|  |  |  | 

Jahan jañalıqtarı Köz qaras Ruhaniyat

Qazaq älipbiin latınğa auıstıru mäselesi qıtaydıñ nazarın audarıp jatır.

43386680_1211350109028574_3104708154630340608_nQazaq älipbiin latınğa auıstıru mäselesi bügingi küni qıtaydıñ nazarın audarıp jatır. Qıtay Qazaqstandağı barlıq aqparattıq jañalıqtı qadağalap otıratının eskersek bildey memleket qwruşı wlttıñ älipbi auıstıruın nazardan tıs qaldırması anıq. Jäne ol tek qarip auıstıru mäselesi emes, tildik reforma dep otır. Qoş, endi mına qızıqtı qarañız!

Qazaqstanda latın älipbii mäselesi 90-jıldarı qazaq tiltanuşı ğalımdarı (Akademik Ä.Qaydarov) jağınan auızğa alınğanı ras, däl sol twsta qıtay bwl aqparattı jabıq küyde talqığa saldı, öytkeni 90-jıldarı qıtayda EKİ MIÑnan astam taza qazaq mektebi jäne Qwljada qazaq universiteti, Küytinde qazaq institutı sonımen qatar Altay, Şäueşek, Sanjıda qazaq tilinde bilim beretin pedegogikalıq joğarı bilim beru orındarı bar-dı jäne barlıq qazaq mektebi, kolledj, universitet qazaqşa is-qağaz qoldanatın, qazaq mektepterinde tipti qıtay tilin 3-sınıptan keyin (key jerde 5-sınıptan soñ) şet tili retinde qosımşa ğana oqıtatın. Qazaq tiliniñ üstemdigi joğarı edi, key eldi-mekendegi qıtay, moñğol, xuiyzu, wyğırlar taza qazaq mektebine baratın. Qazaq mektebiniñ bilim beru sapası öte joğarı jäne qazaq oquşılarınıñ JOO-na tüsu salıstırması Şıñjañda aldıñğı orında twrdı. Osı jağdayda Qazaqstan jaqtıñ latın qarpine köşu qozğalısı qıtaydağı qazaq ziyalıların eşqaşan beyjay qaldırmaytını anıq, sonımen qatar qıtaydıñ 1980-83 jılğı tolıqtırılğan memleket konstucsiyası boyınşa “är wlt öz jazuın özi tañdauğa tolıq qwqılı” delingen qwqıqtıq jağı tağı bar, bwlardıñ bäri bir-birimen säykes kelse qıtayğa tiimsiz dep qortındı şığardı. Sosın, qıtay jaq 90-jıldarı Türkiyanıñ Antaliya, Istanbwl qalalarındağı “älipbi mäselesine” baylanıstı basqosulardı da qattı qadağalap otırdı. Äsirese 34 qaripten twratın ortaq türki latın älipbii jobası tipten alañdauşılıqqa apardı. Bwnıñ barlığı qıtaydı “wlt sayasatın” özgertuge mäjbürledi. Sonımen qıtay Şıñjañdağı qazaq-wyğırğa lingvistikalıq qadağalau sayasatın şığardı, bir mäsele ayasındağı reakcsiyanı qadağalap tekserip otırdı. Qızığı sol nätije bılay boldı, qazaqtar-Qazaqstandağı latın jobasına eleñdeydi, wyñırlar- Türkiyağa eleñdeydi. Qıtay üşin bwl degen ortalıq aziya men Türkiyağa jaqındau degen söz. Bwl qıtayğa mülde tompaq! Qıtay endi qaytuı kerek? Oğan qıtaydıñ strateg mamandarı, latınğa köşudiñ qararın Pekin maqwldau kerek! degen sayasat wstandı. Sonımen, bwl mäsele sol künnen kün tärtibinen tüsken joq, ayağı Arapşıl-Latınşıl jaña pikir-talasqa wlastı. Qıtay sırttay qarap “wltşıl, türikşil” elementterdi tizimdikke jazıp qoydı. Qoş, arı qaray…43433824_1211349952361923_2871285765948571648_n

Esteriñizde bolsa Qazaqstanda latın älipbii 2006-jılı qayta qozğalıp, bwl jol prezident ğalımdarğa tapsırma bergen edi. Bwl qıtayğa birşama auır tidi jäne dayındıqsız moynına qıl bwrau tüsti. Öytkeni, qıtay jaq Qazaqstandı latın älipbiin qoğamdıq pikir ayasında ğana örbitedi dep eseptep keldi, bildey eldiñ prezidenti auzına aluı öte tosın jağday retinde qabıldandı. Qıtay jaqtıñ qazaqşa basılımdarı osıdan soñ birinen soñ biri latın jobasın wsınıp jattı. Däl sol twsta biz orta mekteptegi auzınıñ uızı keppegen bala edik, birde bir ağayımız latın qarpine köşu turalı oyın bayandap birqanşa jobanı taqtağa jazğanı esimde. Sol twsta 3-4 mamannıñ jobasın jurnaldan da oqığanım jadımda qaptı. Olar T.Doşıq, S.Janbolatov, M.Bölekov jäne M.Äbilqaq, Jañ Diñjin, tb. Äsirese S.Janbolatovtıñ “Oylar Örisi” kitabı bwnı arnayı talqığa saldı. Qıtay qazağı 2006- jılğa deyin jäne keyin latın jobası ayasında wsınbağan jobası qalmadı deuge boladı. Keyin bwnıñ ornın qıtay qazaqtarınıñ IT-şinik programisteri bastı. Olar özderi jasağan sayttarında jarısa jariyalap jattı, tipti sayt bağdarlamasına engizip öz jobasımen aqparat ta taratıp jürdi. Sol däuir qıtay qazağı üşin “altın däuir” boldı. Biraq, qıtaydıñ da öz közdegeni bar edi. Ol bılay boldı! Qıtaydağı qazaq ğalımdarı qıtay kongresinde premer-ministirge tikeley “qazaq latın jobasın maqwldau” turalı saualın qoyğan soñ dereu basqa täsilge köşti. Ol mınau:
Qıtay qazağın Qazaqstanmen bir älipbide boldırmau;
Latın jobasın Pekin jaq maqwldau qalasa jobanı da Pekin jaq wsınu; Qazaqtı latın jazuı arqılı qıtay-globalzacsiyasına jaqındatu;
tb.
Osı täsilden soñ qıtay qazaqtarınıñ “qwbıjıq latın älipbi” jariyalana bastadı jäne onı maqwldau kezeñi kün tärtibinde twrdı. Ol kezde biz universitet qabırğasına endi jarmasqan kez edi. Qazaq sayttarınıñ altın däuiri twğın. Atalmış latın jobasın qırıq mıñdıq oqırmanı bar “Sen-Qazaq” attı sayt jer-jebirine jetkizip talqığa saldı.

Qoş, ne kerek, qıtaydıñ “latın jobası” sayasatı nauqanı keyin uaqıtşa toqtap qaldı, sonımen birge qıtaydıñ latınmen “twzaq qwru” sayasatı da uaqıtşa toqtap qaldı. Qıtay biligi negizgi nazarın sayasi klondarmen arpalısuğa jwmsap, sayasi tazalaudı bastap ketti. Atalmış “latın twzağı” jobasınıñ biraz strateg oyınşısı sayasattan sırğıp ketti.

Endi, qarañız! Bıltırdan beri Qazaqstanda latın älipbii mäselesi naqtı qadamdarğa bardı, joba twraqtanu üstinde, tağısın-tağı. Bwğan qıtay jaq jaña reakcsiya tanıtadı jäne onıñ Şıñjañğa ıqpalın barınşa azaytuğa tırısadı. Alda qıtaydıñ wstanımı turalı jäne bir saraptama jajarmın. Qıtay sözsiz sayasi taktikağa köşedi, ol-anıq.

Soñında ayta keteyin, ä- ae, ö-oe, ü-ue nwsqasın 2006-2009 jıldarı qıtay qazaqtarınıñ bir basılımınan oqıp edim (atı esimde joq), keyin osı nwsqa Qazaqstanda wlttıq latın jobası retinde jwrtqa wsınılğan kezde jaman şok boldım.

Eldes Orda

Related Articles

  • Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

    Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluıBizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa

  • WLTTIQ QWNDILIQTARDI ESKİRDİ DEP KİM AYTTI?

    Almatı qalası Din isteri jönindegi basqarmasınıñ qoldauımen "Din men dästür" jobası ayasında "Adırna" wlttıq-etnografiyalıq birlestigi halqımızdıñ ruhani  qwndılıqtarın nasixattauda birşama is şaralar ötkizdi. Jaqında änşi-küyşi, kompozitor, tarixşı-etnograf, önertanuşı, jazuşı, kinoger scenarist Erlan Töleutaymen Saparğali Begalin atındağı memlekettik balalar kitaphanasında tamaşa bir kezdesu ötken edi. Wltımızdıñ maqtanarlıq ruhani qwndılıqtarı köp. Solardıñ biri de biregeyi qazaqtıñ salt-dästürleri. Bwl kezdesu qazaq wltınıñ salttarı turalı taqırıp ayasında örbidi. Qazaqta salt-dästürler köptep sanaladı. Ärqaysısınıñ mañızı men ornı da erekşe. Mısalı: «şildehana», «twsau kesu», «arızdasu», «asatu», «aşamayğa otırğızu», «at-ton ayıp töleu», «äulie aralau», «besikke salu», «besikti alastau», «jeti atanı bilu», «moyınğa bwrşaq salu», «müşel jas», «sauın aytu», «süyek jañğırtu», «jılu jinau», «sıñsu», «balağa esim beru», «itköylek kigizu»,

  • Imanipedagogikanıñ qajettiligi jäne alğışartı

    Pedagogika ərbir adamnıñ bükil ömir boyı damuınıñ kepili jəne qwralı bolğan pedagogikalıq procestiñ məni men mazmwnın, zañdarı men zañdılıqtarın jəne onıñ bügingi bağıt-bağdarı men bolaşaq örkendeu jolın zertteuşi ğılım jüyesi. Osı negizde pedagogika təlim-tərbie procesiniñ wyımdasu teoriyası men tehnologiyasın, pedagog is-əreketin (pedagogikalıq qızmetti) jəne oquşılardıñ ərqilı oqu jwmıstarın jetildirudiñ formaları men ədisterin əri olar arasındağı oqu isteri töñireginde tuındap otıratın qarım-qatınas, ıqpaldastıq strategiyaları men təsilderin naqtılap, aşıp otıradı. Adam biologiyalıq tirşilik iesi retinde düniege keledi. Onıñ twlğa bolıp jetilui üşin — tärbieleu qajet. Däl osı tärbie adamdı izgilendirip, oğan qajet qasiet sapalardı qalıptastıradı. Qazirgi qoğamda tärbie jwmıstarın jürgizu üşin arnayı mekemeler tüzilgen. Bwl üderisti käsibi bilimdi adamdar basqaradı. Tärbie jöninde

  • Boyıña oyıñ say bolğır, däudiñ atı däu ğoy qaşanda 

    Batyrkhan Kurmanseit Argentinanıñ Buenos-Ayresında ötken “Ülken jiırmalıq” (G20) elderi basşılarınıñ sammiti nätijelerine qatıstı qabıldanğan ortaq mälimdemede bügingi tañdağı eñ mañızdı älemdik mäselelerdiñ biri bolıp otırğan AQŞ-tıñ protekcionizm sayasatı jayında eşteñe aytılmadı. Onıñ ornına taraptar “Eñ aldımen Amerika” degeninen qaytpay otırğan prezident Tramptıñ talabımen Düniejüzilik sauda wyımın reformalauğa qatıstı kelisimge qol jetkizdi. “Birjaqtı sayasattı qoldauğa emes, köpjaqtı äriptestik jüyesin küşeytuge küş salu kerek” degendi büginge deyin qaytalap kelgen G20 elderi basşıları osı jolı öz poziciyaların qorğap qala almadı” dep jatır köp ekspertter. Sammittiñ jabılu räsiminen keyin ötken press-konferenciyada “Erkin sauda qağidasın saqtap, protekcionizm sayasatın jürgizbeudiñ mañızdı ekeni turalı birlesken mälimdemede nege eşteñe aytılmadı” degen swraqqa wyımdastıruşı el Argentinanıñ prezidenti Maurisio Makri

  • Qıtay turalı bir jwtım oy

    Eldes Orda Aqş-Qıtay teketiresi qıtay qoğamın eki jikke bölui bek mümkin. Jalpı bwl qıtay xalqınıñ Aqş-qa qarsı piğılı ma älde bilik basındağı qıtay kommunisteriniñ Aqş-qa qarsı teketiresi me? Meniñşe bwnıñ arasında ayırmaşılıq bar. Onday bolsa mınaday boljau jasauğa boladı: Birinşisi, Aqş-qa qıtay kompartiyası baqtalas bolsa, Aqş mindetti türde qıtay kompartiyasına sayasi balama bola alatın kez-kelgen anti-kompartiyaşıl qıtay toptarmen jaña sayasi maqsattar qoya bastaydı. Bwnıñ soñı qıtay qoğamındağı kommunist partiyağa qarsı iştey tisin qayrap jürgen toptardıñ küşin biriktiredi. Sonday-aq, qıtay kommunistik partiyasınıñ sayasi oqşaulanuın jıl sayın asqındıra beredi. Tipti, eñ soñında kompartiya sayasi qajetinen ayrıla bastaydı; Ekinşisi, Aqş-Qıtay sayasi ham ekonomikalıq dağdarısı qıtay oligarxına nemese klandıq toptarına kürdeli tañdau jasauğa jäjbürleydi.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: