|  |  | 

Sayasat Suretter söyleydi

Wmıt qalğan aşarşılıq jäne Nazarbaevtıñ ıqtimal mwragerleri


Aşarşılıq qwrbandarına arnalğan eskertkiş. Almatı qalası, 31 mamır 2017 jıl

Aşarşılıq qwrbandarına arnalğan eskertkiş. Almatı qalası, 31 mamır 2017 jıl

Halıqaralıq BAQ osı aptada Qazaqstanda aşarşılıqtıñ Ukrainadağıday ötkir bağalanbauınıñ sebepterin, Nazarbaevtıñ ıqtimal mwragerleri turalı jazğan. Iqtimal mwragerler qatarında Toqaev, Tasmağambetov, Qwlıbaevtıñ attarı ataladı. Älemdik baspasöz bwğan qosa, Qazaqstannıñ Qıtayğa tasımaldaytın gaz kölemin arttıru mäselesin jäne Tamğalıdağı petroglifter taqırıbın da qozğağan.

WMIT QALĞAN AŞARŞILIQ 

Amerikalıq Wall Street Journal jurnalı “Wmıt bolğan sovettik aşarşılıq: Stalinniñ Ukrainağa istegenderi esimizde, biraq Qazaqstanğa jasağandarın bilmeymiz” attı maqalada amerikalıq zertteuşi, Maryland-College Park universitetiniñ tarih professorınıñ kömekşisi, “Aşarşılıq jaylağan dala: aşarşılıq, zorlıq-zombılıq jäne sovettik Qazaqstannıñ qwrıluı” attı kitaptıñ avtorı Sara Kameronnıñ pikirin jariyalağan. Zertteuşi maqalada aşarşılıqtıñ Qazaqstanda Ukrainadağıday ötkir bağasın almauınıñ sebepterine toqtaladı.

Sara Kameronnıñ pikirinşe, onıñ birneşe sebebi bar.

“Birinşiden, AQŞ-ta şağın ğana qazaq diasporası bar. Ukraindarğa qarağanda, qazaqtar Aşarşılıqtı wlttıq jadısınıñ özegine aynaldıra almadı. Oğan bir jağınan qazaq ükimetiniñ Reseymen tığız qarım-qatınası sebep. Keybir ukrain azamattarı aştıq Ukrainada ğana bolğan oqiğa retinde tanığısı keledi. Osılayşa tarihtağı türli etnikalıq toptardıñ basınan ötken, olardıñ arasında qazaqtar men orıs şaruaları da bar, swmdıq oqiğaları wmıt bolıp baradı” dep jazdı zertteuşi.

1930 jıldarı aştıqtan bosıp bara jatqan qazaqtar. (Suretti Dmitriy Bagaev tüsirgen.)

1930 jıldarı aştıqtan bosıp bara jatqan qazaqtar. (Suretti Dmitriy Bagaev tüsirgen.)

Kameronnıñ oyınşa, bwl jerde qazaqtardıñ köşpendi ömir saltın wstanğanı da mañızdı röl atqaradı.

“Örkenietten” qalğan toptardı “örkenietke beyimdeudiñ” jolı dep biz köşpendi halıqtardıñ tarihında bolğan zorlıq-zombılıqtı jii wmıtamız. Aman qalğan qazaqtar qonıstanuğa mäjbür bolıp, özderiniñ mädenieti men bolmısınan tım alşaq dünieni auır qabıldadı” dep jazdı Sara Kameron.

“Belgili bir twrğıda ukraindardarğa qarağanda qazaqtarda aşarşılıq öte auır boldı. Bwğan qosa, qazaqtar küştep wjımdastırıldı, aşıqqan halıq qatañ repressiyağa wşıradı, olar qaşa almas üşin şekaranı jauıp tastadı. 1.5 millionnan astam adam öldi. Qazaqtardıñ üşten biri qırıldı. Bwl sovet odağındağı halıqtardı wjımdastıru kezinde bwrın-soñğı bolmağan eñ joğarı ölim körsetkişi şığar” delingen maqalada.

1930 jıldarğı aştıq kezindegi qazaqtar. (Dmitriy Bagaev tüsirgen suret.)

MWRAGER KİM BOLADI?

Vaşingtondıq Diplomat gazeti “Post-nazarbaevtıq kezeñde Qazaqstandı kim basqaradı?” attı maqalada Nwrswltan Nazarbaev ketken jağdayda kimniñ prezident boluı mümkin ekeni turalı boljam jasaydı.

“Qazaqstandağı bilik qwrılımı basqa postsovettik elderdegidey, piramida sipatında tüzilgen. Biliktiñ joğarı jağınan bastau alğan patronaj jelisi ükimet müşelerine qaray tömen bağıttalıp, mañızdı baylanıstarğa qaray aqşa, artıqşılıqtar men bilik bölinedi. Eger Nazarbaev kenet bilikten kete qalsa, ne bolatını, onı kimniñ almastıratını belgisiz. Qazaqstannıñ jüyesine wqsaytın elderde biliktiñ auısuı kürdeli. Mwnday auısular jetekşi sayasi oyınşılarmen baylanıstı twlğalarğa qauip töndiredi jäne onıñ qalay bolatının aldın-ala boljau qiın. <…>

Mwnday bwlıñğırlıq rejimniñ auısuı kezinde bilik üşin ayausız küres pen adastıruğa aparatın türli dramalıq scenariylerge jol aşadı. Bwl sonımen birge piramida basındağılardıñ özin aman alıp qalu üşin procesti mwqiyat basqaruına jağday jasaydı. Sol sebepti Nazarbaevtıñ mwrageri qazirgi joğarı bilikke jaqın, qazirgi bilikke tanıs ortadan şıqqan, radikaldı özgeristerdi qalamaytın adam bolatın şığar. Jäne layıqtı kandidattar da köp emes” dep jazdı Diplomat.

TOQAEV, MÄSİMOV, TASMAĞAMBETOV…

Diplomat basılımı ıqtimal kandidattarğa Qasım-Jomart Toqaev, Kärim Mäsimov, Imanğali Tasmağambetov, Dariğa Nazarbaeva, Timur Qwlıbaevtı jatqızadı.

Basılımnıñ jazuınşa, Toqaevtıñ prezident bolu mümkindigi köp. Senat törağası retinde ol bilik piramidasında ekinşi bolıp twr. Eger birdeñe bolsa, Konstituciya boyınşa qazirgi prezidenttiñ ornın sol basuı kerek. Maqala avtorınıñ pikirinşe, äytkenmen Toqaevtıñ “işki sayasatta täjiribesi az”. Bwğan qosa, jası 65-te deydi.

Nwrswltan Nazarbaev jäne Qasım-Jomart Toqaev

Nwrswltan Nazarbaev jäne Qasım-Jomart Toqaev

Wzaq uaqıt bilikte jürgen jäne “prezident otbasına adaldığımen” talay ret közge tüsken Kärim Mäsimovti de basılım ıqtimal kandidattar qatarına qosadı. Diplomat onıñ artıqşılığı retinde ekonomikanı sätti basqaru täjiribesin ataydı jäne Qıtay, Reseydi jaqsı biletinin atap ötedi. Alayda Mäsimov – etnikalıq wyğır, sondıqtan oğan eldegi eñ joğarı lauızımdı senip tapsıratınına gazettiñ kümäni bar.

Imanğali Tasmağambetovte “prezidentke qajet qasietterdiñ bäri bar jäne sol sebepti de onıñ boluı mümkin emes şığar” dep jazdı basılım. Diplomat-tıñ jazuınşa, Tasmağambetov ükimette ünemi mañızdı röl atqarıp keldi, biraq 2016 jılı onı kenet Resey elşisi qılıp jiberdi. Bwl onıñ prezident bolu mümkindigine “balta şaptı”. Sebebi, zañ boyınşa prezident kandidatı Qazaqstan territoriyasında keminde 15 jıl twruı kerek.

Qasım-Jomart Toqaev Qazaqstan sırtqı ister ministri bolğan kezde Semey yadrolıq sınaq poligonı qwrbandarına ornatılğan eskertkiş aldında söylep twr. Semey, 8 qırküyek 2006 jıl.

Basılımnıñ pikirinşe, Qazaqstan prezidentiniñ ülken qızı Dariğa Nazarbaevanıñ prezident boluı kümändi, sebebi sayasi täjiribesi az. Onıñ üstine äyel sayasatker. Maqala avtorı bilik auısa qalğan jağdayda Dariğağa prem'er-ministr nemese ministr kreslosı bwyıruı mümkin dep topşılaydı.

“Äytkenmen körşi Qırğızstanda Roza Otunbaeva eldi sätti basqardı, äkesi ünsiz qoldağanmen Nazarbaev qızınıñ däl osınday “erlik jasauı” neğaybıl. Otınbaevanıñ prezident boluı “wlttıq sayasatta äyelge orın joq” degen pikir basım Ortalıq Aziyada sirek qwbılıs bolıp sanaladı. Eger Nazarbaeva prezidenttikke wmtılsa, oppoziciyanıñ ülken qarsılığına tap boladı jäne onı qoldaytın odaqtastar az boladı” dep jazdı basılım.

Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ ülken qızı Dariğa Nazarbaeva saylau uçaskesinde twr. Astana, 15 qañtar 2012 jıl.

Nazarbaevtıñ ortañğı qızınıñ küyeui Timur Qwlıbaev bilimi men täjiribesiniñ arqasında “öte jaylı poziciyada twr”. Onıñ Nazarbaev otbasına qarsı kelui de mümkin emes deydi basılım.

Onıñ bir kemşiligi “jeke ömiriniñ beybereket” boluı dep Diplomat oğan eki wl tuıp bergen Goga Aşkenazimen baylanısın alğa tartadı.

“Batısta mwnday närse sayasi rezonans tudıruı mümkin edi, al Qazaqstanda sovet odağı qwlağan soñ elitanıñ bir böligi ekinşi äyel alu praktikasına qaytıp oraldı, sondıqtan bwl jağdaydı esepke almasa da boladı” dep jazdı gazet. Biraq Qwlıbaevtıñ prezident boluına kedergi keltiretin närse onıñ 2011 jılğı Jañaözen oqiğasına qatısı boluı.

“Qazaqstandağı biliktiñ auısuı turalı köp joramal Nazarbaevtıñ kenetten qaytıs bolıp nemese auırıp qalıp, bilikten ketui siyaqtı boljamdarğa negizdelgen. Alayda joğarı bilik üşin biliktiñ qoldan auısqanı tiimdirek, al bwl 2020 jılı boluı mümkin. <…> Eger bwlay bola qalsa, onda bilikti Qwlıbaev qolına aluı mümkin. Ol qazirgi bilikke böten emes adam, sol sayasi qwrılımnıñ böligi. Orasan baylığı men aymaq pen Batıstağı baylanısınıñ arqasında ol qazirgi jüyeni bwzbay, Qazaqstan memleketiniñ qauipsizdigine qauip töndirmey patronaj jüyesin saqtap qala alatın oñtaylı jağdayda twr“ dep tüyindeydi Diplomat.

QITAYDAĞI GAZ

Japondıq Asia Nikkei basılımı “Qıtay AQŞ pen sauda soğısın bäseñdetuge tırısıp jatqan şaqta” Qazaqstan biliginde Qıtayğa tasımaldaytın gaz kölemin 2019 jılı 10 million tekşe metrge jetkizu josparı barın aytadı. Gaz eksportı turalı bes jıldıq kelisimge 12 qazanda “KazTransGaz” jäne PetroChina International kompaniyaları qol qoyğan.

Qıtaydağı gaz tankeri

Qıtaydağı gaz tankeri

“Pekin Vaşingtonğa balama joldardı izdep jatır. Ol sonımen birge Oñtüstik Şığıs Aziya arqılı teñiz marşrutında geosayasi twraqsızdıq tuındağan jağdayda qosımşa amaldarınıñ bolğanın qalaydı. Sebebi bwl Tayau Şığıstan gaz tasımaldauğa qauip töndirui mümkin” dep jazdı basılım.

Asia Nikkei dereginşe, Qazaqstan josparın Beyneu – Bozoy – Şımkent gaz qwbırı jolındağı üş kompressor stanciyası arqılı jüzege asıradı. Bwl qwbır Türkimenstan men Özbekstan gazın Qıtayğa jetkizetin Ortalıq Aziya – Qıtay gaz qwbırına aparadı.

Derek boyınşa, Qazaqstan 2017 jılı gaz öndirisin 19 payızğa wlğaytqan yağni 27,1 million tekşemetrge deyin jetkizgen. Al elde gaz twtınu kölemi nebäri üş payızğa ğana ösken, yağni 16,3 million tekşe metrge jetken.

Asia Nikkei jazuınşa, Qazaqstannıñ gaz tasımaldau mümkindiginiñ artuı Qazaqstan men Özbekstan arasındağı kelisimniñ bolaşağın bwlıñğır etip qoydı. Öytkeni bwl kelisim boyınşa, Özbekstan şamamen 3,5 million tekşemetr gazdı Oñtüstik Qazaqstanğa tasımaldaydı. Esesine däl sonday kölemdegi gazdı Qazaqstan Özbekstan atınan Reseyge qaray asıradı. Bwl transport şığının azaytu üşin jasalğan amal.

"Rosatom" jobası - Belarus' atom elektr stanciyası. Körneki suret

“Sarapşılardıñ pikirinşe, körşiler bwl kelisimdi äri qaray da jalğastıra aladı, sebebi bwl Qazaqstanğa qolaylı. Qazaqstan Reseyge gazdı arzan bağamen sata almaydı nemese Resey arqılı Europağa eksporttay almaydı, sebebi Reseydiñ Europa narığında öz müddeleri bar” delingen maqalada.

“Qazaqstan gazın Europağa tasımaldau öte qiın, sebebi araqaşıqtıq öte alıs, transport şığını da köp boladı. Al Qıtay bolsa janımızda, oğan kez kelgen önimdi berseñ, jwta beredi” deydi almatılıq sarapşı Sergey Smirnov.

TAMĞALINIÑ PETROGLIFTERİ

Osı aptada BBC saytında Qazaqstannıñ oñtüstigindegi petroglifter jaylı videosyujet jariyalandı. Ötken ğasırda 50-jıldardıñ ayağında Qazaqstannıñ oñtüstigindegi Tamğalı añğarınan şamamen bes mıñ petroglifi bar ejelgi qonıstar men qorımdar tabılğan. 2004 jılı YUNESKO-nıñ älemdik mädeni mwrasınıñ qatarına endi.

Tamğalıda bolğan BBC tilşisi tabiğat ayasındağı petroglifterdi tamaşalap, “mwndaydı muzey äyneginen göri osınday jerde tamaşalağan jaqsı emes pe?” dep tañdanğan.

Related Articles

  • Nazarbaevtan keyingi Qazaqstan ne bolmaq?

    2018 jılı elimizdiñ sayasi ömirindegi key oqiğalar bilik tranzitine jan-jaqtı dayındıq jürip jatqanın äygiledi. Sayasattanuşı, Täuekelderdi bağalau tobınıñ jetekşisi Dosım Sätbaev qazirgi tranzit mehanizmi prezident N.Nazarbaev közi tiri kezde ğana jwmıs isteydi, sondıqtan biliktiñ qanday jolmen jäne kimge auısatını belgisiz dep esepteydi. 2018 jıl ayaqtalar twsta Dosım Sätbaevpen bastı sayasi oqiğalarğa taldau jasap, Nazarbaevsız Qazaqstan tap bolatın mäselelerge üñilip kördik. Sayasattanuşı D.SÄTBAEV Qauipsizdik keñesi wjımdıq mwrager bola almaydı – Dosım, biılğı elimizdiñ sayasi ömirindegi aytulı oqiğalardıñ biri ­– «Qauipsizdik keñesi turalı» zañnıñ qabıldanuı. Qauipsizdik keñesi konsul'tativti-keñesşilik organnan konstituciyalıq organğa aynaldı, al birinşi prezidentke onı ömir boyı basqaru qwqı berildi. Keybir sarapşılar bwdan bilik tranzitine dayındıqtıñ nışanın bayqadı. Sizdiñ oyıñızşa, bwl

  • MÄULEN ÄŞİMBAEV: QAZAQ HALQINIÑ MEMLEKET QWRAUŞI WLT EKENİN AŞIQ AYTUIMIZ KEREK

    Qarağandı – talay talant pen darındardıñ kindigin kesip, tomağasın sıpırğan, qazaq üşin qwt darıp, baq qonğan qasterli meken. Soñğı aptada osı bir ölkege eldiñ nazarı erekşe audı. Mäseleniñ mänisi de barşağa mälim. Bügin İşki ister ministriniñ birinşi orınbasarı Janat Süleymenov arnayı baspasöz mäslihatın ötkizip, mäseleniñ män-jayın tüsindirip berdi. Atalğan is boyınşa naqtı şaralar qolğa alınıp, tergeu amaldarınıñ jüyeli türde jürgizilip jatqandığın da ayttı. Qazirdiñ özinde osı iske qatısı bar degen küdikpen 8 adamnıñ wstalğanı, tağı bireuine izdeu jariyalanğanı belgili bolıp otır. Bwl keşendi jwmıstar naqtı nätijesin berip, jauaptı adamdar zañğa säykes jazaların aladı. Osı rette, orın alğan jaytqa qatıstı az-kem öz oyımızdı bildirip, ün qosqandı jön körip otırmın. Bwğan deyin

  • HAN KENENİÑ QARUI

    Beken Kayratuly Facebook paraqşasınan alındı ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen. Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl

  • Boyıña oyıñ say bolğır, däudiñ atı däu ğoy qaşanda 

    Batyrkhan Kurmanseit Argentinanıñ Buenos-Ayresında ötken “Ülken jiırmalıq” (G20) elderi basşılarınıñ sammiti nätijelerine qatıstı qabıldanğan ortaq mälimdemede bügingi tañdağı eñ mañızdı älemdik mäselelerdiñ biri bolıp otırğan AQŞ-tıñ protekcionizm sayasatı jayında eşteñe aytılmadı. Onıñ ornına taraptar “Eñ aldımen Amerika” degeninen qaytpay otırğan prezident Tramptıñ talabımen Düniejüzilik sauda wyımın reformalauğa qatıstı kelisimge qol jetkizdi. “Birjaqtı sayasattı qoldauğa emes, köpjaqtı äriptestik jüyesin küşeytuge küş salu kerek” degendi büginge deyin qaytalap kelgen G20 elderi basşıları osı jolı öz poziciyaların qorğap qala almadı” dep jatır köp ekspertter. Sammittiñ jabılu räsiminen keyin ötken press-konferenciyada “Erkin sauda qağidasın saqtap, protekcionizm sayasatın jürgizbeudiñ mañızdı ekeni turalı birlesken mälimdemede nege eşteñe aytılmadı” degen swraqqa wyımdastıruşı el Argentinanıñ prezidenti Maurisio Makri

  • Şıñjañdı Tanıstıru

    “Şıñjañdı Tanıstıru” (新疆介绍) attı bwl kitap 1949-jıldıñ qazan ayında jarıq körgen eken. Kitapta Qazaqtar men Moñğoldardı basa tanıstıruğa män beripti. Kitapta Qazaqtardı arnayı suretimen (atqa mingen, tımaq kigen) beruin men mınaday jağınan tüsindiremin: Birinşi sebep, qazaqtardıñ qolında jappay derlik qaru boldı; Mısalı, 1944-45 jj Qwljadağı Şarqi Türkistan ükimetine qarastı 30 mıñnan astam Wlttıq Armiyanıñ keminde 90 payızı Qazaqtardı qwradı. Qazaq äskerlerin Qazaq SSR-dan qwpiya kelgen ekinşi dünie jüzilik maydanda soğıs körgen oficerler men äskeri mamandar arnayı äskeri jattığudan ötkizgen. Manas özenindegi kelsimşarttan soñ jüzden astam äskeri mamandar Qazaq SSR-ğa qaytıp ketti.  Ekinşisi, 1944-jılı Qwljada Şarqi Türkistan ükimeti men Wlttıq Armiya qwrılğan soñ uaqıtşa ükimet qwramına kirmey qalğan Qazaq ualayatı Nan

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: