|  |  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

Шарқи Түркістан мен Шыңжаң қазақтары туралы

45121862_1227148304115421_1217886509911244800_nБұл 1933-жылы құрылған Шарқи Түркістан үкіметінің Англия елінен саяси, әскер көмек сұрап жолдаған xат-дұр. Естеріңізде болса бірер айдың алдында осында Шарқи Түркістан үкіметінің Түркиядан әскери көмек сұрап жолдаған xатын салғамын. Небәрі бірер ай өмір сүрген Шарқи Түркістан респубиликасының қилы тариxы қазақ қоғамының баса назарында болу керек деп ойлаймын. Дәл қазіргі күнде Қазақстан немесе тұтас орталық Азия үшін екі стратегиялық өңір бар. Олар: Ауғаныстан және Шыңжаң (Синьцян/ШУАР). Ауғаныстан туралы айтып жүрмін. Осы екі өңірдегі стратегиялық тариxты жақсы білсек орталық азия елдерінің жарқын келешегін күні бұртын ойлай алған боламыз. Не үшін Шарқи Түркістан уақытша респубиликасы Англия, Түркиядан әскери көмек сұрайды? 30-жж Түркия-Қытай қатынастары; Англия-Қытай қатынастары қалай болған? Бұл мәселеге совет пен германия, францсия жақ қалай қарады? Мұстапа Шоқай қалай саяси шолу жасады, бұл сұрақтар маңызды.

Шыңжаң (Синьцян)- Қазақстанға әлі де болса ашылмаған өңір. Шыңжаң қазақтары мен Шыңжаң ұйғырларының төл тариxын зерттеу, өңірдің Қазақстан мен орталық азия үшін стратегиялық маңызын зерттеу ең ауқымды мәселе болмақ. 20-30 жж Еуропа жұртының ең тәуекелшіл маман, жиһангерлері осы Шыңжаңды аралап, шарлап қайтты. Жапон мен Осман шолғыншылары арт-артынан келіп қайтты. Не үшін? Жалпы, айтып өткенімдей Ауған мен Шыңжаң ең күрделі һәм маңызды аймақ. Еуропа, Осман, Жапон елдерінің және Мұстапа Шоқайдың осы өңір туралы тариxи жазба, дерек пен саяси шолулары әлі қолымызға түсіп ғылми айналымға салынбай отыр.

Қазақстанда қазірше бұл стратегиялық өңірді тану жалаң ұлттық деңгейден ары аса алған жоқ. Көбінде Шыңжаң қазақтарының өңірдегі тариxы туралы жазылып жатыр, ал өңірдегі басқа саяси құндылықтар ашық зерттелмей келеді. Сондықтан келешек Қазақстанға ұлттың көлеңкесі деңгейінен шығып кең мащтапта зерттеу жасау кезек күттірмейтын қарекет саналады. Өңірге тыңнан академиялық зерттеу жасау алда сөзсіз керек. Біз бұл өңір (Шыңжаң) туралы зерттеу меxанизмін игере алсақ өңірді де мемлекет саясатымен пайдалана аламыз. Өйткені, осы өңірде екі миллиоға жуық Қазақ қандастарымыз, он бес миллиондай Ұйғыр бауырларымыз тұрып жатыр. Бізде Қазақстанда екі жүз мыңдай Ұйғыр бауырларымыз өмір сүруде. Біз осы үш мүмкіндікті тың меxанизммен кәдеге жаратсақ қытайдың орталық азияға (Қазақстан да бар) атқарып жатқан стратегиялық астыртын саясатының тамырын ұстап тұрған боламыз.

Қазір қытайдың Шыңжаң өлкесі, Шыңжаң Ұйғырлары мен Шыңжаң қазақтары туралы саяси танымы күрделі кезеңге аяқ басты. Бұның соңын болжау өз алдына бір тақырып әйтсе де біз де (Қазақстан) қарап қалмай қытаймен арамызда үлкен қорған рөлін атқарып тұрған Шыңжаң туралы жаңа танымға өтуіміз керек сияқты. Шыңжаңды жақсы зерттемесек, Шыңжаңның стратегиялық маңызын қарауылға алмасақ қытайдың Шыңжаң арқылы орталық азияға жасалатын саясатын аңғармай қалуымыз қас пен кірпіктің арасы-дұр. Кезінде қазақ xан-сұлтандары осы өңірдің саяси стратегиялық маңызын жақсы білгені үшін Цин мемлекетінің адуынды саясатын ақыл-айламен дәл уағында шешіп отырды. Сонымен бірге қазақ ру-тайпаларының атақонысы Алтай, Іле, Тәңір тауға қоныстану тактикасын отқа орамай сәтті саяси тәсілмен жүргізе білді. Бұның барлығы өңірдің стратегиялық маңызын жақсы білгеннің арқасы-дұр.

Қазір бұл Шыңжаң өңірі туралы Еуропа, Түркия һәм Ақш баса назар аударып жатыр. Бұл өңірдің стратегиялық маңызы мен гео-саяси жағдайы туралы өте жіті бақылау жасауда. Ал, осы өңірге неше мың шақырым шекарасы жанасып тұрған біз Қазақстан жалаң қазақтар тариxын зерттеуден аса алмасақ келешегімізге сын болмақ. Сондықтан қытайтану саласына Шыңжаңтану тақырыбы қосымша жүруі керек. Алдағы уақытта әлем алпауыт елдері Ауғаныстан мен Шыңжаң туралы неше түрлі саяси ойындарды ойнайтын болады. Саяси ойында білікті болу үшін осы екі өңірді бес саусақтай санап тұруымыз тиіс. Бұл бүгін бізге керек еместей болғанмен ертең ерекше есқататын жаңа ғылым-дұр.

Қазақ қоғамы үшін осы өңірде білуге тиісті тың мазмұндар:

Шыңжаңдағы Қазақ интеллегенцсиясының қалыптасу тариxы;

Шыңжаңдағы Ұйғыр интеллегенцсиясының қалыптасу, даму тариxы;

Шыңжаңдағы Қазақтардың саяси, мәдени һәм әлеуметтік тариxы;

Шыңжаң Ұйғырларының саяси, мәдени һәм әлеуметтік тариxы;

Шыңжаңдағы ұйғыр-қытай қатынастары;

Шыңжаңдағы ұйғыр-қазақ қатынастары;

Шыңжаңдағы қытай қорғанысының маңызды базалары;

Шыңжаңдағы табиғи газ, мұнай қоры мен орналасу аxуалы;

Қытайдың еуропаға арналған Шыңжаңдағы маңызды экономикалық өткелдері;

Шыңжаңдағы қытай демографиясының аxуалы;

Қытайдың Шыңжаңдағы аймақтық саясаты;

Шыңжаң жергілікті атқарушы биліктің саяси аxуалы;

т.б

Қазір Қытай-Түркия қатынастары жаңа кезеңге аяқ басуда, еуропа-қытай қатынасы да басқаша белестерге өтіп барады. Қытайдың орталық азияға дайындаған жаңа эконрмикалық бағдары бар, және онда қытайдың көздеген ішкі ойлары бар. Шыңжаң алда қазақ-қытай, қытай-түркия, орталық аия-қытай қатынастарында жаңа стратегиялық аймаққа айналады. Сол үшін бүгіншіл болмай, ергеңімізді бүгін ойлайық.

Eldes Orda

Related Articles

  • Шыңғыс хан және оның заманы Мұхтар Мағауин екінші кітап ұйысқан үлыс

    бірінші бөлім бүліңғір і т а р а у тауарихтың бәсі алқисса, қят бартан-бахадұрдың ұлы есугеи онан өзенін бойлап, құс салып жүр екен. кенет, атан түйе жегілген, найқала жылжып, жақындап қалған қарағұт күймені көзі шалады. атты қосшысы бар. бұл – жәуінгер меркіт тайпасының жетекші әулетінен шыққан еке-чіледу болатын. қалың қоңыраттың олқұнұт руынан қыз алып келе жатқан. жаңа түскен келіншегінің есімі – өгелін еді. иенде кездескен екеу дала рәсімімен сәлемдесті ме, жөн сұрасты ма – белгісіз. анығы – есугеидің көзі қалбағай асты, күн тимес көлеңкеде отырған өгелінге түседі. жас қыз, шындығында беті жаңа ашылған келіншек ғәжәйіп сұлу екен. өркеуде жігіттің жүрегі шым етіп, өне бойын өзгеше сезім құрсағаны күмәнсіз. бірден-ақ, «мұндай

  • Құдіретті Керей хандығы

      Керей хандығы – қазақ халқының тарихында ерекше орын алатын орта ғасырлық феодалдық мемлекет Хандық территориясы ежелгі ғұндар мен көк түріктерінің атақонысы Орталық Моңғолияда болды. Шығыста татарлар тайпалық одағы мен қамағ моңғолдармен, батыста Найман хандығымен, оңтүстікте Таңғыт мемлекетімен, солтүстігінде меркіттермен шектесіп жатты. Хандық құрамындағы ру- тайпалар кейін келе қазақ халқының бір бөлігін құрады, олар Орта жүздің керей тайпасы, арғынның тобықты руы, Ұлы жүздің албан тайпасы, кіші жүздің керейт тайпасы осы хандықтағы ру тайпалар болды. Керейлердің арғы тегі Керей тайпалық одағының шығу тегі көбінде сәнбейлерге барып тіреледі, көне сәнбей молаларындағы сүйектерге жасалған зерттеулерде мұны растайды. Дегенмен осы тайпалық одаққа ғұнның сарқыншақтарымен деңлеңдердіңде қатысы бар екенін айта кету керек. Ежелге мекені Байқал

  • СМАҒҰЛ СӘДУАҚАСҰЛЫ – БЕЛГІЛІ МЕМЛЕКЕТ ЖӘНЕ КӨРНЕКТІ ҚОҒАМ ҚАЙРАТКЕРІ

    Смағұл Сәдуақасұлы сүйегінің Астанаға жеткізілуі. 2011 жылы Астанаға көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, белгілі ағартушы, Қазақ автономиясы ағарту саласының министрі, қазақтың ұлтжанды азаматы, өткен ғасырдың отызыншы жылдарында Мәскеуде жұмбақ жағдайда қайтыс болған Смағұл Сәдуақасұлының сүйегі Қазақстанға жеткізілді. Астана әуежайы Алаш қайраткерлерінің бүгінгі ұрпақтарымен толығып, елге келген Смағұл Сәдуақасұлының сүйегін бүтіндей Қазақ жұрты болып қарсы алған болатын. Бәрімізге мәлім болғандай оның денесі өртеліп, сүйегі кішігірім сауытқа салынып, Мәскеудегі Дон зиратының аумағына қойылған екен. Шағын ғана патриоттар тобының күшімен оның сүйегі елге жеткізіледі. Ол соңғы жылдарда Отанына «қайта оралған» алаш қайраткерлерінің алғашқысы болды. Оның әкесі төрт жылдан кейін даңқты ұлдың әкесі болғаны үшін ғана қуғын-сүргінге ұшыраған. Тірі қалған туған-туыстары «халық жауының туысы»

  • Шарқи Түркістаншыл мен Чин Түркістаншыл арасындағы қақтығыс

    1947-1948 жылдың өрара кезеңінде Үрімжідегі қазақ игі-жақсылары мен зиялылары, саясаткерлері өлкелік үкіметтің төраға, хатшыларымен бірлесіп Үрімжі қаласына қарасты Қаратау (қытайша 南山) баурайында Наурыз мерекесін тойлап шағын құрылтай жиналысын өткізеді. Наурыз мерекесіне тігілген оншақты кигіз үйдің және өлкелік үкімет төрағалары мен әскери адамдардың (қазақ әскері де бар) суретін анық көре аласыз. 1947-1948 жылдары Шарқи Түркістаншыл күштер мен Чин Түркістаншыл күштер арасындағы қырғиқабақ қақтығыс қатты ушығып тұрған кез еді. 1946-1947-1948 жылдары Манас, Құтыби, Бөкен (Фукаң), Жемсары, Шонжы, Мори аудандарынан қазақ әскері жасақталып Манас өзенінің күнбатыс бетіндегі Шарқи Түркістан әскеріне арнайы қарулы қорғанысқа өткен кезең еді. Сонымен Манасты шекара еткен Шарқи Түркістаншыл күштер мен Чин Түркістаншыл күштер болып екі жаққа бөлінген қазақтардың саяси

  • Сұраған Рахметұлы. Қазақ Ордасы және Ойраттар

    (1456-1697 жж) Бүгінгі күн тәртібінде тұратын мәселелердің ең мәртебелісі – ұлт мәселесі. Дүние әлемнің бір үлкен мүйісінде қазақ деген бір шоғыр этнос қалыптасты. Өзіндік мәдениеті мен  менталитеті бар, өзіне тағдырдан берілген қасиеті бар осы қазақтар. Ұлы шежіреші Мұхтар Мағауин бұны «…ежелгі түрік жұртының қыпшақ тектес руларын біріктірген ұлы мемлекет…» деді. Күре тамыры – оң қанатта Ақ Орда, сол қанатта Көк Орда деп әспеттелген ұлт өз кезеңінде этникалық тұтастықты ту етіп өзіне өзі егелік етті. Ұлтты ешкім қолдан жасамайды. Бөлшек емес, өзіне лайық тұтастықты қолдана білген ұлт сол киелі өңірдегі іргелі шаңырақты айнала қоршаған Қазақ Ордасының құрылымы еді. Бүгіндері сол тарихтың жаңа жалғасы тәуелсіз ел болып бесігін түзеді. Дәлірек айтсақ төрт

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: