|  |  |  |  | 

كوز قاراس تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

شارقي تۇركىستان مەن شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى

45121862_1227148304115421_1217886509911244800_nبۇل 1933-جىلى قۇرىلعان شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ انگليا ەلىنەن ساياسي، اسكەر كومەك سۇراپ جولداعان xات-دۇر. ەستەرىڭىزدە بولسا بىرەر ايدىڭ الدىندا وسىندا شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ تۇركيادان اسكەري كومەك سۇراپ جولداعان xاتىن سالعامىن. نەبارى بىرەر اي ءومىر سۇرگەن شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ قيلى تاريxى قازاق قوعامىنىڭ باسا نازارىندا بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ءدال قازىرگى كۇندە قازاقستان نەمەسە تۇتاس ورتالىق ازيا ءۇشىن ەكى ستراتەگيالىق ءوڭىر بار. ولار: اۋعانىستان جانە شىڭجاڭ (سينتسيان/شۋار). اۋعانىستان تۋرالى ايتىپ ءجۇرمىن. وسى ەكى وڭىردەگى ستراتەگيالىق تاريxتى جاقسى بىلسەك ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جارقىن كەلەشەگىن كۇنى بۇرتىن ويلاي العان بولامىز. نە ءۇشىن شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا رەسپۋبيليكاسى انگليا، تۇركيادان اسكەري كومەك سۇرايدى؟ 30-جج تۇركيا-قىتاي قاتىناستارى; انگليا-قىتاي قاتىناستارى قالاي بولعان؟ بۇل ماسەلەگە سوۆەت پەن گەرمانيا، فرانتسسيا جاق قالاي قارادى؟ مۇستاپا شوقاي قالاي ساياسي شولۋ جاسادى، بۇل سۇراقتار ماڭىزدى.

شىڭجاڭ (سينتسيان)- قازاقستانعا ءالى دە بولسا اشىلماعان ءوڭىر. شىڭجاڭ قازاقتارى مەن شىڭجاڭ ۇيعىرلارىنىڭ ءتول تاريxىن زەرتتەۋ، ءوڭىردىڭ قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزىن زەرتتەۋ ەڭ اۋقىمدى ماسەلە بولماق. 20-30 جج ەۋروپا جۇرتىنىڭ ەڭ تاۋەكەلشىل مامان، جيھانگەرلەرى وسى شىڭجاڭدى ارالاپ، شارلاپ قايتتى. جاپون مەن وسمان شولعىنشىلارى ارت-ارتىنان كەلىپ قايتتى. نە ءۇشىن؟ جالپى، ايتىپ وتكەنىمدەي اۋعان مەن شىڭجاڭ ەڭ كۇردەلى ءھام ماڭىزدى ايماق. ەۋروپا، وسمان، جاپون ەلدەرىنىڭ جانە مۇستاپا شوقايدىڭ وسى ءوڭىر تۋرالى تاريxي جازبا، دەرەك پەن ساياسي شولۋلارى ءالى قولىمىزعا ءتۇسىپ عىلمي اينالىمعا سالىنباي وتىر.

قازاقستاندا قازىرشە بۇل ستراتەگيالىق ءوڭىردى تانۋ جالاڭ ۇلتتىق دەڭگەيدەن ارى اسا العان جوق. كوبىندە شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ وڭىردەگى تاريxى تۋرالى جازىلىپ جاتىر، ال وڭىردەگى باسقا ساياسي قۇندىلىقتار اشىق زەرتتەلمەي كەلەدى. سوندىقتان كەلەشەك قازاقستانعا ۇلتتىڭ كولەڭكەسى دەڭگەيىنەن شىعىپ كەڭ ماششتاپتا زەرتتەۋ جاساۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن قارەكەت سانالادى. وڭىرگە تىڭنان اكادەميالىق زەرتتەۋ جاساۋ الدا ءسوزسىز كەرەك. ءبىز بۇل ءوڭىر (شىڭجاڭ) تۋرالى زەرتتەۋ مەxانيزمىن يگەرە الساق ءوڭىردى دە مەملەكەت ساياساتىمەن پايدالانا الامىز. ويتكەنى، وسى وڭىردە ەكى ميلليوعا جۋىق قازاق قانداستارىمىز، ون بەس ميلليونداي ۇيعىر باۋىرلارىمىز تۇرىپ جاتىر. بىزدە قازاقستاندا ەكى ءجۇز مىڭداي ۇيعىر باۋىرلارىمىز ءومىر سۇرۋدە. ءبىز وسى ءۇش مۇمكىندىكتى تىڭ مەxانيزممەن كادەگە جاراتساق قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا (قازاقستان دا بار) اتقارىپ جاتقان ستراتەگيالىق استىرتىن ساياساتىنىڭ تامىرىن ۇستاپ تۇرعان بولامىز.

قازىر قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسى، شىڭجاڭ ۇيعىرلارى مەن شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى ساياسي تانىمى كۇردەلى كەزەڭگە اياق باستى. بۇنىڭ سوڭىن بولجاۋ ءوز الدىنا ءبىر تاقىرىپ ايتسە دە ءبىز دە (قازاقستان) قاراپ قالماي قىتايمەن ارامىزدا ۇلكەن قورعان ءرولىن اتقارىپ تۇرعان شىڭجاڭ تۋرالى جاڭا تانىمعا ءوتۋىمىز كەرەك سياقتى. شىڭجاڭدى جاقسى زەرتتەمەسەك، شىڭجاڭنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن قاراۋىلعا الماساق قىتايدىڭ شىڭجاڭ ارقىلى ورتالىق ازياعا جاسالاتىن ساياساتىن اڭعارماي قالۋىمىز قاس پەن كىرپىكتىڭ اراسى-دۇر. كەزىندە قازاق xان-سۇلتاندارى وسى ءوڭىردىڭ ساياسي ستراتەگيالىق ماڭىزىن جاقسى بىلگەنى ءۇشىن تسين مەملەكەتىنىڭ ادۋىندى ساياساتىن اقىل-ايلامەن ءدال ۋاعىندا شەشىپ وتىردى. سونىمەن بىرگە قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ اتاقونىسى التاي، ىلە، ءتاڭىر تاۋعا قونىستانۋ تاكتيكاسىن وتقا وراماي ءساتتى ساياسي تاسىلمەن جۇرگىزە ءبىلدى. بۇنىڭ بارلىعى ءوڭىردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن جاقسى بىلگەننىڭ ارقاسى-دۇر.

قازىر بۇل شىڭجاڭ ءوڭىرى تۋرالى ەۋروپا، تۇركيا ءھام اقش باسا نازار اۋدارىپ جاتىر. بۇل ءوڭىردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى مەن گەو-ساياسي جاعدايى تۋرالى وتە ءجىتى باقىلاۋ جاساۋدا. ال، وسى وڭىرگە نەشە مىڭ شاقىرىم شەكاراسى جاناسىپ تۇرعان ءبىز قازاقستان جالاڭ قازاقتار تاريxىن زەرتتەۋدەن اسا الماساق كەلەشەگىمىزگە سىن بولماق. سوندىقتان قىتايتانۋ سالاسىنا شىڭجاڭتانۋ تاقىرىبى قوسىمشا ءجۇرۋى كەرەك. الداعى ۋاقىتتا الەم الپاۋىت ەلدەرى اۋعانىستان مەن شىڭجاڭ تۋرالى نەشە ءتۇرلى ساياسي ويىنداردى وينايتىن بولادى. ساياسي ويىندا بىلىكتى بولۋ ءۇشىن وسى ەكى ءوڭىردى بەس ساۋساقتاي ساناپ تۇرۋىمىز ءتيىس. بۇل بۇگىن بىزگە كەرەك ەمەستەي بولعانمەن ەرتەڭ ەرەكشە ەسقاتاتىن جاڭا عىلىم-دۇر.

قازاق قوعامى ءۇشىن وسى وڭىردە بىلۋگە ءتيىستى تىڭ مازمۇندار:

شىڭجاڭداعى قازاق ينتەللەگەنتسسياسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريxى;

شىڭجاڭداعى ۇيعىر ينتەللەگەنتسسياسىنىڭ قالىپتاسۋ، دامۋ تاريxى;

شىڭجاڭداعى قازاقتاردىڭ ساياسي، مادەني ءھام الەۋمەتتىك تاريxى;

شىڭجاڭ ۇيعىرلارىنىڭ ساياسي، مادەني ءھام الەۋمەتتىك تاريxى;

شىڭجاڭداعى ۇيعىر-قىتاي قاتىناستارى;

شىڭجاڭداعى ۇيعىر-قازاق قاتىناستارى;

شىڭجاڭداعى قىتاي قورعانىسىنىڭ ماڭىزدى بازالارى;

شىڭجاڭداعى تابيعي گاز، مۇناي قورى مەن ورنالاسۋ اxۋالى;

قىتايدىڭ ەۋروپاعا ارنالعان شىڭجاڭداعى ماڭىزدى ەكونوميكالىق وتكەلدەرى;

شىڭجاڭداعى قىتاي دەموگرافياسىنىڭ اxۋالى;

قىتايدىڭ شىڭجاڭداعى ايماقتىق ساياساتى;

شىڭجاڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ ساياسي اxۋالى;

ت.ب

قازىر قىتاي-تۇركيا قاتىناستارى جاڭا كەزەڭگە اياق باسۋدا، ەۋروپا-قىتاي قاتىناسى دا باسقاشا بەلەستەرگە ءوتىپ بارادى. قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا دايىنداعان جاڭا ەكونرميكالىق باعدارى بار، جانە وندا قىتايدىڭ كوزدەگەن ىشكى ويلارى بار. شىڭجاڭ الدا قازاق-قىتاي، قىتاي-تۇركيا، ورتالىق ايا-قىتاي قاتىناستارىندا جاڭا ستراتەگيالىق ايماققا اينالادى. سول ءۇشىن بۇگىنشىل بولماي، ەرگەڭىمىزدى بۇگىن ويلايىق.

Eldes Orda

Related Articles

  • «وتان تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءرولى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى.

    تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە وراي اقمولا وبلىسى، كوكشەتاۋ قالاسى، “دوستار” مادەنيەت سارايىندا، «ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا وتان تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءرولى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى. شىڭعىسحان جانە ودان كەيىنگى قازاق حاندارى ءداۋىرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن تۇعىرلى تۇلعا تۇعىرىلحاننىڭ ءومىر جولى مەن ەرلىك ىزدەرى موڭعول، پارسى، تۇرىك، قىتاي، ورىس، جاپون جازبالارىندا كەزىگىپ قانا قالماي، ماركو پولو، ا.اندرەەۆ، ن.ا.اريستوۆ، گ.ف.ميللەر، ت.ب. ەڭبەكتەرى ارقىلى دا الەمگە ايگىلى. تاريحي تۇلعا – تۇعىرىلحان ەسىمىن كوتەرۋ ەل باسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ»، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى مەن پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆتىڭ «التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ» اياسىنداعى ۇندەۋىنە ساي قولعا الىنىپ وتىر. ۇلى دالا تۇلعالارىن كوتەرۋدە قر ءبىلىم جانە عىلىم مينسترلىگى ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح

  • شۇبارتاۋدان اۋعان “بەس قاسقا”. 

    سلامبەك جۋماگالي قازاقتىڭ كورمەگەن قورلىعى، تارتپاعان ازابى بار ما؟ بۇنداي تاۋقىمەت كەشەگى كەڭەس داۋرىندە دە تيىلعان جوق. اباق كەرەيدىڭ ىشىندەگى جاستابان ۇرپاقتارى سەمەي وڭىرىندەگى شۇبارتاۋ اۋدانىن ءوز اتا قونىستارى سايلايدى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا التايدان جوبالاي بي ازشاحانتاي باتىر ەر جانىبەكپەن زوڭگىلەس دوس بولعان سوڭ، وسى باقاناس وزەنىنىڭ بويىن جايلاي قونىستانىپتى. ونىڭ ىشىندە جاستابان ۇرپاقتارى بەگىمبەت اتانىپ، بەكنازار-قوساي بولىپ ەكى تارماققا بولىنەدى. وسى ماڭدى قونىستانعان وسى ەكى اتانىڭ بالاسى، ءبىرىنىڭ ۇپانى شاقانتاي، ەكىنشىسىنىكى جوبالاي. ياعني،” جونداعى جوبالاي ەلى”اتانعان. شاقانتاي باتىر وسى ەكى اتانىڭ باس قولباسشىسى بولسا، جوبالاي بي اقىلمان، ءارى توبە ءبيى بولعان. جوبالايدىڭ اككسى بايسەيىتتە تەگىن ادام بولماپتى. ەلدىڭ ايتىسىنا قاراعاندا ول كىسى دە بي، ءارى باتىر بولعان جانە ەلدى

  • كەرەي مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى توعرىل حاننىڭ شىڭعىس حاندى تاريح ساحناسىنا كوتەرۋى تۋرالى تاريحي ماعلۇماتتار

    توعرىل زان شىڭعىس حاننىڭ اكەسى ەسۋگەيمەن اندا بولعان كەرەي مەملەكەتىنىڭ ۇلى بيلەۋشىسى. مارقۇز بۇيرىق حاننىڭ بەس ۇلىنىڭ ءبىرى. شامامەن 1130 -1203 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. حاندىق بيلىك قۇرعان جىلدارى 1168 – 1203 ج.ج. توعرىل حان بيلىك قۇرعان جىلدارى كەرەي مەملەكەتى ۇلى مونعول ۇستىرتىندەگى سايىن دالادا ءوزىندىڭ ساياسي باعىت باعدار ۇستانعان جانە ەۋرازيا قۇرلىعىنا اتى جايىلعان ىرگەلى ەلگە اينالدى. ورتا عۆسىرلارداعى تاريحشىلارىنىڭ جازبا دەرەكتەرى بويىنشا سول كەزدە كەرەي مەملەكەتىنىڭ حالىق سانى وعان باعىنىشتى رۋلار مەن تايپالاردى قوسقاندا توعىز ءجۇز مىڭعا دەيىن جەتكەن. ەندى ءبىر تاريحي قۇجاتتاردا ەكى ءجۇز مىڭ جان بولعان دەپ جازىلادى. ولار اقىلدى حاندارىنىڭ ارقاسىندا التىن شاتىر تىكتىرىپ، التىن كەسەدەن سۋ ىشكەنى جايىندا تامسانا جازدى. سول زاماندا وتە قۋاتتى

  • باعىلان بي.

    التىن وردا حاندىعىنداعى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. ول توبىل وزەنى بويىن مەكەندەپتى. وباعان وزەنىنىڭ توبىلعا قۇيار جەرىندە باعىلان تو- عايى، باعىلان تالى، باعىلان قارا سۋى، باعىلان كولى، باعىلان تومارى، باعى- لان قىستاۋى، باعىلان شوعى، باعىلان وزەگى دەگەن جەر — سۋ اتتارى بور. باعىلان ءباھادۇر قارتايىپ، ءوز ەسىمىمەن اتالاتىن توعايدى مەكەندەيتىن ءوز اۋلىندا اۋىرىپ قايتىس بولىپتى. ونىڭ سۇيەگى توبىل وزەنىنىڭ جارقاباعىنا جەرلەنگەن. باعىلان ءبيدىڭ بوپاي ەسىمدى ايەلىنەن ارحات، فارحات، سارىمۇرات اتتى ۇلدارى دۇنيەگە كەلەدى. فارحات باتىردىڭ گۇلاندام ەسىمدى ايەلىنەن تا- ناش، ابباس، ماناس تۋادى. وسى كۇنگى قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا، ۇزىن- كول اۋداندارىن، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا جەرلەرىن مەكەندەيتىن اشامايلى كەرەيلەر وسى تاناشتىڭ ۇرپاقتارى. تاناش التىن وردا حاندىعىنىڭ كورنەكتى ادامدارىنىڭ

  • ءسىبىر حاندىعى نەمەسە كەرەي توعىرۇل حاننىڭ ۇرپاعى تايبۇعا اۋلەتتەرى بيلىك قۇرعان مەملەكەتتىڭ قيلى تاعدىرى مەن تاريحي ارەنادان جوعالۋى

    تارلان تاريحتىڭ بىزگە بەيمالىم تۇستارى كوپ، اقيقاتى اشىلماعان جانە ءالى كۇنگە دەيىن قۇپيا پاراقتارىنان وزىندىك ورىن العان تايبۇعا اۋلەتتەرىنىڭ ورتا عاسىرلاردا بيلىك قۇرعان جۇرتى ءسىبىر ولكەسى نەمەسە ءسىبىر جۇرتى ەكەندىگى بارشامىزعا ايان. كەرەي توعرىل حاننىڭ ۇكىدەن (كەيبىر شەجىرە اڭىزداردا ۇيقى دەيدى، ال قىتاي دەرەكتەرىندە توعرىل حاننىڭ ءبىر ۇلىنىڭ ەسىمى ويحۋ) تۋعان نەمەرەسى تايبۇعا بۇل ايماقتا ون ءۇشىنشى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءىنىسى تايشىقپەن بىرگە كەرەي حاندىعىنان قالعان ءبىر قاۋىم ەلدى سوڭىنا ەرتىپ ءوز الدىنا جەكە حاندىق قۇرىپ جەر كولەمى وراسان زور اۋماققا بيلىگىن جۇرگىزدى. شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ ۇلان-عايىر ەۋرازيا كەڭىستىگىندە بيلىك قۇرعان داۋىرىندە وسى يمپەرياعا تاۋەلدى جەكە ءوز الدىنا مەملەكەتتىك قۇرىلىمى بار ەل بولعان تايبۇعا ديناستياسى نەمەسە تايبۇعا جۇرتىنىڭ تاريح ساحناسىنا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: