|  |  |  | 

Jahan jañalıqtarı Köz qaras Ruhaniyat

Qazaq älipbiin latınğa auıstıru mäselesi qıtaydıñ nazarın audarıp jatır.

43386680_1211350109028574_3104708154630340608_nQazaq älipbiin latınğa auıstıru mäselesi bügingi küni qıtaydıñ nazarın audarıp jatır. Qıtay Qazaqstandağı barlıq aqparattıq jañalıqtı qadağalap otıratının eskersek bildey memleket qwruşı wlttıñ älipbi auıstıruın nazardan tıs qaldırması anıq. Jäne ol tek qarip auıstıru mäselesi emes, tildik reforma dep otır. Qoş, endi mına qızıqtı qarañız!

Qazaqstanda latın älipbii mäselesi 90-jıldarı qazaq tiltanuşı ğalımdarı (Akademik Ä.Qaydarov) jağınan auızğa alınğanı ras, däl sol twsta qıtay bwl aqparattı jabıq küyde talqığa saldı, öytkeni 90-jıldarı qıtayda EKİ MIÑnan astam taza qazaq mektebi jäne Qwljada qazaq universiteti, Küytinde qazaq institutı sonımen qatar Altay, Şäueşek, Sanjıda qazaq tilinde bilim beretin pedegogikalıq joğarı bilim beru orındarı bar-dı jäne barlıq qazaq mektebi, kolledj, universitet qazaqşa is-qağaz qoldanatın, qazaq mektepterinde tipti qıtay tilin 3-sınıptan keyin (key jerde 5-sınıptan soñ) şet tili retinde qosımşa ğana oqıtatın. Qazaq tiliniñ üstemdigi joğarı edi, key eldi-mekendegi qıtay, moñğol, xuiyzu, wyğırlar taza qazaq mektebine baratın. Qazaq mektebiniñ bilim beru sapası öte joğarı jäne qazaq oquşılarınıñ JOO-na tüsu salıstırması Şıñjañda aldıñğı orında twrdı. Osı jağdayda Qazaqstan jaqtıñ latın qarpine köşu qozğalısı qıtaydağı qazaq ziyalıların eşqaşan beyjay qaldırmaytını anıq, sonımen qatar qıtaydıñ 1980-83 jılğı tolıqtırılğan memleket konstucsiyası boyınşa “är wlt öz jazuın özi tañdauğa tolıq qwqılı” delingen qwqıqtıq jağı tağı bar, bwlardıñ bäri bir-birimen säykes kelse qıtayğa tiimsiz dep qortındı şığardı. Sosın, qıtay jaq 90-jıldarı Türkiyanıñ Antaliya, Istanbwl qalalarındağı “älipbi mäselesine” baylanıstı basqosulardı da qattı qadağalap otırdı. Äsirese 34 qaripten twratın ortaq türki latın älipbii jobası tipten alañdauşılıqqa apardı. Bwnıñ barlığı qıtaydı “wlt sayasatın” özgertuge mäjbürledi. Sonımen qıtay Şıñjañdağı qazaq-wyğırğa lingvistikalıq qadağalau sayasatın şığardı, bir mäsele ayasındağı reakcsiyanı qadağalap tekserip otırdı. Qızığı sol nätije bılay boldı, qazaqtar-Qazaqstandağı latın jobasına eleñdeydi, wyñırlar- Türkiyağa eleñdeydi. Qıtay üşin bwl degen ortalıq aziya men Türkiyağa jaqındau degen söz. Bwl qıtayğa mülde tompaq! Qıtay endi qaytuı kerek? Oğan qıtaydıñ strateg mamandarı, latınğa köşudiñ qararın Pekin maqwldau kerek! degen sayasat wstandı. Sonımen, bwl mäsele sol künnen kün tärtibinen tüsken joq, ayağı Arapşıl-Latınşıl jaña pikir-talasqa wlastı. Qıtay sırttay qarap “wltşıl, türikşil” elementterdi tizimdikke jazıp qoydı. Qoş, arı qaray…43433824_1211349952361923_2871285765948571648_n

Esteriñizde bolsa Qazaqstanda latın älipbii 2006-jılı qayta qozğalıp, bwl jol prezident ğalımdarğa tapsırma bergen edi. Bwl qıtayğa birşama auır tidi jäne dayındıqsız moynına qıl bwrau tüsti. Öytkeni, qıtay jaq Qazaqstandı latın älipbiin qoğamdıq pikir ayasında ğana örbitedi dep eseptep keldi, bildey eldiñ prezidenti auzına aluı öte tosın jağday retinde qabıldandı. Qıtay jaqtıñ qazaqşa basılımdarı osıdan soñ birinen soñ biri latın jobasın wsınıp jattı. Däl sol twsta biz orta mekteptegi auzınıñ uızı keppegen bala edik, birde bir ağayımız latın qarpine köşu turalı oyın bayandap birqanşa jobanı taqtağa jazğanı esimde. Sol twsta 3-4 mamannıñ jobasın jurnaldan da oqığanım jadımda qaptı. Olar T.Doşıq, S.Janbolatov, M.Bölekov jäne M.Äbilqaq, Jañ Diñjin, tb. Äsirese S.Janbolatovtıñ “Oylar Örisi” kitabı bwnı arnayı talqığa saldı. Qıtay qazağı 2006- jılğa deyin jäne keyin latın jobası ayasında wsınbağan jobası qalmadı deuge boladı. Keyin bwnıñ ornın qıtay qazaqtarınıñ IT-şinik programisteri bastı. Olar özderi jasağan sayttarında jarısa jariyalap jattı, tipti sayt bağdarlamasına engizip öz jobasımen aqparat ta taratıp jürdi. Sol däuir qıtay qazağı üşin “altın däuir” boldı. Biraq, qıtaydıñ da öz közdegeni bar edi. Ol bılay boldı! Qıtaydağı qazaq ğalımdarı qıtay kongresinde premer-ministirge tikeley “qazaq latın jobasın maqwldau” turalı saualın qoyğan soñ dereu basqa täsilge köşti. Ol mınau:
Qıtay qazağın Qazaqstanmen bir älipbide boldırmau;
Latın jobasın Pekin jaq maqwldau qalasa jobanı da Pekin jaq wsınu; Qazaqtı latın jazuı arqılı qıtay-globalzacsiyasına jaqındatu;
tb.
Osı täsilden soñ qıtay qazaqtarınıñ “qwbıjıq latın älipbi” jariyalana bastadı jäne onı maqwldau kezeñi kün tärtibinde twrdı. Ol kezde biz universitet qabırğasına endi jarmasqan kez edi. Qazaq sayttarınıñ altın däuiri twğın. Atalmış latın jobasın qırıq mıñdıq oqırmanı bar “Sen-Qazaq” attı sayt jer-jebirine jetkizip talqığa saldı.

Qoş, ne kerek, qıtaydıñ “latın jobası” sayasatı nauqanı keyin uaqıtşa toqtap qaldı, sonımen birge qıtaydıñ latınmen “twzaq qwru” sayasatı da uaqıtşa toqtap qaldı. Qıtay biligi negizgi nazarın sayasi klondarmen arpalısuğa jwmsap, sayasi tazalaudı bastap ketti. Atalmış “latın twzağı” jobasınıñ biraz strateg oyınşısı sayasattan sırğıp ketti.

Endi, qarañız! Bıltırdan beri Qazaqstanda latın älipbii mäselesi naqtı qadamdarğa bardı, joba twraqtanu üstinde, tağısın-tağı. Bwğan qıtay jaq jaña reakcsiya tanıtadı jäne onıñ Şıñjañğa ıqpalın barınşa azaytuğa tırısadı. Alda qıtaydıñ wstanımı turalı jäne bir saraptama jajarmın. Qıtay sözsiz sayasi taktikağa köşedi, ol-anıq.

Soñında ayta keteyin, ä- ae, ö-oe, ü-ue nwsqasın 2006-2009 jıldarı qıtay qazaqtarınıñ bir basılımınan oqıp edim (atı esimde joq), keyin osı nwsqa Qazaqstanda wlttıq latın jobası retinde jwrtqa wsınılğan kezde jaman şok boldım.

Eldes Orda

Related Articles

  • Vengriya köp bala tuğan äyelderge jeñildik jasamaq

    Azattıq radiolı Vengriya prem'er-ministri Viktor Orban joldauı ayaqtalğan soñ jüzdegen adam narazılıqqa şıqtı. Budapeşt, 11 aqpan 2019 jıl.  Vengriya ükimeti halıq sanın köbeytu maqsatında bala tuudı qarjılay ıntalandırudı qolğa almaqşı. Aqpannıñ 10-ı küni Vengriya prem'er-ministri Viktor Orban halıqqa joldauı kezinde ükimet eki balası bar otbasılarğa “salıqtı azaytıp, tömengi payızben ipoteka wsınudı, avtokölik aluğa subsidiya berudi josparlap otırğanın” ayttı. Orbannıñ sözinşe, ükimet tört jäne odan köp bala tuğan äyelderdi jeke tabıs salığınan bosatadı. “40 jasqa tolmağan äyel birinşi ret twrmısqa şıqsa 10 million forint (36 mıñ dollar) subsidiyalıq nesie beremiz. Nesie alğan otbasınıñ ekinşi balası tuğanda qarızdıñ üşten bir böligi keşiriledi. Al eger üşinşi bala düniege kelse, nesie tolığımen keşiriledi” dedi

  • Itelmender ata-baba qonısında özderin ögey sezinedi

    Azattıq radiosı Körneki suret. Kamçatkada şeneunikter jergilikti itelmender qauımınan aymaqtıñ eñ bastı körnekti ornı – aşıq aspan astında ornalasqan “Pimçah” muzeyi twrğan jer telimin bosatudı talap etti. Mwnday şeşimge jerdi jalğa alu merziminiñ ayaqtaluı sebep bolğan. Qauım ökilderi atamekeninde jerdi tegin paydalana almaytındarına qapalı. “QATTI QINALIP, QAPALANIP JÜRMİZ” Sosnovka auılı Kamçatka tübeginiñ oñtüstik-şığısındağı Elizovskiy audanında ornalasqan. Sosnovkadan altı şaqırım jerde, aşıq aspan astında “Pimçah” muzeyi bar. Tübektiñ bayırğı halqı – itelmender Ostraya tauı mañın kieli jer sanaydı. Itelmender qauımınıñ basşısı Vera Koveynik (ortada söylep twr).   – Biliktiñ qarım-qatınası tañ qaldıradı. Mwnday dünieni alğaş biz jasağanbız. Muzeydi 1998 jılı sala bastadıq, 2000 jıldardıñ basında aşıldı. Bärin özimiz istedik, eşkim kömektesken

  • Giper jobalardıñ jolı bola ma?

    Keñes odağı jıldarında memlekettiñ ekonomikası gigantomaniyağa qwştar boldı. Bir ortalıqtan basqarılğan josparlı ekonomikada olar azdı-köpti tiimdilik körsetti, biraq narıqtıq ekonomikağa köşkende solardıñ bäri adıra qaldı. Öytkeni, narıq gigantomaniyanı süymeydi, ol naqtılıqqa ikemdilikti wnatadı. Sol siyaqtı Qazaqstan da osı uaqıtqa deyin qazaqtıñ «körpeñe qaray kösil» degen naqılın wmıtıp, giper jobalarğa, mega jobalarğa qwmarlıq tanıtıp keledi. Mäselen, «Qazaqstan-Türkimenstan-Iran» halıqaralıq temirjol marşrutı jobasına bastamaşı bolıp, aqırı onı 2014 jılı iske qostı. Äriptesterimiz bolıp otırğan eki eldiñ tauarları da narıqtı jarıp, ağılıp jatatındar emes. Oğan Qazaqstan arqılı Resey qosılğanda da tauarları birtekti, bäriniñ de qauzaytını negizinen tabiği resurstar. Osı jolmen Qazaqstan tauarları Parsı şığanağına tikeley şığatın boladı dep jalaulatqan edik. Sol dämemiz aqtaldı ma?

  • MÄULEN ÄŞİMBAEV: QAZAQ HALQINIÑ MEMLEKET QWRAUŞI WLT EKENİN AŞIQ AYTUIMIZ KEREK

    Qarağandı – talay talant pen darındardıñ kindigin kesip, tomağasın sıpırğan, qazaq üşin qwt darıp, baq qonğan qasterli meken. Soñğı aptada osı bir ölkege eldiñ nazarı erekşe audı. Mäseleniñ mänisi de barşağa mälim. Bügin İşki ister ministriniñ birinşi orınbasarı Janat Süleymenov arnayı baspasöz mäslihatın ötkizip, mäseleniñ män-jayın tüsindirip berdi. Atalğan is boyınşa naqtı şaralar qolğa alınıp, tergeu amaldarınıñ jüyeli türde jürgizilip jatqandığın da ayttı. Qazirdiñ özinde osı iske qatısı bar degen küdikpen 8 adamnıñ wstalğanı, tağı bireuine izdeu jariyalanğanı belgili bolıp otır. Bwl keşendi jwmıstar naqtı nätijesin berip, jauaptı adamdar zañğa säykes jazaların aladı. Osı rette, orın alğan jaytqa qatıstı az-kem öz oyımızdı bildirip, ün qosqandı jön körip otırmın. Bwğan deyin

  • Qazirgi uaqıttağı qazaq televiziyasınıñ jwmısına qatıstı wsınıstar

    I. Qazirgi televiziya sipatı men betalısı. Jer jüzindegi media-keñistik, sonıñ işinde televiziya jaña ğasır bastalğalı beri, äsirese soñğı on jıl bedelinde kürt özgerdi. Älbette, tehnologiyanıñ keşeuildep jetui jäne basqa da ob'ektivti, sub'ektivti sebepterge baylanıstı Qazaqstanda bwl özgeris keyingi bes-altı jılda ğana bayqaldı. Eñ äueli, sputniktik jäne kabel'dik jüyeniñ jedel damuı körermenniñ tañdau mümkindigin meyilinşe keñeytip, köbeytip jiberdi. Qazir Qazaqstannıñ (damığan Batıs elderin aytpay-aq ta qoyalıq) köptegen eldi mekenderinde (iri, ortaşa, şağın qala, kentterde, qalağa jaqın auıldarda) kem degende otız şaqtı telearna köruge boladı. Ekinşiden tez tarap jatqan internet pen arzan («qol jetimdi» dep jürmiz) smartfondar aqparat aludıñ jaña «twma-bastauların»: äleumettik jeliler, är qilı sayttar, youtube, on-linefil'mder (bwl fil'mderdiñ barlığı derlik

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: