|  |  |  |  | 

كوز قاراس تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

شارقي تۇركىستان مەن شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى

45121862_1227148304115421_1217886509911244800_nبۇل 1933-جىلى قۇرىلعان شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ انگليا ەلىنەن ساياسي، اسكەر كومەك سۇراپ جولداعان xات-دۇر. ەستەرىڭىزدە بولسا بىرەر ايدىڭ الدىندا وسىندا شارقي تۇركىستان ۇكىمەتىنىڭ تۇركيادان اسكەري كومەك سۇراپ جولداعان xاتىن سالعامىن. نەبارى بىرەر اي ءومىر سۇرگەن شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ قيلى تاريxى قازاق قوعامىنىڭ باسا نازارىندا بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ءدال قازىرگى كۇندە قازاقستان نەمەسە تۇتاس ورتالىق ازيا ءۇشىن ەكى ستراتەگيالىق ءوڭىر بار. ولار: اۋعانىستان جانە شىڭجاڭ (سينتسيان/شۋار). اۋعانىستان تۋرالى ايتىپ ءجۇرمىن. وسى ەكى وڭىردەگى ستراتەگيالىق تاريxتى جاقسى بىلسەك ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جارقىن كەلەشەگىن كۇنى بۇرتىن ويلاي العان بولامىز. نە ءۇشىن شارقي تۇركىستان ۋاقىتشا رەسپۋبيليكاسى انگليا، تۇركيادان اسكەري كومەك سۇرايدى؟ 30-جج تۇركيا-قىتاي قاتىناستارى; انگليا-قىتاي قاتىناستارى قالاي بولعان؟ بۇل ماسەلەگە سوۆەت پەن گەرمانيا، فرانتسسيا جاق قالاي قارادى؟ مۇستاپا شوقاي قالاي ساياسي شولۋ جاسادى، بۇل سۇراقتار ماڭىزدى.

شىڭجاڭ (سينتسيان)- قازاقستانعا ءالى دە بولسا اشىلماعان ءوڭىر. شىڭجاڭ قازاقتارى مەن شىڭجاڭ ۇيعىرلارىنىڭ ءتول تاريxىن زەرتتەۋ، ءوڭىردىڭ قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزىن زەرتتەۋ ەڭ اۋقىمدى ماسەلە بولماق. 20-30 جج ەۋروپا جۇرتىنىڭ ەڭ تاۋەكەلشىل مامان، جيھانگەرلەرى وسى شىڭجاڭدى ارالاپ، شارلاپ قايتتى. جاپون مەن وسمان شولعىنشىلارى ارت-ارتىنان كەلىپ قايتتى. نە ءۇشىن؟ جالپى، ايتىپ وتكەنىمدەي اۋعان مەن شىڭجاڭ ەڭ كۇردەلى ءھام ماڭىزدى ايماق. ەۋروپا، وسمان، جاپون ەلدەرىنىڭ جانە مۇستاپا شوقايدىڭ وسى ءوڭىر تۋرالى تاريxي جازبا، دەرەك پەن ساياسي شولۋلارى ءالى قولىمىزعا ءتۇسىپ عىلمي اينالىمعا سالىنباي وتىر.

قازاقستاندا قازىرشە بۇل ستراتەگيالىق ءوڭىردى تانۋ جالاڭ ۇلتتىق دەڭگەيدەن ارى اسا العان جوق. كوبىندە شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ وڭىردەگى تاريxى تۋرالى جازىلىپ جاتىر، ال وڭىردەگى باسقا ساياسي قۇندىلىقتار اشىق زەرتتەلمەي كەلەدى. سوندىقتان كەلەشەك قازاقستانعا ۇلتتىڭ كولەڭكەسى دەڭگەيىنەن شىعىپ كەڭ ماششتاپتا زەرتتەۋ جاساۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن قارەكەت سانالادى. وڭىرگە تىڭنان اكادەميالىق زەرتتەۋ جاساۋ الدا ءسوزسىز كەرەك. ءبىز بۇل ءوڭىر (شىڭجاڭ) تۋرالى زەرتتەۋ مەxانيزمىن يگەرە الساق ءوڭىردى دە مەملەكەت ساياساتىمەن پايدالانا الامىز. ويتكەنى، وسى وڭىردە ەكى ميلليوعا جۋىق قازاق قانداستارىمىز، ون بەس ميلليونداي ۇيعىر باۋىرلارىمىز تۇرىپ جاتىر. بىزدە قازاقستاندا ەكى ءجۇز مىڭداي ۇيعىر باۋىرلارىمىز ءومىر سۇرۋدە. ءبىز وسى ءۇش مۇمكىندىكتى تىڭ مەxانيزممەن كادەگە جاراتساق قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا (قازاقستان دا بار) اتقارىپ جاتقان ستراتەگيالىق استىرتىن ساياساتىنىڭ تامىرىن ۇستاپ تۇرعان بولامىز.

قازىر قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسى، شىڭجاڭ ۇيعىرلارى مەن شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى ساياسي تانىمى كۇردەلى كەزەڭگە اياق باستى. بۇنىڭ سوڭىن بولجاۋ ءوز الدىنا ءبىر تاقىرىپ ايتسە دە ءبىز دە (قازاقستان) قاراپ قالماي قىتايمەن ارامىزدا ۇلكەن قورعان ءرولىن اتقارىپ تۇرعان شىڭجاڭ تۋرالى جاڭا تانىمعا ءوتۋىمىز كەرەك سياقتى. شىڭجاڭدى جاقسى زەرتتەمەسەك، شىڭجاڭنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن قاراۋىلعا الماساق قىتايدىڭ شىڭجاڭ ارقىلى ورتالىق ازياعا جاسالاتىن ساياساتىن اڭعارماي قالۋىمىز قاس پەن كىرپىكتىڭ اراسى-دۇر. كەزىندە قازاق xان-سۇلتاندارى وسى ءوڭىردىڭ ساياسي ستراتەگيالىق ماڭىزىن جاقسى بىلگەنى ءۇشىن تسين مەملەكەتىنىڭ ادۋىندى ساياساتىن اقىل-ايلامەن ءدال ۋاعىندا شەشىپ وتىردى. سونىمەن بىرگە قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ اتاقونىسى التاي، ىلە، ءتاڭىر تاۋعا قونىستانۋ تاكتيكاسىن وتقا وراماي ءساتتى ساياسي تاسىلمەن جۇرگىزە ءبىلدى. بۇنىڭ بارلىعى ءوڭىردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن جاقسى بىلگەننىڭ ارقاسى-دۇر.

قازىر بۇل شىڭجاڭ ءوڭىرى تۋرالى ەۋروپا، تۇركيا ءھام اقش باسا نازار اۋدارىپ جاتىر. بۇل ءوڭىردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى مەن گەو-ساياسي جاعدايى تۋرالى وتە ءجىتى باقىلاۋ جاساۋدا. ال، وسى وڭىرگە نەشە مىڭ شاقىرىم شەكاراسى جاناسىپ تۇرعان ءبىز قازاقستان جالاڭ قازاقتار تاريxىن زەرتتەۋدەن اسا الماساق كەلەشەگىمىزگە سىن بولماق. سوندىقتان قىتايتانۋ سالاسىنا شىڭجاڭتانۋ تاقىرىبى قوسىمشا ءجۇرۋى كەرەك. الداعى ۋاقىتتا الەم الپاۋىت ەلدەرى اۋعانىستان مەن شىڭجاڭ تۋرالى نەشە ءتۇرلى ساياسي ويىنداردى وينايتىن بولادى. ساياسي ويىندا بىلىكتى بولۋ ءۇشىن وسى ەكى ءوڭىردى بەس ساۋساقتاي ساناپ تۇرۋىمىز ءتيىس. بۇل بۇگىن بىزگە كەرەك ەمەستەي بولعانمەن ەرتەڭ ەرەكشە ەسقاتاتىن جاڭا عىلىم-دۇر.

قازاق قوعامى ءۇشىن وسى وڭىردە بىلۋگە ءتيىستى تىڭ مازمۇندار:

شىڭجاڭداعى قازاق ينتەللەگەنتسسياسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريxى;

شىڭجاڭداعى ۇيعىر ينتەللەگەنتسسياسىنىڭ قالىپتاسۋ، دامۋ تاريxى;

شىڭجاڭداعى قازاقتاردىڭ ساياسي، مادەني ءھام الەۋمەتتىك تاريxى;

شىڭجاڭ ۇيعىرلارىنىڭ ساياسي، مادەني ءھام الەۋمەتتىك تاريxى;

شىڭجاڭداعى ۇيعىر-قىتاي قاتىناستارى;

شىڭجاڭداعى ۇيعىر-قازاق قاتىناستارى;

شىڭجاڭداعى قىتاي قورعانىسىنىڭ ماڭىزدى بازالارى;

شىڭجاڭداعى تابيعي گاز، مۇناي قورى مەن ورنالاسۋ اxۋالى;

قىتايدىڭ ەۋروپاعا ارنالعان شىڭجاڭداعى ماڭىزدى ەكونوميكالىق وتكەلدەرى;

شىڭجاڭداعى قىتاي دەموگرافياسىنىڭ اxۋالى;

قىتايدىڭ شىڭجاڭداعى ايماقتىق ساياساتى;

شىڭجاڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ ساياسي اxۋالى;

ت.ب

قازىر قىتاي-تۇركيا قاتىناستارى جاڭا كەزەڭگە اياق باسۋدا، ەۋروپا-قىتاي قاتىناسى دا باسقاشا بەلەستەرگە ءوتىپ بارادى. قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا دايىنداعان جاڭا ەكونرميكالىق باعدارى بار، جانە وندا قىتايدىڭ كوزدەگەن ىشكى ويلارى بار. شىڭجاڭ الدا قازاق-قىتاي، قىتاي-تۇركيا، ورتالىق ايا-قىتاي قاتىناستارىندا جاڭا ستراتەگيالىق ايماققا اينالادى. سول ءۇشىن بۇگىنشىل بولماي، ەرگەڭىمىزدى بۇگىن ويلايىق.

Eldes Orda

Related Articles

  • شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى تۋرالى نە بىلەمىز؟

    جالپى ساراپتاما (ەشبىر جەردە ەستىمەگەن دەرەكتەرمەن باياندالادى) ەگەر تاريxقا قىزىقپاساڭىز، جاڭا دەرەك ەستۋدى قالاماساڭىز نەمەسە ۋاقىتىڭىز بولماسا بۇل ساراپتامانى وقۋ سىزگە “xارام” بولادى ))) قازاقستان تاريxشىلارىنا ەندى-ەندى ۇيرەنشىكتى تاقىرىپقا اينالا باستاعان شىڭجاڭ تاريxىنداعى “شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى” تۋرالى شىندىقتى جۇرت اسا كوپ بىلە بەرمەيدى. ەكى رەت قۇرىلعان “شارقي تۇركىستان” ۋاقىتشا ۇكىمەتى تۋرالى نە بىلەمىز؟ القيسسا… ءبىرىنشى رەتكى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى 1933-جىلى قاشقاردا قۇرىلدى. ۇكىمەت نەبارى ءۇش اي ءومىر ءسۇردى دە التىشاھارعا قاشىپ بارا جاتقان دۇڭعان (xۋيزۋلار) اسكەرى جاعىنان قۇلادى. ءبىر جاعى ۇكىمەتتى قۇرۋشىلاردىڭ ءوزى ساتىپ كەتىپ تىندىم بولدى. اسا كوپ ەشكىم بۇنى بىلە بەرمەيدى. گانسۋ، تسينxاي دۇڭعاندارى شىڭجاڭعا باسىپ كىرىپ “قازاق-ۇيعىرمەن بىرلەسىپ كوالەتسيون مۇسىلمان ۇكىمەتىن قۇرامىز” دەپ ءۇرىمجى قىتايلارىن قورشاۋعا الادى.

  • ۇركىن

    ءسوز باسى. قارتتاردى اڭساۋ كوزىنىڭ قۇيرىعىندا ءاجىم كۇلىپ، سايراتقان قىزىل ءتىلدى بابىن ءبىلىپ. جينالىپ كەشكىعۇرىم توبەشىككە، قاريالار قىلاتىن ءازىلدى ىلىك. اسا ءزىلسىز… تەك قۋىپ، «الالاعان» بولماسا دا كىنامسىز دارا باباڭ. ەبىن تاۋىپ قۇرداسىن ەڭبەكتەتسە، قىبى قانىپ ساقالىن سالاعان. ۇرپاق ءۇشىن قاراكەت قام باعارى، وعان ۋايىم جاڭبىردىڭ تامباعانى. كۇرەڭ شايدى سوراپتاپ ءسوز قوزعاسا، كوكىرەگىڭنىڭ كوزىنە شام جانادى. ازاماتتى ارداقتار ارىس اتىن، قاريالار – «قارا ورمان»، توعىس اقىل. قالت-قۇلت ەتىپ سۇيەنىپ اساسىنا، جيىن-تويدا شۇرقىراپ تابىساتىن. بۇرىنعىنىڭ قارتتارى-اي سىرما شاپان، ساڭى اۋسا ساياقسىپ قىرعا تارتار. باسىندا تاقياسى، تۇماعى جوق بۇگىنگىنىڭ شالدارى قىرما ساقال. سامايىنان سۋىرتپاق قىلاۋ ۇرلاپ، سايقال زامان تۇمانىت، تۇماۋ ۇرعان. كەرەگەنىڭ باسىندا «كۇنى وتكەن»، اينالىپ كەتپەيمىن بە، تۇماعىڭنان؟ وتقا قاقتاپ، ءداۋىردىڭ

  • الاشوردا- تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ زاڭدى باستاۋى (حح- عاسىردىڭ باس كەزىندەگى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى)

    جۇمات انەسۇلى جازۋشى، تاريحشى «اباي.كز» پورتالىندا جاريالانعان جۋرناليست ب.ءمۇرسالىمنىڭ «جاريالانباعان اۆتونوميا» اتتى ماقالاسى مەن عىلىم دوكتورى م.قويگەلدىمەن بىرگە شىعارعان «الاش تۋى استىندا» اتتى دەرەكتى ءفيلمى بىلەتىن جۇرتقا ءبىراز قايشىلىقتارعا تولى پىكىر تۋىنداتقانداي. ماقالانى وقىپ، دەرەكتى ءفيلمدى كورگەن جۇرتقا «جەر استىنان جىك شىقتى، ەكى قۇلاعى تىك شىقتى» دەگەندەي ەكى ۇشتى وي سالادى. ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز ءالى كۇنگە دەيىن تاريح عىلىمى سالاسىندا كەڭەستىك يدەولوگيا سالىپ بەرگەن «جالعىز اياق» جولمەن كەلە جاتقان ءتارىزدى. تاياۋدا «اباي.كز» پورتالىندا سۇلتان حان اققۇلىنىڭ اتالمىش فيلم تۋرالى ماقالاسى جاريالانعان ەكەن، مەن سۇلتانحاننىڭ پىكىرىنە قوسىلامىن. جانە سوعان وراي ءوزىمنىڭ حح -عاسىردىڭ باس كەزىندەگى الاش قوزعالىسىنىڭ، الاش پارتياسىنىڭ، الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ اتقارعان تاريحي ءرولى تۋرالى تولىق ايتا كەتكەندى ءجون كوردىم. «تاريح»

  • الاش ارىستارى جانە كوممۋنيست «كوكەلەر»

      1918 جىلدىڭ 29 قازان كۇنى سوۆەت وكىمەتىن ورناتۋشى كوممۋنيست- بولشەۆيكتەردىڭ ءىزباسارلارى – كومسومولداردىڭ جەكە ۇيىمى قۇرىلعان ەكەن. بۇل ۇيىم كەزىندە ارنايى دايىندىقپەن كەلىپ، قابىلداۋشى كوميسسيانىڭ قاتاڭ سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن جاستاردى عانا ءوز قاتارىنا قابىلداعانى راس. كومسومول قاتارىنا ءوتۋ بولاشاعىن بيىك مانساپپەن، ۇلكەن اتاقپەن بايلانىستىراتىن ءاربىر جاستىڭ باسىپ وتۋگە ءتيىستى شارتتى باسپالداقتارىنىڭ ءبىرى بولاتىن. ال اكەسى «حالىق جاۋى» اتالىپ سوتتالىپ كەتكەن نەمەسە ءبىرجولا اتىلىپ كەتكەن بوزبالا مەن بويجەتكەنگە كومسومول قاتارىنا الاتىن سىنعا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرگەندى قويىپ، ارتىنا يت قوسىپ قۋاتىن بولعان. ماسەلەن، ورتا مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن، «التىن مەدال» يەگەرى، مەكتەپتەگى ەڭ ءبىلىمدى، ەڭ تالانتتى وقۋشى، بولاشاقتا قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن ءۇش عاسىرعا ۇزارتقان عالىم، «الاشتىڭ الماس قىلىشى» اتانعان قازاقتىڭ قازىرگى كوزى

  • ازات تۇرلىبەكۇلى بۇگىن ماجىلىستە مىنەز كورسەتتى.

    وسى فەيسبۋكتە ماقتانىپ سۋرەت سالۋ دەگەن سالت بار ەدى عوي. سول سالتتى بۇگىن ورىندايىن دەپ شەشتىم. ازات پەرۋاشەۆپەن تۇسكەن سۋرەتىمدى ۇيالماي سالام. ازات تۇرلىبەكۇلى بۇگىن ماجىلىستە مىنەز كورسەتتى. سوڭعى اپتادا ءوزىم ەرەكشە قادىرلەيتىن ءبىراز اعالارىم اتاۋىڭ وشكىر سابەتتىڭ ەشكىمگە كەرەكسىز ەسكى داتاسىن تويلاپ، سول كومسومولدىڭ 100 جىلدىعىنا بارعاندى ارلانباي ايتىپ، ودان قالسا بارعانداردى اقتاپ جاتقانىن كورىپ، وكپەلەدىم. كادىمگىدەي وكپەلەدىم. اتتارىن اتاپ، تۇستەرىن تۇستەپ، سويىپ سالعىم كەلدى. ويتكەنى – ول اعالارعا ەندى ءبىز، جاستار سەنبەيمىز!!! كەشىرىڭىزدەر، سەنبەيمىز. مەن ءوز باسىم سەنبەيمىن. مەن ۇلگى تۇتقان اعالاردىڭ ايدىڭ كۇنى امانىندا الجىپ، جولداي تايعانى وتە وكىنىشتى. كەلمەسكە كەتكەن كەڭەستىڭ ەلەسى ميلارىنىڭ قىرتىس-قىرتىسىن ارالاپ جۇرگەن ول اعالار – ەندى ماعان ۇلگى ەمەس. ولاردىڭ بۇل قىلىعى اقتاۋعا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: