|  |  | 

Jahan jañalıqtarı Sayasat

Orıstardı Reseyge şaqıru jäne olardıñ reakciyası


«Rossiya» äue kompaniyası wşağı janınan ötip bara jatqan avtobustağı jolauşılar. Körneki suret.

«Rossiya» äue kompaniyası wşağı janınan ötip bara jatqan avtobustağı jolauşılar. Körneki suret.

Qazannıñ soñında Resey prezidenti Vladimir Putin 2019-2025 jıldarğa arnalğan migraciyalıq sayasattıñ jaña twjırımdamasın bekitip, şetelde twratın orıstardı «Orıs älemin» nığaytuğa şaqırdı, «köşip kelse jağdayların jaqsartamız» dep uäde berdi. Bwl turalı Qazaqstanda twratın orıstar men sarapşılar ne oylaydı?

Jaña twjırımdama turalı Putin qazannıñ 31-i küni Mäskeude ötken Otandastardıñ 6-düniejüzilik kongresinde mälimdedi.

Putinniñ aytuınşa, bwl twjırımdama «jüyedegi byurokratiyanı joyuğa» arnalğan, qonıs audaru bağdarlaması boyınşa qolaylı jağday jasaudıñ, elge kelu, jwmısqa ornalasu jäne Resey azamattığın aludıñ naqtı erejelerin wsınadı.

Putinniñ aytuınşa, özge elderde (mısal retinde Ukraina men Baltıq elderin keltirdi) orıstarğa qatıstı «rusofobiya, wltşıldıq, eskertkiştermen jäne orıs tilimen küres, separatizm boyınşa ayıptau men qwqığın belden basu» belgileri bayqaladı.

Resey prezidenti Mäskeudiñ bükil älemdegi «otandastarınıñ» qwqığı men müddesin «şeşimtal türde qorğauğa» dayın ekenin atap ötti.

«…Sizder – reseylikter degen alıp qauımnıñ ökilisizder. Birtwtas, ülken orıs äleminiñ ökilisizder. Bwl älem wltı men dinine qarap payda bola salğan joq. Orıs älemi Reseymen ruhani birge adamdardı, orıs tilin, mädenietin, tarihın qorğauşılardı äri qoldanuşılardı biriktirdi» dedi Putin.

Resey prezidenti Vladimir Putin şetelde twratın otandastardıñ älemdik kongressinde söz söylep twr. Mäskeu, 31 qazan 2018 jıl

Resey prezidenti Vladimir Putin şetelde twratın otandastardıñ älemdik kongressinde söz söylep twr. Mäskeu, 31 qazan 2018 jıl

Bwl twjırımdama bwrın, 2012 jılı qabıldanğan, 2025 jılğa deyingi aralıqtı qamtitın twjırımdama ayaqtalmay jatıp qabıldanıp otır. Jaña twjırımdamanıñ “Reseyge erikti türde keletinderdiñ (bwl ketip, qayta kelemin degenderge de qatıstı) jağımdı äleumettik baylanısqa qosılıp, Resey qoğamınıñ tolıqqandı müşesi boluına qolaylı rejim jasauğa” bağıttalatını aytılğan.

«BWL – BİZDİÑ OTANIMIZ»

Qazaqstanda orıstar sanı jağınan ekinşi orın aladı. Statistika boyınşa, 2018 jıldıñ basında orıstar eldegi twrğındardıñ 20 payızın (3,6 million) qwrağan.

SSSR tarağan soñ elden ketken orıstardıñ sanı 1,2 milliondı şamalaydı. Onıñ deni Reseyge ketti.

Solardıñ arasında 1999 jılğa deyin Batıs Qazaqstan oblısınıñ Aqtau attı şağın auılında (Oraldan 100 km qaşıqtıqta) twrğan Kurbanovtar otbası bar. Keter kezde Kurbanovtar auıldağı jalğız orıs otbası edi.

Reseyge ketuge on birinşi sınıpta oqitın wldarı Romanı wrılardıñ atıp öltirgeni sebep boladı, jasöspirim olardı siır wrlap jatqan jerinen wstaydı. Otbası Reseydiñ Orlov oblısına köşedi, biraq ol jaqta wzaq twrmaydı. Bir-eki aydan soñ Kurbanovtar qaytadan Qazaqstanğa oraladı.

- Ol jaqta jwmaq ornağan deuge kelmeydi. Jergilikti twrğındarmen sözge kelmedik, biraq jwmıs tabılmadı. Azamattıq aluda köp mäsele tuındadı. Jaña jüyege beyimdele almağan şığarmız. Qısqası, olardıñ twrmıs-saltın qabılday almay, keri qayttıq. Qazaqstanğa üyrenip qalıppız. Bizdiñ mentalitet basqa, – deydi otağası Valeriy Kurbanov.

Qazir olar Oralda twradı. Valeriy ekskavatorşı bolıp isteydi, Qazaqstanda «özderine eşkimniñ qısım jasamaytının», qazir egde tartqan jasında «eşqayda ketudi oylamaytının» aytadı.

- Bwl – bizdiñ otanımız. Qarttardı osında jerledik. Özim, äyelim jäne qızım qazaqşa söyley alamız. Alpısqa kelgen jasımda basqa kimge kerekpin?, – deydi ol.

QOŞ BOL, QAZAQSTAN!

1990 jıldarı bastalğan orıstardıñ Qazaqstannan ketu procesi äli de jalğasıp keledi.

34 jastağı YUriy Zuev 2008 jılı Reseyge ketti. Ol ata-anasımen birge tuıp-ösken jeri Oraldan körşi Orınbor oblısına köşip ketti.

YUriy Zuev

YUriy Zuev

- Ketkenim üşin ökinbeymin. Oralda qalıp qoysam, işimdikke salınıp keter edim. Onday qalada basqa isteytin eşteñe joq bolatın, – deydi ol.

YUriy Qazaqstanda wltşıldıq belgilerin körgenin aytadı.

- Twrmıstıq deñgeydegi wltşıldıq ärkez bolatın şığar. Biraq keyde şekten şığıp ketedi. Mäseleniñ tamırına üñilu kerek, al mınau – äleumettik mäsele, – deydi ol.

Putinniñ «Orıs älemi» turalı migraciyalıq sayasatın Zuev Resey prezidentiniñ «reytingti köteru» äreketi dep sanaydı.

- Zeynetaqı jasın ösiru, qosımşa qwn salığı men bağanıñ ösuine qaray onıñ reytingi tömendedi. Qarapayım halıqtıñ jağdayı jaqsı emes. Soğan qaramay Siriyanı qalpına keltirmek. Al auıldarda fel'dşerlik bölimşelerdi jauıp jatır. Bwl öte jaman, – deydi Zuev.

«Lad» respublikalıq slavyan qozğalısı törağasınıñ orınbasarı Petr Kuz'menko Qazaqstandağı orıstardıñ jağdayın «alañdatarlıq» dep sanaydı.

- Qazaqstannıñ tek qazaqtar üşin monoetnikalıq memleket jasap jatqanın sezemiz. Ol aldımen til sayasatınan bayqaladı. Biraz uaqıt ötken soñ orıs tili tükke jaramay qaladı. Memlekettik mekemege tek qazaq tilin biletinderdi aladı, – deydi ol.

Kuz'menkonıñ aytuınşa, olardıñ wyımınıñ qoğamdıq qabıldauına Reseyge köşu mäselesin swrap «öte köp adam» keledi. Olardıñ ketu sebebi köbine biliktiñ til jäne kadr sayasatımen baylanıstı eken.

Kuz'menkonıñ pikirinşe, orıs tildi twrğındar tipti jergilikti bilik deñgeyinde eldiñ sayasi ömirinen tıs qalğan. Onıñ deregi boyınşa, soñğı eki-üş jılda jıl sayın Qazaqstannan Reseyge şamamen 10 mıñğa juıq adam qonıs audaradı.

Alayda Kuz'menko Putinniñ sözi «Orıs älemine, sonıñ işinde Qazaqstanğa eş ıqpalı joq» dep sanaydı.

- Biz tek özdigimizden kün körip jatırmız. Reseyden eş kömek joq, soğan renjimiz. Materialdıq twrğıda jağdayımız jaqsı, 50 jılda eşkim qwqığımdı şektegen joq. Biraq orıs mektebi jabılğandıqtan eñbekke qabiletti adamdar auıl-qalalardan ketip jatır. Reseyde bizdi eşkim muzıkamen gül wstap qarsı alayın dep twrğan joq. Biraq baram degender balaları üşin ketedi, – deydi Kuz'menko.

«Lad» belsendisiniñ aytuınşa, Reseydegi eñ ülken problema – azamattıq alu.

- Bwl – öte kürdeli byurokratiyalıq procedura. Iä, qonıs audaru bağdarlaması da, otandastar turalı zañ da bar, biraq reseylik şeneunikter Qazaqstandağı siyaqtı eşkimge bağınbaydı. Bizdikiler azamattıq alu üşin Reseyde kem degende bes jıl twruları kerek. Azamattığıñ bolmasa eş qwqığıñ joq «gastarbaytersiñ», – deydi ol.

Keybir elden ketuge tırısqan orıstardıñ aytuınşa, köşudiñ eñ bastı satısında qiındıqtar tuındaydı. Aleksey Martınov (öz ötinişi boyınşa atı-jöni özgertildi-red.) Reseymen şektesetin Aqtöbede twradı. Üş jıl bwrın jas jigit qonıs audaru bağdarlaması boyınşa körşi elge ketudi wyğardı.

- Mwndağınıñ bärinen mezi boldım! Sol jaqta bağımdı sınap köreyin dedim, – dep tüsindiredi Aleksey.

Ol bir ay boyı qonıs audaru bağdarlamasına qajetti qwjattardı jinap, Reseydiñ Oraldağı konsuldığına ötkizbek boladı (Qazaqstan batısındağı tört aymaq – Batıs Qazaqstan, Aqtöbe, Mañğıstau jäne Atırau oblıstarına bir konsuldıq qızmet körsetedi).

- Konsuldıqqa qwjattarımdı ötkize almadım. Özimdi qabıldamadı, qabıldauğa sayt arqılı jazılu kerek boldı, ol jwmıs istemey twrdı. Konsuldıq qızmetkerlerine onı jetkizeyin dedim, eş payda bolmaydı. Bir ay äurelengen soñ oyımnan aynıdım. Bağdarlamanı eppen qwrtu üşin ädeyi osınday qiındıqtar jasap qoyğan ba, ol jağın bilmeymin, – deydi Aleksey.

Qazir ol köşu turalı sirek oylaydı. Qazaq tilin üyrenip alğan ol bir mezgilde birneşe jerde jwmıs isteydi.

BAQILAUŞILAR NE DEYDİ?

Almatılıq jurnalist Sergey Duvanov orıstardıñ soñğı köşi Ukrainadağı jağdaydan soñ bastaldı dep sanaydı.

Sergey Duvanov

Sergey Duvanov

- Reseylik BAQ arqılı jürgizilgen Putinniñ ügit-nasihatı orıstar men basqalarğa reseylik «renessans» däuiri keldi degendi siñirdi, yağni Resey «ayağınan tik twrdı», odan basqalardıñ bäri qorqatın zaman oraldı dep sendirdi. Biraq onıñ nätijesi ayanıştı bolıp şıqtı, – deydi ol.

Duvanovtıñ pikirinşe, «Qazaqstan azamattarına imperiyalıq ambiciyanı siñiru adamdardı ideologiyalıq jikke bölip qana qoymay, Qazaqstan qoğamına wltaralıq şielenis äkeldi».

- Bir jağınan, Qazaqstandağı orıstardıñ birqatarı özderin «uaqıtşa twrğın» sezinip, qazirgi jağdaylarına basqaşa qaray bastadı. Ekinşiden, qazaq wltşıldığı küşeydi, Putin men onıñ imperiyalıq ambiciyasın qoldaytındarğa separatist retinde qarau bastaldı. Nätijesinde, adamdar tağı da Reseyge köşe bastadı, – dep tüsindiredi jurnalist.

Qoğamğa paydalı adamdardıñ ketuiniñ keri saldarın moyınday otırıp Duvanov «reseyşil orıstardıñ ketui Qazaqstandağı ideologiyalıq şielenisti basadı» deydi.

- Kete bersin. <…> Özderi biledi. Özin böten sanap twrğan adam qanday payda äkelmek? Qazaqstandıqtar arasında Reseyge telmirgender azayğan sayın Qazaqstan qoğamında birlik küşeye beredi. Böten sanaytın adamnan öziñe jaqsı qarım-qatınas jasaudı talap ete almaysıñ. Olar da solay, – deydi jurnalist.

Oppoziciyalıq sayasatker Ämirjan Qosanov Putinniñ qazirgi bastamasın «elektoraldıq sipatqa ie» dep sanaydı jäne Reseydegi demografiyalıq problemalarmen baylanıstıradı. (Rosstat deregi boyınşa, 2018 jıldıñ qañtarınan şildesine deyin Resey twrğındarı sanı 91 900 adamğa azayğan).

Ämirjan Qosanov

Ämirjan Qosanov

​«Memleketke jwmıs küşi kerek. Ekinşiden, Qırımdı anneksiya jasağan soñ sankciya küşeygendikten Resey men özge örkenietti älem arasındağı qarım-qatınas naşarladı, halıqtıñ köñilin sodan basqağa audaru kerek» deydi Qosanov. Üşinşi sebep retinde sayasatker «Kreml'diñ bwrınğı Sovet odağın jañğırtudı közdeytinin, sol keñistikte ıqpalın saqtap qaluğa wmtılatının» aytadı.

- Jaña twjırımdamada Reseyden tıs twratın otandastardı qoldau turalı köp aytılğanı beker emes, – deydi Qosanov.

Ol Kreml'diñ mälimdemesi Reseyden tısqarı twrıp jatqan orıstardıñ, sonıñ işinde qazaqstandıq orıstardıñ sanasına ıqpal etetinine senimdi, biraq Putinniñ sözi bärin şeşedi dep sanamaydı.

Qosanov Reseydiñ qonıs audaruşılardıñ ülken ağının qabılday alatınına da kümändanadı.

- Sıñarjaq äri oligarhtarğa beyimdelgen ekonomikalıq sayasat jürgizip otırğan jäne halıqaralıq oqşaulauğa wşırağan Reseydiñ özinde mäsele bastan asadı. Juıq arada «wlı orıs köşin» qabıldauğa äzir dep oylamaymın, – deydi ol.

Related Articles

  • Nazarbaevtan keyingi Qazaqstan ne bolmaq?

    2018 jılı elimizdiñ sayasi ömirindegi key oqiğalar bilik tranzitine jan-jaqtı dayındıq jürip jatqanın äygiledi. Sayasattanuşı, Täuekelderdi bağalau tobınıñ jetekşisi Dosım Sätbaev qazirgi tranzit mehanizmi prezident N.Nazarbaev közi tiri kezde ğana jwmıs isteydi, sondıqtan biliktiñ qanday jolmen jäne kimge auısatını belgisiz dep esepteydi. 2018 jıl ayaqtalar twsta Dosım Sätbaevpen bastı sayasi oqiğalarğa taldau jasap, Nazarbaevsız Qazaqstan tap bolatın mäselelerge üñilip kördik. Sayasattanuşı D.SÄTBAEV Qauipsizdik keñesi wjımdıq mwrager bola almaydı – Dosım, biılğı elimizdiñ sayasi ömirindegi aytulı oqiğalardıñ biri ­– «Qauipsizdik keñesi turalı» zañnıñ qabıldanuı. Qauipsizdik keñesi konsul'tativti-keñesşilik organnan konstituciyalıq organğa aynaldı, al birinşi prezidentke onı ömir boyı basqaru qwqı berildi. Keybir sarapşılar bwdan bilik tranzitine dayındıqtıñ nışanın bayqadı. Sizdiñ oyıñızşa, bwl

  • MÄULEN ÄŞİMBAEV: QAZAQ HALQINIÑ MEMLEKET QWRAUŞI WLT EKENİN AŞIQ AYTUIMIZ KEREK

    Qarağandı – talay talant pen darındardıñ kindigin kesip, tomağasın sıpırğan, qazaq üşin qwt darıp, baq qonğan qasterli meken. Soñğı aptada osı bir ölkege eldiñ nazarı erekşe audı. Mäseleniñ mänisi de barşağa mälim. Bügin İşki ister ministriniñ birinşi orınbasarı Janat Süleymenov arnayı baspasöz mäslihatın ötkizip, mäseleniñ män-jayın tüsindirip berdi. Atalğan is boyınşa naqtı şaralar qolğa alınıp, tergeu amaldarınıñ jüyeli türde jürgizilip jatqandığın da ayttı. Qazirdiñ özinde osı iske qatısı bar degen küdikpen 8 adamnıñ wstalğanı, tağı bireuine izdeu jariyalanğanı belgili bolıp otır. Bwl keşendi jwmıstar naqtı nätijesin berip, jauaptı adamdar zañğa säykes jazaların aladı. Osı rette, orın alğan jaytqa qatıstı az-kem öz oyımızdı bildirip, ün qosqandı jön körip otırmın. Bwğan deyin

  • Boyıña oyıñ say bolğır, däudiñ atı däu ğoy qaşanda 

    Batyrkhan Kurmanseit Argentinanıñ Buenos-Ayresında ötken “Ülken jiırmalıq” (G20) elderi basşılarınıñ sammiti nätijelerine qatıstı qabıldanğan ortaq mälimdemede bügingi tañdağı eñ mañızdı älemdik mäselelerdiñ biri bolıp otırğan AQŞ-tıñ protekcionizm sayasatı jayında eşteñe aytılmadı. Onıñ ornına taraptar “Eñ aldımen Amerika” degeninen qaytpay otırğan prezident Tramptıñ talabımen Düniejüzilik sauda wyımın reformalauğa qatıstı kelisimge qol jetkizdi. “Birjaqtı sayasattı qoldauğa emes, köpjaqtı äriptestik jüyesin küşeytuge küş salu kerek” degendi büginge deyin qaytalap kelgen G20 elderi basşıları osı jolı öz poziciyaların qorğap qala almadı” dep jatır köp ekspertter. Sammittiñ jabılu räsiminen keyin ötken press-konferenciyada “Erkin sauda qağidasın saqtap, protekcionizm sayasatın jürgizbeudiñ mañızdı ekeni turalı birlesken mälimdemede nege eşteñe aytılmadı” degen swraqqa wyımdastıruşı el Argentinanıñ prezidenti Maurisio Makri

  • Qıtay turalı bir jwtım oy

    Eldes Orda Aqş-Qıtay teketiresi qıtay qoğamın eki jikke bölui bek mümkin. Jalpı bwl qıtay xalqınıñ Aqş-qa qarsı piğılı ma älde bilik basındağı qıtay kommunisteriniñ Aqş-qa qarsı teketiresi me? Meniñşe bwnıñ arasında ayırmaşılıq bar. Onday bolsa mınaday boljau jasauğa boladı: Birinşisi, Aqş-qa qıtay kompartiyası baqtalas bolsa, Aqş mindetti türde qıtay kompartiyasına sayasi balama bola alatın kez-kelgen anti-kompartiyaşıl qıtay toptarmen jaña sayasi maqsattar qoya bastaydı. Bwnıñ soñı qıtay qoğamındağı kommunist partiyağa qarsı iştey tisin qayrap jürgen toptardıñ küşin biriktiredi. Sonday-aq, qıtay kommunistik partiyasınıñ sayasi oqşaulanuın jıl sayın asqındıra beredi. Tipti, eñ soñında kompartiya sayasi qajetinen ayrıla bastaydı; Ekinşisi, Aqş-Qıtay sayasi ham ekonomikalıq dağdarısı qıtay oligarxına nemese klandıq toptarına kürdeli tañdau jasauğa jäjbürleydi.

  • Alğaşqı teñgege Nazarbaev beynesi qalay tüspey qaldı?

    Asılhan MAMAŞWLI Serikbolsın Äbdildin.  1993 jılı qaraşanıñ 15-inde Qazaqstan öziniñ wlttıq valyutası – teñgeni aynalımğa şığardı. Sol kezde eldiñ Joğarğı keñesin basqarğan Serikbolsın Äbdildin teñgeniñ qalay basılğanı jaylı, dizaynı qalay dayındalğanı turalı aytıp berdi. Teñge aynalımğa şıqpas bwrın Qazaqstan soñğı sätke deyin Reseydiñ rubl' aymağında qaluğa tırıstı. Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev “Ğasırlar toğısında” attı kitabında rubl'di saqtap qaluğa degen wmtılısın “rubl' aymağınıñ bwzıluı (ortaq valyuta – red.) TMD elderinen alşaqtaudı tezdeter edi. Al Qazaqstan bwğan dayın emes edi” dep tüsindiredi. Kitapta Nazarbaev “1992 jılı Reseyde barlıq bağa bosatıldı. Sol kezde iske kiristik. Men Qazaqstan valyutasın şığarudı bastau turalı qwpiya jarlıqqa qol qoydım” dep jazdı. Alayda Azattıq tilşisimen swqbattasqan Joğarğı keñestiñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: