|  |  |  |  | 

كوز قاراس تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

شارقي تۇركىستان مەن شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى

45121862_1227148304115421_1217886509911244800_nبۇل 1933-جىلى قۇرىلعان شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ انگليا ەلىنەن ساياسي، اسكەر كومەك سۇراپ جولداعان xات-دۇر. ەستەرىڭىزدە بولسا بىرەر ايدىڭ الدىندا وسىندا شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ تۇركيادان اسكەري كومەك سۇراپ جولداعان xاتىن سالعامىن. نەبارى بىرەر اي ءومىر سۇرگەن شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ قيلى تاريxى قازاق قوعامىنىڭ باسا نازارىندا بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ءدال قازىرگى كۇندە قازاقستان نەمەسە تۇتاس ورتالىق ازيا ءۇشىن ەكى ستراتەگيالىق ءوڭىر بار. ولار: اۋعانىستان جانە شىڭجاڭ (سينتسيان/شۋار). اۋعانىستان تۋرالى ايتىپ ءجۇرمىن. وسى ەكى وڭىردەگى ستراتەگيالىق تاريxتى جاقسى بىلسەك ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جارقىن كەلەشەگىن كۇنى بۇرتىن ويلاي العان بولامىز. نە ءۇشىن شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا رەسپۋبيليكاسى انگليا، تۇركيادان اسكەري كومەك سۇرايدى؟ 30-جج تۇركيا-قىتاي قاتىناستارى; انگليا-قىتاي قاتىناستارى قالاي بولعان؟ بۇل ماسەلەگە سوۆەت پەن گەرمانيا، فرانتسسيا جاق قالاي قارادى؟ مۇستاپا شوقاي قالاي ساياسي شولۋ جاسادى، بۇل سۇراقتار ماڭىزدى.

شىڭجاڭ (سينتسيان)- قازاقستانعا ءالى دە بولسا اشىلماعان ءوڭىر. شىڭجاڭ قازاقتارى مەن شىڭجاڭ ۇيعىرلارىنىڭ ءتول تاريxىن زەرتتەۋ، ءوڭىردىڭ قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزىن زەرتتەۋ ەڭ اۋقىمدى ماسەلە بولماق. 20-30 جج ەۋروپا جۇرتىنىڭ ەڭ تاۋەكەلشىل مامان، جيھانگەرلەرى وسى شىڭجاڭدى ارالاپ، شارلاپ قايتتى. جاپون مەن وسمان شولعىنشىلارى ارت-ارتىنان كەلىپ قايتتى. نە ءۇشىن؟ جالپى، ايتىپ وتكەنىمدەي اۋعان مەن شىڭجاڭ ەڭ كۇردەلى ءھام ماڭىزدى ايماق. ەۋروپا، وسمان، جاپون ەلدەرىنىڭ جانە مۇستاپا شوقايدىڭ وسى ءوڭىر تۋرالى تاريxي جازبا، دەرەك پەن ساياسي شولۋلارى ءالى قولىمىزعا ءتۇسىپ عىلمي اينالىمعا سالىنباي وتىر.

قازاقستاندا قازىرشە بۇل ستراتەگيالىق ءوڭىردى تانۋ جالاڭ ۇلتتىق دەڭگەيدەن ارى اسا العان جوق. كوبىندە شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ وڭىردەگى تاريxى تۋرالى جازىلىپ جاتىر، ال وڭىردەگى باسقا ساياسي قۇندىلىقتار اشىق زەرتتەلمەي كەلەدى. سوندىقتان كەلەشەك قازاقستانعا ۇلتتىڭ كولەڭكەسى دەڭگەيىنەن شىعىپ كەڭ ماششتاپتا زەرتتەۋ جاساۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن قارەكەت سانالادى. وڭىرگە تىڭنان اكادەميالىق زەرتتەۋ جاساۋ الدا ءسوزسىز كەرەك. ءبىز بۇل ءوڭىر (شىڭجاڭ) تۋرالى زەرتتەۋ مەxانيزمىن يگەرە الساق ءوڭىردى دە مەملەكەت ساياساتىمەن پايدالانا الامىز. ويتكەنى، وسى وڭىردە ەكى ميلليوعا جۋىق قازاق قانداستارىمىز، ون بەس ميلليونداي ۇيعىر باۋىرلارىمىز تۇرىپ جاتىر. بىزدە قازاقستاندا ەكى ءجۇز مىڭداي ۇيعىر باۋىرلارىمىز ءومىر سۇرۋدە. ءبىز وسى ءۇش مۇمكىندىكتى تىڭ مەxانيزممەن كادەگە جاراتساق قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا (قازاقستان دا بار) اتقارىپ جاتقان ستراتەگيالىق استىرتىن ساياساتىنىڭ تامىرىن ۇستاپ تۇرعان بولامىز.

قازىر قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسى، شىڭجاڭ ۇيعىرلارى مەن شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى ساياسي تانىمى كۇردەلى كەزەڭگە اياق باستى. بۇنىڭ سوڭىن بولجاۋ ءوز الدىنا ءبىر تاقىرىپ ايتسە دە ءبىز دە (قازاقستان) قاراپ قالماي قىتايمەن ارامىزدا ۇلكەن قورعان ءرولىن اتقارىپ تۇرعان شىڭجاڭ تۋرالى جاڭا تانىمعا ءوتۋىمىز كەرەك سياقتى. شىڭجاڭدى جاقسى زەرتتەمەسەك، شىڭجاڭنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن قاراۋىلعا الماساق قىتايدىڭ شىڭجاڭ ارقىلى ورتالىق ازياعا جاسالاتىن ساياساتىن اڭعارماي قالۋىمىز قاس پەن كىرپىكتىڭ اراسى-دۇر. كەزىندە قازاق xان-سۇلتاندارى وسى ءوڭىردىڭ ساياسي ستراتەگيالىق ماڭىزىن جاقسى بىلگەنى ءۇشىن تسين مەملەكەتىنىڭ ادۋىندى ساياساتىن اقىل-ايلامەن ءدال ۋاعىندا شەشىپ وتىردى. سونىمەن بىرگە قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ اتاقونىسى التاي، ىلە، ءتاڭىر تاۋعا قونىستانۋ تاكتيكاسىن وتقا وراماي ءساتتى ساياسي تاسىلمەن جۇرگىزە ءبىلدى. بۇنىڭ بارلىعى ءوڭىردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن جاقسى بىلگەننىڭ ارقاسى-دۇر.

قازىر بۇل شىڭجاڭ ءوڭىرى تۋرالى ەۋروپا، تۇركيا ءھام اقش باسا نازار اۋدارىپ جاتىر. بۇل ءوڭىردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى مەن گەو-ساياسي جاعدايى تۋرالى وتە ءجىتى باقىلاۋ جاساۋدا. ال، وسى وڭىرگە نەشە مىڭ شاقىرىم شەكاراسى جاناسىپ تۇرعان ءبىز قازاقستان جالاڭ قازاقتار تاريxىن زەرتتەۋدەن اسا الماساق كەلەشەگىمىزگە سىن بولماق. سوندىقتان قىتايتانۋ سالاسىنا شىڭجاڭتانۋ تاقىرىبى قوسىمشا ءجۇرۋى كەرەك. الداعى ۋاقىتتا الەم الپاۋىت ەلدەرى اۋعانىستان مەن شىڭجاڭ تۋرالى نەشە ءتۇرلى ساياسي ويىنداردى وينايتىن بولادى. ساياسي ويىندا بىلىكتى بولۋ ءۇشىن وسى ەكى ءوڭىردى بەس ساۋساقتاي ساناپ تۇرۋىمىز ءتيىس. بۇل بۇگىن بىزگە كەرەك ەمەستەي بولعانمەن ەرتەڭ ەرەكشە ەسقاتاتىن جاڭا عىلىم-دۇر.

قازاق قوعامى ءۇشىن وسى وڭىردە بىلۋگە ءتيىستى تىڭ مازمۇندار:

شىڭجاڭداعى قازاق ينتەللەگەنتسسياسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريxى;

شىڭجاڭداعى ۇيعىر ينتەللەگەنتسسياسىنىڭ قالىپتاسۋ، دامۋ تاريxى;

شىڭجاڭداعى قازاقتاردىڭ ساياسي، مادەني ءھام الەۋمەتتىك تاريxى;

شىڭجاڭ ۇيعىرلارىنىڭ ساياسي، مادەني ءھام الەۋمەتتىك تاريxى;

شىڭجاڭداعى ۇيعىر-قىتاي قاتىناستارى;

شىڭجاڭداعى ۇيعىر-قازاق قاتىناستارى;

شىڭجاڭداعى قىتاي قورعانىسىنىڭ ماڭىزدى بازالارى;

شىڭجاڭداعى تابيعي گاز، مۇناي قورى مەن ورنالاسۋ اxۋالى;

قىتايدىڭ ەۋروپاعا ارنالعان شىڭجاڭداعى ماڭىزدى ەكونوميكالىق وتكەلدەرى;

شىڭجاڭداعى قىتاي دەموگرافياسىنىڭ اxۋالى;

قىتايدىڭ شىڭجاڭداعى ايماقتىق ساياساتى;

شىڭجاڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ ساياسي اxۋالى;

ت.ب

قازىر قىتاي-تۇركيا قاتىناستارى جاڭا كەزەڭگە اياق باسۋدا، ەۋروپا-قىتاي قاتىناسى دا باسقاشا بەلەستەرگە ءوتىپ بارادى. قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا دايىنداعان جاڭا ەكونرميكالىق باعدارى بار، جانە وندا قىتايدىڭ كوزدەگەن ىشكى ويلارى بار. شىڭجاڭ الدا قازاق-قىتاي، قىتاي-تۇركيا، ورتالىق ايا-قىتاي قاتىناستارىندا جاڭا ستراتەگيالىق ايماققا اينالادى. سول ءۇشىن بۇگىنشىل بولماي، ەرگەڭىمىزدى بۇگىن ويلايىق.

Eldes Orda

Related Articles

  • الماتىدا وسپان باتىردىڭ 120 جىلدىق مەرەي تويىنا ارنالعان باسپا-ءسوز ءماسليحاتى ءوتتى

    2019 جىلى 20 ناۋرىزدا الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا قازاق تاريحىنداعى ۇلت ازاتتىعى كوتەرىلىسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى – وسپان باتىر ءسىلامۇلىنىڭ (1899-1951) تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا ارنالعان ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى بولىپ ءوتتى. تاۋەلسىزدىككە دەگەن ۇمتىلىستاردى دارىپتەپ، ناسيحاتتاۋ، ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارىن ارداقتاۋ – ەلباسى تىكەلەي قولعا الىپ وتىرعان رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنداعى  باستى قادامدارىنىڭ ءبىر پاراسى ەكەنى داۋسىز. جيىن بارىسىندا كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋشى «ەر جانىبەك قورىنىڭ» توراعاسى جەڭىس تۇركياۇلى ۇلت ازاتتىعى جولىندا جانىن قيعان وسپان باتىردىڭ 120 جىلدىعىن كەڭ كولەمدە اتاپ وتۋدە وسى جىلعا ارنالعان ءىس-شارالارمەن رەسمي تانىستىرىپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا: وسى جيىلىسپەن باستالعان بۇل شارا ءساۋىر ايىنان باستاپ جاس اقىندار  اراسىندا ءمۇشايرا، باق بويىنشا ۇزدىك جاريالانىمدار، قازاق كۇرەسىنەن رەسپۋبليكالىق تۋرنير، اقىندار ايتىسى، ۋنيۆەرسيتەتتەردە جاستارمەن كەزدەسۋ، باتىردىڭ

  • دجوردج ۆاشينگتونمەن سالىستىراتىندار نە ءبىلىمسىز نە پروپاگانديست. ۇقسايتىنى – 1, ۇقسامايتىنى – 1001.

    ۆاشينگتونعا تەڭەۋدەگى جالعىز ارگۋمەنت “تۇڭعىشتىعى.” جاعىمپاز جانداردىڭ “جاي ايقايىنان” وسىنى عانا كورەمىن. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى بىزگە تاۋەلدى ەمەس فاكتورلاردان تۋدى. ن.نازارباەۆ بولماسا باسقا بىرەۋ پرەزيدەنت بولۋشى ەدى. سوندا تەك ءبىرىنشى بولعانى ءۇشىن توبەمىزگە كوتەرۋىمىز كەرەك پە؟ ۆاشينگتون سەكىلدى مارتەبەگە يە بولۋ ءۇشىن 2000 جىلى كەتىپ قالۋى كەرەك ەدى، ەكى مەرزىمنەن كەيىن. ۆاشينگتون ەكى مەرزىمنەن، ەشقانداي كونستيتۋتسيالىق شەكتەۋ ءالى جوق كەزدە، ءوز ەركىمەن كەتتى ەمەس پە؟ نەگە سونىمەن سالىستىرمايسىڭدار. ۆاشينگتوننىڭ تۋعان ءىنىسى ەلدەگى ءىرى بيزنەستى وزىنە مەنشىكتەپ العان جوق قوي. نەگە سالىستىرمايسىڭدار؟ ۆاشينگتون تاۋەلسىزدىك ءۇشىن سوعىستا كوش باستادى عوي. ۇلىبريتانياعا قارسى ۇلكەن سوعىس بولدى. قازاقستاننىڭ تاۋەلىزدىك الۋى ءۇشىن سوعىس بولدى ما؟ الدە جەكە باسىنا تاۋەكەلگە تىگىپ كسرو ۇكىمەتىنە قارسى شىقتى ما؟

  • قازاقستانداعى بيلىك جۇيەسىنىڭ سالدە بولسا وزگەرۋى وڭىردەگى گەو-ساياسي جاعدايعا دا ىقپال ەتۋى مۇمكىن.

     سوڭعى جاڭالىق قازاقستان xالقىنا عانا ەمەس الەمنىڭ ءبىراز ەلىنە دە توسىن جاعداي بولدى. قازىر ورتالىق ازيانى قالىپتاسقان وڭىرلىك گەو-ساياسي جاعدايدا جاڭا ساياسي تاڭداۋلار مەن ساياسي قارىم-قاتىناستار كۇتىپ تۇرعانى ايقىن. الەمدەگى ءبىراز الپاۋىت ەلدىڭ نازارى قازاقستاندا. مەنىڭ تۇسىنىگىمشە الپاۋىت ەلدەر ورتالىق ازياعا استىرتىن جاڭا جوسپارلاردى ويلاستىردى، سونىڭ ىشىندە ەڭ ورايلى كەزەڭ ساياسي جۇيەنىڭ ءبىر فورماتتان ەكىنشى فورماتقا اۋىسۋى، تب. دەگەندەي… الپاۋىت ەلدەر اۋىز سالماي جاتىپ پرەزيدەنتتىڭ توسىن مالىمدەمە جاساپ بيلىكتىڭ اۋىسۋىن باستاپ كەتۋى شىنىمەن ساياسي تاكتيكا سانالادى. اقش-قىتاي، قىتاي-باتىس، قىتاي-رەسەي، رەسەي-باتىس، رەسەي-اقش قاتىناستارىنا بايلانىستى تۇتاس ورتالىق ازيا جاڭا ساياسي كۇردەلى تاڭداۋعا ءدوپ كەلگەن ەدى. بۇنداي كۇردەلى وتكىنشىدە الەم نازارى ورتالىق ازياداعى ىشكى-سىرتقى ساياساتتى كوبىرەك باقىلاۋعا الاتىنى راس. سوندىقتان تۇتاس ورتالىق ازيادا

  • ءتاڭىرتاۋ مەن التاي اراسى – قازاقتىڭ اتا قونىسى 

    بۇگىندە قىتايدىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى شىنجاڭ پروۆينتسياسىنىڭ التاي، تارباعاتاي، ىلە، ءۇرىمجى، سانجى، باركول جانە بۇراتالا وڭىرلەرى باعىزى زاماننان كوشپەندىلەردىڭ، سونىڭ ىشىندە قازاقتى قۇرعان كوشپەلى تايپالاردىڭ اتا مەكەنى بولعانى بەلگىلى. 2000 جىل ىلگەرى بۇل ولكەلەردى ساقتار، نۇكۇزدەر، ۋسۇندەر ء(ۇيسىن) مەكەندەگەن. ۋسۇندەر تۋرالى سول زامانداعى قىتاي دەرەكتەرىندە : «ۋسۇندەردىڭ ءتۇتىن سانى 120 مىڭ، حالىق سانى 630 مىڭ، ساداقتى اسكەر سانى 180 مىڭنان اساتىن، باتىستاعى ەڭ ءىرى مەملەكەت»، – دەپ كورسەتەدى. ال شىندىعىندا ءۋسۇن ۇلى عۇنداردىڭ قاراستىلىعىنداعى ەل بولاتىن. ولاردى عۇن تاڭىرقۇتى نۇكۇزدەرگە قارسى اتتاندىرعان، ولار نۇكۇزدەردى جەڭىپ ىلە، ءتاڭىرتاۋدى جايلاعان. عۇن مەن حان پاتشالىعى اراسىنداعى سوعىس كەزىندە دە ۋسۇندەر عۇن جاعىندا بولدى، عۇندار ولاردىڭ حان پاتشالىعىمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس ورناتۋىنا جول بەرمەگەن. ءۋسۇن حانىنىڭ عۇن

  • ءبارى جاقسى دەگەنمەن بارى اقساۋدا

    2018 جىلى ەلىمىزدەگى ءۇش بىردەي ءموز جاڭالاندىرۋدان ءوتىپ، تولىق جاڭعىردى دەپ جاريالاندى. ەندى ولار ەلىمىزدى مۇناي ونىمدەرىمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتەتىن بولدى دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتتىق. رەسمي دەرەكتەر ىشكى رىنوگىمىز بەنزينمەن -93,2.، ديزەلدى وتىنمەن -91,1پايىزعا وتاندىق ونىممەن قامتاماسىز ەتىلەدى دەپ جاريالادى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ءتىپتى رەسەيدەن ساتىپ الىناتىن ديزەلدى وتىن كولەمى 40 مىڭ تونناعا دەيىن ازايىپ، ال اۆياتسيالىق كەروسين مۇلدە الىنبايتىنىن دا ايتىپ قۋانتتى. وسىنداي قۋانىشتى حابارلار بولىپ جاتقانىمەن ونىڭ ىشكى سىرلارى باسقا بولىپ شىقتى. ونى ماجىلىستەگى «حالىقتىق كوممۋنيستەر» فراكتسياسى اشىپ وتىر. فراكتسيا جەتەكشىسى ايقىن قوڭىروۆ اۆتو وتىن ءوندىرىسى وسىلاي ارتتى دەپ جاقسى حابار تاراتقانىمىزبەن جازدىق ديزەلدى وتىننىڭ باعاسى 21.9%، ال قىستىق ديزەلدى وتىننىڭ باعاسى 26.2% ارتقانىن ايتادى. ىشكى رىنوكتىڭ سۇرانىسى تولىق

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: