|  |  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

Шарқи Түркістан мен Шыңжаң қазақтары туралы

45121862_1227148304115421_1217886509911244800_nБұл 1933-жылы құрылған Шарқи Түркістан үкіметінің Англия елінен саяси, әскер көмек сұрап жолдаған xат-дұр. Естеріңізде болса бірер айдың алдында осында Шарқи Түркістан үкіметінің Түркиядан әскери көмек сұрап жолдаған xатын салғамын. Небәрі бірер ай өмір сүрген Шарқи Түркістан респубиликасының қилы тариxы қазақ қоғамының баса назарында болу керек деп ойлаймын. Дәл қазіргі күнде Қазақстан немесе тұтас орталық Азия үшін екі стратегиялық өңір бар. Олар: Ауғаныстан және Шыңжаң (Синьцян/ШУАР). Ауғаныстан туралы айтып жүрмін. Осы екі өңірдегі стратегиялық тариxты жақсы білсек орталық азия елдерінің жарқын келешегін күні бұртын ойлай алған боламыз. Не үшін Шарқи Түркістан уақытша респубиликасы Англия, Түркиядан әскери көмек сұрайды? 30-жж Түркия-Қытай қатынастары; Англия-Қытай қатынастары қалай болған? Бұл мәселеге совет пен германия, францсия жақ қалай қарады? Мұстапа Шоқай қалай саяси шолу жасады, бұл сұрақтар маңызды.

Шыңжаң (Синьцян)- Қазақстанға әлі де болса ашылмаған өңір. Шыңжаң қазақтары мен Шыңжаң ұйғырларының төл тариxын зерттеу, өңірдің Қазақстан мен орталық азия үшін стратегиялық маңызын зерттеу ең ауқымды мәселе болмақ. 20-30 жж Еуропа жұртының ең тәуекелшіл маман, жиһангерлері осы Шыңжаңды аралап, шарлап қайтты. Жапон мен Осман шолғыншылары арт-артынан келіп қайтты. Не үшін? Жалпы, айтып өткенімдей Ауған мен Шыңжаң ең күрделі һәм маңызды аймақ. Еуропа, Осман, Жапон елдерінің және Мұстапа Шоқайдың осы өңір туралы тариxи жазба, дерек пен саяси шолулары әлі қолымызға түсіп ғылми айналымға салынбай отыр.

Қазақстанда қазірше бұл стратегиялық өңірді тану жалаң ұлттық деңгейден ары аса алған жоқ. Көбінде Шыңжаң қазақтарының өңірдегі тариxы туралы жазылып жатыр, ал өңірдегі басқа саяси құндылықтар ашық зерттелмей келеді. Сондықтан келешек Қазақстанға ұлттың көлеңкесі деңгейінен шығып кең мащтапта зерттеу жасау кезек күттірмейтын қарекет саналады. Өңірге тыңнан академиялық зерттеу жасау алда сөзсіз керек. Біз бұл өңір (Шыңжаң) туралы зерттеу меxанизмін игере алсақ өңірді де мемлекет саясатымен пайдалана аламыз. Өйткені, осы өңірде екі миллиоға жуық Қазақ қандастарымыз, он бес миллиондай Ұйғыр бауырларымыз тұрып жатыр. Бізде Қазақстанда екі жүз мыңдай Ұйғыр бауырларымыз өмір сүруде. Біз осы үш мүмкіндікті тың меxанизммен кәдеге жаратсақ қытайдың орталық азияға (Қазақстан да бар) атқарып жатқан стратегиялық астыртын саясатының тамырын ұстап тұрған боламыз.

Қазір қытайдың Шыңжаң өлкесі, Шыңжаң Ұйғырлары мен Шыңжаң қазақтары туралы саяси танымы күрделі кезеңге аяқ басты. Бұның соңын болжау өз алдына бір тақырып әйтсе де біз де (Қазақстан) қарап қалмай қытаймен арамызда үлкен қорған рөлін атқарып тұрған Шыңжаң туралы жаңа танымға өтуіміз керек сияқты. Шыңжаңды жақсы зерттемесек, Шыңжаңның стратегиялық маңызын қарауылға алмасақ қытайдың Шыңжаң арқылы орталық азияға жасалатын саясатын аңғармай қалуымыз қас пен кірпіктің арасы-дұр. Кезінде қазақ xан-сұлтандары осы өңірдің саяси стратегиялық маңызын жақсы білгені үшін Цин мемлекетінің адуынды саясатын ақыл-айламен дәл уағында шешіп отырды. Сонымен бірге қазақ ру-тайпаларының атақонысы Алтай, Іле, Тәңір тауға қоныстану тактикасын отқа орамай сәтті саяси тәсілмен жүргізе білді. Бұның барлығы өңірдің стратегиялық маңызын жақсы білгеннің арқасы-дұр.

Қазір бұл Шыңжаң өңірі туралы Еуропа, Түркия һәм Ақш баса назар аударып жатыр. Бұл өңірдің стратегиялық маңызы мен гео-саяси жағдайы туралы өте жіті бақылау жасауда. Ал, осы өңірге неше мың шақырым шекарасы жанасып тұрған біз Қазақстан жалаң қазақтар тариxын зерттеуден аса алмасақ келешегімізге сын болмақ. Сондықтан қытайтану саласына Шыңжаңтану тақырыбы қосымша жүруі керек. Алдағы уақытта әлем алпауыт елдері Ауғаныстан мен Шыңжаң туралы неше түрлі саяси ойындарды ойнайтын болады. Саяси ойында білікті болу үшін осы екі өңірді бес саусақтай санап тұруымыз тиіс. Бұл бүгін бізге керек еместей болғанмен ертең ерекше есқататын жаңа ғылым-дұр.

Қазақ қоғамы үшін осы өңірде білуге тиісті тың мазмұндар:

Шыңжаңдағы Қазақ интеллегенцсиясының қалыптасу тариxы;

Шыңжаңдағы Ұйғыр интеллегенцсиясының қалыптасу, даму тариxы;

Шыңжаңдағы Қазақтардың саяси, мәдени һәм әлеуметтік тариxы;

Шыңжаң Ұйғырларының саяси, мәдени һәм әлеуметтік тариxы;

Шыңжаңдағы ұйғыр-қытай қатынастары;

Шыңжаңдағы ұйғыр-қазақ қатынастары;

Шыңжаңдағы қытай қорғанысының маңызды базалары;

Шыңжаңдағы табиғи газ, мұнай қоры мен орналасу аxуалы;

Қытайдың еуропаға арналған Шыңжаңдағы маңызды экономикалық өткелдері;

Шыңжаңдағы қытай демографиясының аxуалы;

Қытайдың Шыңжаңдағы аймақтық саясаты;

Шыңжаң жергілікті атқарушы биліктің саяси аxуалы;

т.б

Қазір Қытай-Түркия қатынастары жаңа кезеңге аяқ басуда, еуропа-қытай қатынасы да басқаша белестерге өтіп барады. Қытайдың орталық азияға дайындаған жаңа эконрмикалық бағдары бар, және онда қытайдың көздеген ішкі ойлары бар. Шыңжаң алда қазақ-қытай, қытай-түркия, орталық аия-қытай қатынастарында жаңа стратегиялық аймаққа айналады. Сол үшін бүгіншіл болмай, ергеңімізді бүгін ойлайық.

Eldes Orda

Related Articles

  • Алматыда Оспан батырдың 120 жылдық мерей тойына арналған баспа-сөз мәслихаты өтті

    2019 жылы 20 наурызда Алматыдағы Ұлттық кітапханада қазақ тарихындағы Ұлт азаттығы көтерілісі басшыларының бірі – Оспан батыр Сіләмұлының (1899-1951) туғанына 120 жыл толуына арналған баспасөз конференциясы болып өтті. Тәуелсіздікке деген ұмтылыстарды дәріптеп, насихаттау, ұлттың ұлы тұлғаларын ардақтау – Елбасы тікелей қолға алып отырған Рухани жаңғыру бағдарламасындағы  басты қадамдарының бір парасы екені даусыз. Жиын барысында конференцияны ұйымдастырушы «Ер Жәнібек қорының» төрағасы Жеңіс Түркияұлы ұлт азаттығы жолында жанын қиған Оспан батырдың 120 жылдығын кең көлемде атап өтуде осы жылға арналған іс-шаралармен ресми таныстырып өтті. Атап айтқанда: Осы жиылыспен басталған бұл шара сәуір айынан бастап жас ақындар  арасында мүшәйра, БАҚ бойынша үздік жарияланымдар, Қазақ күресінен республикалық турнир, ақындар айтысы, университеттерде жастармен кездесу, батырдың

  • Джордж Вашингтонмен салыстыратындар не білімсіз не пропагандист. Ұқсайтыны – 1, ұқсамайтыны – 1001.

    Вашингтонға теңеудегі жалғыз аргумент “тұңғыштығы.” Жағымпаз жандардың “жай айқайынан” осыны ғана көремін. Қазақстанның тәуелсіздік алуы бізге тәуелді емес факторлардан туды. Н.Назарбаев болмаса басқа біреу президент болушы еді. Сонда тек бірінші болғаны үшін төбемізге көтеруіміз керек пе? Вашингтон секілді мәртебеге ие болу үшін 2000 жылы кетіп қалуы керек еді, екі мерзімнен кейін. Вашингтон екі мерзімнен, ешқандай конституциялық шектеу әлі жоқ кезде, өз еркімен кетті емес пе? Неге сонымен салыстырмайсыңдар. Вашингтонның туған інісі елдегі ірі бизнесті өзіне меншіктеп алған жоқ қой. Неге салыстырмайсыңдар? Вашингтон тәуелсіздік үшін соғыста көш бастады ғой. Ұлыбританияға қарсы үлкен соғыс болды. Қазақстанның тәуеліздік алуы үшін соғыс болды ма? Әлде жеке басына тәуекелге тігіп КСРО үкіметіне қарсы шықты ма?

  • Қазақстандағы билік жүйесінің сәлде болса өзгеруі өңірдегі гео-саяси жағдайға да ықпал етуі мүмкін.

     Соңғы жаңалық Қазақстан xалқына ғана емес әлемнің біраз еліне де тосын жағдай болды. Қазір орталық азияны қалыптасқан өңірлік гео-саяси жағдайда жаңа саяси таңдаулар мен саяси қарым-қатынастар күтіп тұрғаны айқын. Әлемдегі біраз алпауыт елдің назары Қазақстанда. Менің түсінігімше алпауыт елдер орталық азияға астыртын жаңа жоспарларды ойластырды, соның ішінде ең орайлы кезең саяси жүйенің бір форматтан екінші форматқа ауысуы, тб. дегендей… Алпауыт елдер ауыз салмай жатып президенттің тосын мәлімдеме жасап биліктің ауысуын бастап кетуі шынымен саяси тактика саналады. Ақш-Қытай, Қытай-Батыс, Қытай-Ресей, Ресей-Батыс, Ресей-Ақш қатынастарына байланысты тұтас орталық азия жаңа саяси күрделі таңдауға дөп келген еді. Бұндай күрделі өткіншіде әлем назары орталық азиядағы ішкі-сыртқы саясатты көбірек бақылауға алатыны рас. Сондықтан тұтас орталық азияда

  • Тәңіртау мен Алтай арасы – Қазақтың ата қонысы 

    Бүгінде Қытайдың солтүстік-батысындағы Шынжаң провинциясының Алтай, Тарбағатай, Іле, Үрімжі, Санжы, Баркөл және Бұратала өңірлері бағызы заманнан көшпенділердің, соның ішінде қазақты құрған көшпелі тайпалардың ата мекені болғаны белгілі. 2000 жыл ілгері бұл өлкелерді Сақтар, Нүкүздер, Усүндер (үйсін) мекендеген. Усүндер туралы сол замандағы Қытай деректерінде : «Усүндердің түтін саны 120 мың, халық саны 630 мың, садақты әскер саны 180 мыңнан асатын, батыстағы ең ірі мемлекет», – деп көрсетеді. Ал шындығында Усүн ұлы Ғұндардың қарастылығындағы ел болатын. Оларды Ғұн тәңірқұты Нүкүздерге қарсы аттандырған, олар Нүкүздерді жеңіп Іле, Тәңіртауды жайлаған. Ғұн мен Хан патшалығы арасындағы соғыс кезінде де Усүндер Ғұн жағында болды, Ғұндар олардың Хан патшалығымен тікелей қарым-қатынас орнатуына жол бермеген. Усүн ханының ғұн

  • Бәрі жақсы дегенмен бары ақсауда

    2018 жылы еліміздегі үш бірдей МӨЗ жаңаландырудан өтіп, толық жаңғырды деп жарияланды. Енді олар елімізді мұнай өнімдерімен толықтай қамтамасыз ететін болды деп бөркімізді аспанға аттық. Ресми деректер ішкі рыногымыз бензинмен -93,2., дизельді отынмен -91,1пайызға отандық өніммен қамтамасыз етіледі деп жариялады. Энергетика министрлігі тіпті Ресейден сатып алынатын дизельді отын көлемі 40 мың тоннаға дейін азайып, ал авиациялық керосин мүлде алынбайтынын да айтып қуантты. Осындай қуанышты хабарлар болып жатқанымен оның ішкі сырлары басқа болып шықты. Оны Мәжілістегі «Халықтық коммунистер» фракциясы ашып отыр. Фракция жетекшісі Айқын Қоңыров авто отын өндірісі осылай артты деп жақсы хабар таратқанымызбен жаздық дизельді отынның бағасы 21.9%, ал қыстық дизельді отынның бағасы 26.2% артқанын айтады. Ішкі рыноктың сұранысы толық

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: