|  |  |  |  | 

كوز قاراس تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

شارقي تۇركىستان مەن شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى

45121862_1227148304115421_1217886509911244800_nبۇل 1933-جىلى قۇرىلعان شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ انگليا ەلىنەن ساياسي، اسكەر كومەك سۇراپ جولداعان xات-دۇر. ەستەرىڭىزدە بولسا بىرەر ايدىڭ الدىندا وسىندا شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ تۇركيادان اسكەري كومەك سۇراپ جولداعان xاتىن سالعامىن. نەبارى بىرەر اي ءومىر سۇرگەن شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ قيلى تاريxى قازاق قوعامىنىڭ باسا نازارىندا بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ءدال قازىرگى كۇندە قازاقستان نەمەسە تۇتاس ورتالىق ازيا ءۇشىن ەكى ستراتەگيالىق ءوڭىر بار. ولار: اۋعانىستان جانە شىڭجاڭ (سينتسيان/شۋار). اۋعانىستان تۋرالى ايتىپ ءجۇرمىن. وسى ەكى وڭىردەگى ستراتەگيالىق تاريxتى جاقسى بىلسەك ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جارقىن كەلەشەگىن كۇنى بۇرتىن ويلاي العان بولامىز. نە ءۇشىن شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا رەسپۋبيليكاسى انگليا، تۇركيادان اسكەري كومەك سۇرايدى؟ 30-جج تۇركيا-قىتاي قاتىناستارى; انگليا-قىتاي قاتىناستارى قالاي بولعان؟ بۇل ماسەلەگە سوۆەت پەن گەرمانيا، فرانتسسيا جاق قالاي قارادى؟ مۇستاپا شوقاي قالاي ساياسي شولۋ جاسادى، بۇل سۇراقتار ماڭىزدى.

شىڭجاڭ (سينتسيان)- قازاقستانعا ءالى دە بولسا اشىلماعان ءوڭىر. شىڭجاڭ قازاقتارى مەن شىڭجاڭ ۇيعىرلارىنىڭ ءتول تاريxىن زەرتتەۋ، ءوڭىردىڭ قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزىن زەرتتەۋ ەڭ اۋقىمدى ماسەلە بولماق. 20-30 جج ەۋروپا جۇرتىنىڭ ەڭ تاۋەكەلشىل مامان، جيھانگەرلەرى وسى شىڭجاڭدى ارالاپ، شارلاپ قايتتى. جاپون مەن وسمان شولعىنشىلارى ارت-ارتىنان كەلىپ قايتتى. نە ءۇشىن؟ جالپى، ايتىپ وتكەنىمدەي اۋعان مەن شىڭجاڭ ەڭ كۇردەلى ءھام ماڭىزدى ايماق. ەۋروپا، وسمان، جاپون ەلدەرىنىڭ جانە مۇستاپا شوقايدىڭ وسى ءوڭىر تۋرالى تاريxي جازبا، دەرەك پەن ساياسي شولۋلارى ءالى قولىمىزعا ءتۇسىپ عىلمي اينالىمعا سالىنباي وتىر.

قازاقستاندا قازىرشە بۇل ستراتەگيالىق ءوڭىردى تانۋ جالاڭ ۇلتتىق دەڭگەيدەن ارى اسا العان جوق. كوبىندە شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ وڭىردەگى تاريxى تۋرالى جازىلىپ جاتىر، ال وڭىردەگى باسقا ساياسي قۇندىلىقتار اشىق زەرتتەلمەي كەلەدى. سوندىقتان كەلەشەك قازاقستانعا ۇلتتىڭ كولەڭكەسى دەڭگەيىنەن شىعىپ كەڭ ماششتاپتا زەرتتەۋ جاساۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن قارەكەت سانالادى. وڭىرگە تىڭنان اكادەميالىق زەرتتەۋ جاساۋ الدا ءسوزسىز كەرەك. ءبىز بۇل ءوڭىر (شىڭجاڭ) تۋرالى زەرتتەۋ مەxانيزمىن يگەرە الساق ءوڭىردى دە مەملەكەت ساياساتىمەن پايدالانا الامىز. ويتكەنى، وسى وڭىردە ەكى ميلليوعا جۋىق قازاق قانداستارىمىز، ون بەس ميلليونداي ۇيعىر باۋىرلارىمىز تۇرىپ جاتىر. بىزدە قازاقستاندا ەكى ءجۇز مىڭداي ۇيعىر باۋىرلارىمىز ءومىر سۇرۋدە. ءبىز وسى ءۇش مۇمكىندىكتى تىڭ مەxانيزممەن كادەگە جاراتساق قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا (قازاقستان دا بار) اتقارىپ جاتقان ستراتەگيالىق استىرتىن ساياساتىنىڭ تامىرىن ۇستاپ تۇرعان بولامىز.

قازىر قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسى، شىڭجاڭ ۇيعىرلارى مەن شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى ساياسي تانىمى كۇردەلى كەزەڭگە اياق باستى. بۇنىڭ سوڭىن بولجاۋ ءوز الدىنا ءبىر تاقىرىپ ايتسە دە ءبىز دە (قازاقستان) قاراپ قالماي قىتايمەن ارامىزدا ۇلكەن قورعان ءرولىن اتقارىپ تۇرعان شىڭجاڭ تۋرالى جاڭا تانىمعا ءوتۋىمىز كەرەك سياقتى. شىڭجاڭدى جاقسى زەرتتەمەسەك، شىڭجاڭنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن قاراۋىلعا الماساق قىتايدىڭ شىڭجاڭ ارقىلى ورتالىق ازياعا جاسالاتىن ساياساتىن اڭعارماي قالۋىمىز قاس پەن كىرپىكتىڭ اراسى-دۇر. كەزىندە قازاق xان-سۇلتاندارى وسى ءوڭىردىڭ ساياسي ستراتەگيالىق ماڭىزىن جاقسى بىلگەنى ءۇشىن تسين مەملەكەتىنىڭ ادۋىندى ساياساتىن اقىل-ايلامەن ءدال ۋاعىندا شەشىپ وتىردى. سونىمەن بىرگە قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ اتاقونىسى التاي، ىلە، ءتاڭىر تاۋعا قونىستانۋ تاكتيكاسىن وتقا وراماي ءساتتى ساياسي تاسىلمەن جۇرگىزە ءبىلدى. بۇنىڭ بارلىعى ءوڭىردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن جاقسى بىلگەننىڭ ارقاسى-دۇر.

قازىر بۇل شىڭجاڭ ءوڭىرى تۋرالى ەۋروپا، تۇركيا ءھام اقش باسا نازار اۋدارىپ جاتىر. بۇل ءوڭىردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى مەن گەو-ساياسي جاعدايى تۋرالى وتە ءجىتى باقىلاۋ جاساۋدا. ال، وسى وڭىرگە نەشە مىڭ شاقىرىم شەكاراسى جاناسىپ تۇرعان ءبىز قازاقستان جالاڭ قازاقتار تاريxىن زەرتتەۋدەن اسا الماساق كەلەشەگىمىزگە سىن بولماق. سوندىقتان قىتايتانۋ سالاسىنا شىڭجاڭتانۋ تاقىرىبى قوسىمشا ءجۇرۋى كەرەك. الداعى ۋاقىتتا الەم الپاۋىت ەلدەرى اۋعانىستان مەن شىڭجاڭ تۋرالى نەشە ءتۇرلى ساياسي ويىنداردى وينايتىن بولادى. ساياسي ويىندا بىلىكتى بولۋ ءۇشىن وسى ەكى ءوڭىردى بەس ساۋساقتاي ساناپ تۇرۋىمىز ءتيىس. بۇل بۇگىن بىزگە كەرەك ەمەستەي بولعانمەن ەرتەڭ ەرەكشە ەسقاتاتىن جاڭا عىلىم-دۇر.

قازاق قوعامى ءۇشىن وسى وڭىردە بىلۋگە ءتيىستى تىڭ مازمۇندار:

شىڭجاڭداعى قازاق ينتەللەگەنتسسياسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريxى;

شىڭجاڭداعى ۇيعىر ينتەللەگەنتسسياسىنىڭ قالىپتاسۋ، دامۋ تاريxى;

شىڭجاڭداعى قازاقتاردىڭ ساياسي، مادەني ءھام الەۋمەتتىك تاريxى;

شىڭجاڭ ۇيعىرلارىنىڭ ساياسي، مادەني ءھام الەۋمەتتىك تاريxى;

شىڭجاڭداعى ۇيعىر-قىتاي قاتىناستارى;

شىڭجاڭداعى ۇيعىر-قازاق قاتىناستارى;

شىڭجاڭداعى قىتاي قورعانىسىنىڭ ماڭىزدى بازالارى;

شىڭجاڭداعى تابيعي گاز، مۇناي قورى مەن ورنالاسۋ اxۋالى;

قىتايدىڭ ەۋروپاعا ارنالعان شىڭجاڭداعى ماڭىزدى ەكونوميكالىق وتكەلدەرى;

شىڭجاڭداعى قىتاي دەموگرافياسىنىڭ اxۋالى;

قىتايدىڭ شىڭجاڭداعى ايماقتىق ساياساتى;

شىڭجاڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ ساياسي اxۋالى;

ت.ب

قازىر قىتاي-تۇركيا قاتىناستارى جاڭا كەزەڭگە اياق باسۋدا، ەۋروپا-قىتاي قاتىناسى دا باسقاشا بەلەستەرگە ءوتىپ بارادى. قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا دايىنداعان جاڭا ەكونرميكالىق باعدارى بار، جانە وندا قىتايدىڭ كوزدەگەن ىشكى ويلارى بار. شىڭجاڭ الدا قازاق-قىتاي، قىتاي-تۇركيا، ورتالىق ايا-قىتاي قاتىناستارىندا جاڭا ستراتەگيالىق ايماققا اينالادى. سول ءۇشىن بۇگىنشىل بولماي، ەرگەڭىمىزدى بۇگىن ويلايىق.

Eldes Orda

Related Articles

  • شىڭعىس حان جانە ونىڭ زامانى مۇحتار ماعاۋين ەكىنشى كىتاپ ۇيىسقان ءۇلىس

    ءبىرىنشى ءبولىم بۇلىڭعىر ءى ت ا ر ا ۋ تاۋاريحتىڭ ءباسى القيسسا، قيات بارتان-باحادۇردىڭ ۇلى ەسۋگەي ونان وزەنىن بويلاپ، قۇس سالىپ ءجۇر ەكەن. كەنەت، اتان تۇيە جەگىلگەن، نايقالا جىلجىپ، جاقىنداپ قالعان قاراعۇت كۇيمەنى كوزى شالادى. اتتى قوسشىسى بار. بۇل – جاۋىنگەر مەركىت تايپاسىنىڭ جەتەكشى اۋلەتىنەن شىققان ەكە-چىلەدۋ بولاتىن. قالىڭ قوڭىراتتىڭ ولقۇنۇت رۋىنان قىز الىپ كەلە جاتقان. جاڭا تۇسكەن كەلىنشەگىنىڭ ەسىمى – وگەلىن ەدى. يەندە كەزدەسكەن ەكەۋ دالا راسىمىمەن سالەمدەستى مە، ءجون سۇراستى ما – بەلگىسىز. انىعى – ەسۋگەيدىڭ كوزى قالباعاي استى، كۇن تيمەس كولەڭكەدە وتىرعان وگەلىنگە تۇسەدى. جاس قىز، شىندىعىندا بەتى جاڭا اشىلعان كەلىنشەك عاجايىپ سۇلۋ ەكەن. وركەۋدە جىگىتتىڭ جۇرەگى شىم ەتىپ، ونە بويىن وزگەشە سەزىم قۇرساعانى كۇمانسىز. بىردەن-اق، «مۇنداي

  • قۇدىرەتتى كەرەي حاندىعى

      كەرەي حاندىعى – قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن ورتا عاسىرلىق فەودالدىق مەملەكەت حاندىق تەرريتورياسى ەجەلگى عۇندار مەن كوك تۇرىكتەرىنىڭ اتاقونىسى ورتالىق موڭعوليادا بولدى. شىعىستا تاتارلار تايپالىق وداعى مەن قاماع موڭعولدارمەن، باتىستا نايمان حاندىعىمەن، وڭتۇستىكتە تاڭعىت مەملەكەتىمەن، سولتۇستىگىندە مەركىتتەرمەن شەكتەسىپ جاتتى. حاندىق قۇرامىنداعى رۋ- تايپالار كەيىن كەلە قازاق حالقىنىڭ ءبىر بولىگىن قۇرادى، ولار ورتا ءجۇزدىڭ كەرەي تايپاسى، ارعىننىڭ توبىقتى رۋى، ۇلى ءجۇزدىڭ البان تايپاسى، كىشى ءجۇزدىڭ كەرەيت تايپاسى وسى حاندىقتاعى رۋ تايپالار بولدى. كەرەيلەردىڭ ارعى تەگى كەرەي تايپالىق وداعىنىڭ شىعۋ تەگى كوبىندە سانبەيلەرگە بارىپ تىرەلەدى، كونە سانبەي مولالارىنداعى سۇيەكتەرگە جاسالعان زەرتتەۋلەردە مۇنى راستايدى. دەگەنمەن وسى تايپالىق وداققا عۇننىڭ سارقىنشاقتارىمەن دەڭلەڭدەردىڭدە قاتىسى بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ەجەلگە مەكەنى بايقال

  • سماعۇل سادۋاقاسۇلى – بەلگىلى مەملەكەت جانە كورنەكتى قوعام قايراتكەرى

    سماعۇل سادۋاقاسۇلى سۇيەگىنىڭ استاناعا جەتكىزىلۋى. 2011 جىلى استاناعا كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى، بەلگىلى اعارتۋشى، قازاق اۆتونومياسى اعارتۋ سالاسىنىڭ ءمينيسترى، قازاقتىڭ ۇلتجاندى ازاماتى، وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا ماسكەۋدە جۇمباق جاعدايدا قايتىس بولعان سماعۇل سادۋاقاسۇلىنىڭ سۇيەگى قازاقستانعا جەتكىزىلدى. استانا اۋەجايى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىمەن تولىعىپ، ەلگە كەلگەن سماعۇل سادۋاقاسۇلىنىڭ سۇيەگىن بۇتىندەي قازاق جۇرتى بولىپ قارسى العان بولاتىن. بارىمىزگە ءمالىم بولعانداي ونىڭ دەنەسى ورتەلىپ، سۇيەگى كىشىگىرىم ساۋىتقا سالىنىپ، ماسكەۋدەگى دون زيراتىنىڭ اۋماعىنا قويىلعان ەكەن. شاعىن عانا پاتريوتتار توبىنىڭ كۇشىمەن ونىڭ سۇيەگى ەلگە جەتكىزىلەدى. ول سوڭعى جىلداردا وتانىنا «قايتا ورالعان» الاش قايراتكەرلەرىنىڭ العاشقىسى بولدى. ونىڭ اكەسى ءتورت جىلدان كەيىن داڭقتى ۇلدىڭ اكەسى بولعانى ءۇشىن عانا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. ءتىرى قالعان تۋعان-تۋىستارى «حالىق جاۋىنىڭ تۋىسى»

  • شارقي تۇركىستانشىل مەن چين تۇركىستانشىل اراسىنداعى قاقتىعىس

    1947-1948 جىلدىڭ ءورارا كەزەڭىندە ۇرىمجىدەگى قازاق يگى-جاقسىلارى مەن زيالىلارى، ساياساتكەرلەرى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ توراعا، حاتشىلارىمەن بىرلەسىپ ءۇرىمجى قالاسىنا قاراستى قاراتاۋ (قىتايشا 南山) باۋرايىندا ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاپ شاعىن قۇرىلتاي جينالىسىن وتكىزەدى. ناۋرىز مەرەكەسىنە تىگىلگەن ونشاقتى كيگىز ءۇيدىڭ جانە ولكەلىك ۇكىمەت توراعالارى مەن اسكەري ادامداردىڭ (قازاق اسكەرى دە بار) سۋرەتىن انىق كورە الاسىز. 1947-1948 جىلدارى شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر مەن چين تۇركىستانشىل كۇشتەر اراسىنداعى قىرعيقاباق قاقتىعىس قاتتى ۋشىعىپ تۇرعان كەز ەدى. 1946-1947-1948 جىلدارى ماناس، قۇتىبي، بوكەن (فۋكاڭ), جەمسارى، شونجى، موري اۋداندارىنان قازاق اسكەرى جاساقتالىپ ماناس وزەنىنىڭ كۇنباتىس بەتىندەگى شارقي تۇركىستان اسكەرىنە ارنايى قارۋلى قورعانىسقا وتكەن كەزەڭ ەدى. سونىمەن ماناستى شەكارا ەتكەن شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر مەن چين تۇركىستانشىل كۇشتەر بولىپ ەكى جاققا بولىنگەن قازاقتاردىڭ ساياسي

  • سۇراعان راحمەتۇلى. قازاق ورداسى جانە ويراتتار

    (1456-1697 جج) بۇگىنگى كۇن تارتىبىندە تۇراتىن ماسەلەلەردىڭ ەڭ مارتەبەلىسى – ۇلت ماسەلەسى. دۇنيە الەمنىڭ ءبىر ۇلكەن مۇيىسىندە قازاق دەگەن ءبىر شوعىر ەتنوس قالىپتاستى. وزىندىك مادەنيەتى مەن  مەنتاليتەتى بار، وزىنە تاعدىردان بەرىلگەن قاسيەتى بار وسى قازاقتار. ۇلى شەجىرەشى مۇحتار ماعاۋين بۇنى «…ەجەلگى تۇرىك جۇرتىنىڭ قىپشاق تەكتەس رۋلارىن بىرىكتىرگەن ۇلى مەملەكەت…» دەدى. كۇرە تامىرى – وڭ قاناتتا اق وردا، سول قاناتتا كوك وردا دەپ اسپەتتەلگەن ۇلت ءوز كەزەڭىندە ەتنيكالىق تۇتاستىقتى تۋ ەتىپ وزىنە ءوزى ەگەلىك ەتتى. ۇلتتى ەشكىم قولدان جاسامايدى. بولشەك ەمەس، وزىنە لايىق تۇتاستىقتى قولدانا بىلگەن ۇلت سول كيەلى وڭىردەگى ىرگەلى شاڭىراقتى اينالا قورشاعان قازاق ورداسىنىڭ قۇرىلىمى ەدى. بۇگىندەرى سول تاريحتىڭ جاڭا جالعاسى تاۋەلسىز ەل بولىپ بەسىگىن تۇزەدى. دالىرەك ايتساق ءتورت

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: