüsken joq, ayağı Arapşıl-Latınşıl jaña pikir-talasqa wlastı. Qıtay sırttay qarap “wltşıl, türikşil” elementterdi tizimdikke jazıp qoydı. Qoş, arı qaray…43433824_1211349952361923_2871285765948571648_n

Esteriñizde bolsa Qazaqstanda latın älipbii 2006-jılı qayta qozğalıp, bwl jol prezident ğalımdarğa tapsırma bergen edi. Bwl qıtayğa birşama auır tidi jäne dayındıqsız moynına qıl bwrau tüsti. Öytkeni, qıtay jaq Qazaqstandı latın älipbiin qoğamdıq pikir ayasında ğana örbitedi dep eseptep keldi, bildey eldiñ prezidenti auzına aluı öte tosın jağday retinde qabıldandı. Qıtay jaqtıñ qazaqşa basılımdarı osıdan soñ birinen soñ biri latın jobasın wsınıp jattı. Däl sol twsta biz orta mekteptegi auzınıñ uızı keppegen bala edik, birde bir ağayımız latın qarpine köşu turalı oyın bayandap birqanşa jobanı taqtağa jazğanı esimde. Sol twsta 3-4 mamannıñ jobasın jurnaldan da oqığanım jadımda qaptı. Olar T.Doşıq, S.Janbolatov, M.Bölekov jäne M.Äbilqaq, Jañ Diñjin, tb. Äsirese S.Janbolatovtıñ “Oylar Örisi” kitabı bwnı arnayı talqığa saldı. Qıtay qazağı 2006- jılğa deyin jäne keyin latın jobası ayasında wsınbağan jobası qalmadı deuge boladı. Keyin bwnıñ ornın qıtay qazaqtarınıñ IT-şinik programisteri bastı. Olar özderi jasağan sayttarında jarısa jariyalap jattı, tipti sayt bağdarlamasına engizip öz jobasımen aqparat ta taratıp jürdi. Sol däuir qıtay qazağı üşin “altın däuir” boldı. Biraq, qıtaydıñ da öz közdegeni bar edi. Ol bılay boldı! Qıtaydağı qazaq ğalımdarı qıtay kongresinde premer-ministirge tikeley “qazaq latın jobasın maqwldau” turalı saualın qoyğan soñ dereu basqa täsilge köşti. Ol mınau:
Qıtay qazağın Qazaqstanmen bir älipbide boldırmau;
Latın jobasın Pekin jaq maqwldau qalasa jobanı da Pekin jaq wsınu; Qazaqtı latın jazuı arqılı qıtay-globalzacsiyasına jaqındatu;
tb.
Osı täsilden soñ qıtay qazaqtarınıñ “qwbıjıq latın älipbi” jariyalana bastadı jäne onı maqwldau kezeñi kün tärtibinde twrdı. Ol kezde biz universitet qabırğasına endi jarmasqan kez edi. Qazaq sayttarınıñ altın däuiri twğın. Atalmış latın jobasın qırıq mıñdıq oqırmanı bar “Sen-Qazaq” attı sayt jer-jebirine jetkizip talqığa saldı.

Qoş, ne kerek, qıtaydıñ “latın jobası” sayasatı nauqanı keyin uaqıtşa toqtap qaldı, sonımen birge qıtaydıñ latınmen “twzaq qwru” sayasatı da uaqıtşa toqtap qaldı. Qıtay biligi negizgi nazarın sayasi klondarmen arpalısuğa jwmsap, sayasi tazalaudı bastap ketti. Atalmış “latın twzağı” jobasınıñ biraz strateg oyınşısı sayasattan sırğıp ketti.

Endi, qarañız! Bıltırdan beri Qazaqstanda latın älipbii mäselesi naqtı qadamdarğa bardı, joba twraqtanu üstinde, tağısın-tağı. Bwğan qıtay jaq jaña reakcsiya tanıtadı jäne onıñ Şıñjañğa ıqpalın barınşa azaytuğa tırısadı. Alda qıtaydıñ wstanımı turalı jäne bir saraptama jajarmın. Qıtay sözsiz sayasi taktikağa köşedi, ol-anıq.

Soñında ayta keteyin, ä- ae, ö-oe, ü-ue nwsqasın 2006-2009 jıldarı qıtay qazaqtarınıñ bir basılımınan oqıp edim (atı esimde joq), keyin osı nwsqa Qazaqstanda wlttıq latın jobası retinde jwrtqa wsınılğan kezde jaman şok boldım.

Eldes Orda

Related Articles

  • “Liderleri köregendik tanıtpağanda, birinşi qwrban Qazaqstan boluı mümkin edi”

    Reseylik sayasi qayratker, “Wlttıq sayasat institutı” halıqaralıq qauımdastığınıñ basqarma müşesi Andrey Piontkovskiy Qazaq elin janjalşıl alpauıtqa jem boludan ne qwtqarıp qalğanın ayttı. – PMEF-2022-degi atışulı mälimdemesinen keyin Prezident Qasım-Jomart Toqaev Katar ekonomikalıq forumına qatısıp, onda Resey Qazaqstannıñ senimdi odaqtası bolıp qala beretinin jetkizdi. Peterborda Mäskeudiñ solaqay sayasatın qoldamaytının mälimdegen soñ Toqaev Putinmen qayta kezdesip, kelissöz jürgizipti. Osı orayda qazaqstandıq oppoziciya jäne birqatar şeteldik sarapşılar Qazaqstan Prezidentiniñ “demarşın” Mäskeudiñ közboyauşı, qwytwrqı “mnogohodovkası” dep tüsindire bastadı. Jariya türde qoldamağanımen, jasırın kömek körsetpek-mıs…  – Mwnday konspirologiyağa negiz joq. Öytkeni Qazaqstan unitarlı memleketterdi özge alpauıttardıñ bölşekteuin ob'ektivti türde qolday almaydı. Kreml' Ukrainanıñ orıstildi oblıstarın bölip alıp, odan kvazirespublikalar qwruğa tırısuda. Mwnday soraqılıqtı qoldasa, Qazaqstannıñ

  • Maykl N'yutonnıñ «Jan jihanı» kitabınıñ audarmasınan üzindi

    Nwrlan Sädir Maykl N'yutonnıñ «Puteşestvie duşi»/ «Jan jihanı» kitabınıñ audarmasınan üzindi wsınudı jalğastırudı şeştim: 2-şi uaqiğa Amerikanıñ oñtüstigindegi jazıqta Sellidiñ moyınına jaqın qaşıqtıqtan jebe kelip qadalğan sätten bastaladı. Öz basım, ötken ömirde kisi qolınan qasaqana bolğan ölim scenalarına saqtıqpen qaraymın. Sebebi tüpsana sol azap äserdi jadında äli de bolsa saqtaydı. Mağan ekinşi uaqiğadağı Sub'ekt tamağınıñ twsı ömir boyı mazalap kele jatqanı jaylı şağımmen keldi. Bwnday jağdaylarda arnayı terapiya men ömirlik bağıt-bağdarın qayta qwru kerek boladı. Sub'ektilerimmen jwmıs jasağanımda, olardı özin sırttay baqılauşı röline qoyu arqılı, auruı men küyzelisin bäseñdetu mümkindigin jibermeymin. 2-UAQIĞA D-r N.: Jebe janıñızğa batıp twr ma? SUB'EKT: Iä… tamağımdı qaqıratıp jiberdi… Men ölip baramın (Sub'ekt tamağın wstap,

  • Şabdarbaevtıñ WQK-ni men basqarğanda bäri tamaşa bolsa älgi jihadşılar men dağuatşılardıñ bäri aspannan tüsti me?

    Asılhan Mamaşwlı Äriptesim Manas Qayırtaywlına Amangeldi Şabdarbaev qısqa swqbat beripti. Köp närse aytıptı, Köñilime dıq etken twsın jazayın. Wlttıq qauipsizdik komitetin men basqarğanda (2005-2010 j) köşede saqaldılar, anau-mınau islamister aşıq jürgen joq, bärin qadağalap otırdıq depti. 2013 jıldıñ küzi edi. Tañerteñ jwmısqa kelsek, şamamen onnıñ kezinde, qaru asınğan 30-ğa juıq saqaldı jigittiñ Siriyadan Qazaqstanğa ündeu joldap twrğanın kördik. Qıramız-joyamız degen äñgime. Bwlar kim dep dereu äleujeliden izdep, Jezqazğan men Sätbaevtan Siriyağa “jihadşılap” ketkender ekenin jobaladıq. – Barasıñ ba,- dedi redakciya. Ömiri körmegen, eşkimdi tanımaytın jerim. -Baramın,-dedim. Sol küni tüsten keyin Jezqazğanğa wşıp kettim. Erteñine Jezqazğan bazarına barıp, bireudi köke, bäreudi jäke dep jürip, jiptiñ wşığın taptım. Biraz tarqattım. Sonda bayqağanım,

  • GERMANIYA NEGE SOĞIS AŞTI?

    Jazuşı-publicist Marat Bäydildawlı (Toqaşbaev): Erteñ, 22-mausımda Germaniyanıñ Sovet Odağına qarsı şabuıl bastağanına 81 jıl boladı eken. Jıl sayın osınday kezeñde «1941 jılı 22 mausımda faşistik Germaniya opasızdıqpen soğıs jariyalamastan Sovet Odağına basıp kirdi» degen qwlaqqa siñisti twjırım kezekti ret qaytalanıp jatadı. Osı şındıqqa üylese me? Nemisterdiñ opasızdıqpen basıp kirgeni ras pa? Resey tarihşıları 2009 jılğa deyin bwl taqırıpqa auız aşıp körgen emes. Öytkeni aqiqattı aytuğa jol berilmeytin. Tarihi qwjattar bolsa ne deydi? Tarihi qwjattar Germaniya 1941 jılı 21 mausımda soğıs jariyalau turalı Berlinde äzirlengen qwjattıñ 22-mausımğa qarağan tünde Mäskeudiñ resmi ökilderine tapsırılğanın aytadı. Germaniya elşisi Verner fon der Şulenberg 1941 jılı 22 mauımda Kreml'ge kelip, qabıldau bölmesinde birneşe sağat tosıp,

  • Qazaq tilin tehnikalıq tilge aynaldıruğa memleket tarapınan qoyılıp jatqan kedergiler jöninde

    QR Industriya jäne infraqwrılımdıq damu ministrligi – MIIR RK Qwrılıs jäne twrğın üy-kommunaldıq şaruaşılıq isteri komiteti üş jıldan beri qazaq tiline auısa almay keledi. Quanysh Ádilhanuly tarapınan mıñ hat jazılğan. Oğan «qarastıramız, saralaymız, oylastıramız, pilottıq qılıp jasaymız» degen mıñ jauap keldi. Biraq mäsele sonımen şeşilmey qaldı. Äñgime memleket tarapınan qarjılandıratın qwrılıs jobalarınıñ (PSD) qazaq tilinde jasaluı turalı bolıp otır. Qazir onıñ barlığı tek bir tilde – orısşa jasaladı. Sebep – tapsırıs beruşi tarapınan onday talap joq. Bir qızığı, jobanı jasau üşin qajetti Qazaqstan Respublikasınıñ Qwrılıs normaları, Qwrılıs Erejeleri jäne basqa da memlekettik standarttar men tehnikalıq talaptardıñ, normativti-tehnikalıq qwjattardıñ tolıq qazaqşa nwsqası bar. Qazaq tildi injenerler men basqa da tehnikalıq mamandar

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: