|  |  |  | 

ساياسات سۇحباتتار تاريح

العاشقى تەڭگەگە نازارباەۆ بەينەسى قالاي تۇسپەي قالدى؟


سەرىكبولسىن ءابدىلدين.

سەرىكبولسىن ءابدىلدين. 

1993 جىلى قاراشانىڭ 15-ىندە قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنى اينالىمعا شىعاردى. سول كەزدە ەلدىڭ جوعارعى كەڭەسىن باسقارعان سەرىكبولسىن ءابدىلدين تەڭگەنىڭ قالاي باسىلعانى جايلى، ديزاينى قالاي دايىندالعانى تۋرالى ايتىپ بەردى.

تەڭگە اينالىمعا شىقپاس بۇرىن قازاقستان سوڭعى ساتكە دەيىن رەسەيدىڭ رۋبل ايماعىندا قالۋعا تىرىستى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ “عاسىرلار توعىسىندا” اتتى كىتابىندا ءرۋبلدى ساقتاپ قالۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن “رۋبل ايماعىنىڭ بۇزىلۋى (ورتاق ۆاليۋتا – رەد.) تمد ەلدەرىنەن الشاقتاۋدى تەزدەتەر ەدى. ال قازاقستان بۇعان دايىن ەمەس ەدى” دەپ تۇسىندىرەدى. كىتاپتا نازارباەۆ “1992 جىلى رەسەيدە بارلىق باعا بوساتىلدى. سول كەزدە ىسكە كىرىستىك. مەن قازاقستان ۆاليۋتاسىن شىعارۋدى باستاۋ تۋرالى قۇپيا جارلىققا قول قويدىم” دەپ جازدى. الايدا ازاتتىق تىلشىسىمەن سۇقباتتاسقان جوعارعى كەڭەستىڭ سول كەزدەگى توراعاسى سەرىكبولسىن ءابدىلدين تەڭگە شىعارۋ ىسىندە ايتارلىقتاي قۇپيا بولماعانىن ايتادى.

قازاقستاندىق تەڭگە
وقي وتىرىڭىز

كەشىككەن تەڭگەنىڭ شيرەك عاسىرلىق جولى

ازاتتىق: - “تەڭگە وتە قۇپيا جاعدايدا دايىندالدى” دەگەن سوزدەر بار. 1993 جىلى قىركۇيەكتە رەسەيلىك “روسسيسكايا گازەتاعا” بەرگەن سۇحباتىڭىزدى وقىدىم. سۇحباتتا قازاقستان ءوز اقشاسىن شىعارۋعا دايىندالىپ جاتقانى جايلى اشىق ايتىپسىز. تەڭگە قۇپيا تۇردە دايىندالدى ما؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - قۇپيا دەگەن مالىمەت وتىرىك. سەبەبى ول كەزدە تەڭگەنى دايىنداۋ جوعارعى كەڭەستىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن. ويتكەنى ۇلتتىق بانك توراعاسى مەن مينيسترلەردىڭ ءبارىن جوعارعى كەڭەس بەكىتەتىن. تەڭگەنى دايىنداۋ جۇمىسىن جوعارعى كەڭەس ءوز بەتىنشە، ەشكىم ايتپاي-اق باستادى. دەپۋتات تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ديزاينىن جاسادى. ساۋىق تاكەجانوۆتىڭ (دەپۋتات – رەد.) جوعارعى كەڭەستەگى ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن شۇعىلداناتىن كوميتەتىنە اقشا دايىنداۋدى جۇكتەدىك. كوميتەتتىڭ جۇمىسى ءوز ارامىزدا اشىق ءجۇردى. تورالقادا قارالعان تەڭگەنىڭ جۇمىسى جۇرتقا دا تارايدى عوي. ال كەيىنىرەك تەڭگە دايىنداۋ جۇمىسى تۋرالى پرەزيدەنتكە باياندادىم. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سونداعى رەاكتسياسى وسى كۇنگە دەيىن ەسىمدە ساقتالىپتى. “ويباي، ونى ەلتسين ءبىلىپ قويسا قايتەمىز” دەدى. سەبەبى ول بوريس ەلتسينمەن (1991-99 جىلعى رەسەي پرەزيدەنتى – رەد.) “رۋبل ايماعىندا بولامىز” دەگەن اڭگىمەنى باستاپ جۇرگەن ەدى. ال ءبىز مەملەكەت بولعاننان كەيىن ءوز ۆاليۋتاسى بولۋى كەرەكتىگىن ەسكەرىپ، ەشكىمنەن جاسىرماي-اق [جۇمىس] ىستەگەنبىز. ول كەزدە رەسەي ورتالىق بانكىنىڭ توراعاسى ۆيكتور گەراششەنكونى وتە جاقسى تانيتىن ەدىم. ول قازاقستان سۇراعان اقشانى بەرىپ تۇردى. ءبىر جولى “سەريك ابديلداەۆيچ، ءوز اقشالارىڭىز قاشان بولادى؟” دەپ قالجىڭدادى. مەن “جۇمىس ىستەر جاتىرمىز” دەدىم. ال “قۇپيا” دەپ جۇرگەندەرىنىڭ دە ءبىر سەبەبى بار.

ءبىر كۇنى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى “تەڭگەگە قانداي بەلگى قويامىز؟” دەپ سۇرادى. “ديزايننىڭ ءبارىن كورىڭىز” دەدىم. ول “پرەزيدەنتتىڭ سۋرەتىن سالايىق دەگەن دە ۇسىنىس بار ەكەن عوي” دەپ كۇلدى. “وسى زاماندا ءتىرى پاتشانىڭ سۋرەتىن سالاتىن مەملەكەت كورگەنىم جوق” دەپ مەن دە كۇلدىم. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ “تەڭگەنىڭ ديزاينىن ەرىك اسانباەۆ (قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى – رەد.) قاراسىن، ساعان قاراعاندا بوس قوي” دەگەن سوڭ كەلىستىم. اسانباەۆ پەن تاكەجانوۆ بىرىگىپ، تەڭگەنىڭ سۋرەتتەرىن جاساعان ءبىر ۋاقىت بولدى. سول ۋاقىتتى كىمنىڭ سۋرەتىنىڭ شىعاتىنى قۇپيا بولدى. جۇرت “تەڭگە قۇپيا جاسالدى” دەپ سونى ايتىپ جۇرگەن بولار.

ازاتتىق: - تەڭگەگە پرەزيدەنتتىڭ سۋرەتى باسىلماي قالدى ما؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - كەيىن ءبىر اڭگىمەلەسكەندە “مىنالار مەنىڭ سۋرەتىمدى ۇسىنىپ وتىر” دەپ تاعى دا ايتتى. “نە دەدىڭىز؟” دەپ سۇرادىم. پرەزيدەنت ء“الى ەرتە” دەپ كۇلىپ جاۋاپ بەرىپتى.

جوعارعى كەڭەس توراعاسى سەرىكبولسىن ءابدىلدين (وڭ جاقتا) مەن ۆيتسە-پرەزيدەنت ەرىك اسانباەۆ (سول جاقتا) جوعارعى كەڭەس تورالقاسىندا وتىر. مىنبەردە - قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. 1992-93 جىلدارى تۇسىرىلگەن فوتو.

جوعارعى كەڭەس توراعاسى سەرىكبولسىن ءابدىلدين (وڭ جاقتا) مەن ۆيتسە-پرەزيدەنت ەرىك اسانباەۆ (سول جاقتا) جوعارعى كەڭەس تورالقاسىندا وتىر. مىنبەردە – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. 1992-93 جىلدارى تۇسىرىلگەن فوتو.

ازاتتىق: - تەڭگە 1993 جىلدىڭ كوكتەمىندە دايىن بولعان ەكەن. بىراق سوعان قاراماستان قازاقستان قىركۇيەكتە رەسەي ءرۋبلىنىڭ ايماعىندا قالۋ جونىندە كەلىسىم جاساساۋعا ۇمتىلدى. بىراق كوپ ۇزاماي تەڭگە اينالىمعا شىقتى. وسى ارالىقتا نە بولدى؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - “رۋبل ايماعىندا بولامىز” دەگەن – قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يدەياسى. ال جوعارعى كەڭەس ء“تول اقشامىز بولۋى كەرەك” دەگەن ۇستانىمدا بولدى. از-ماز كەشىگىپ شىققانى دا سودان بولار. جۇرت “ۆاليۋتا جاساۋ ءۇشىن انگلياعا تولەيتىن اقشامىز بولمادى” دەپ تە ايتىپ ءجۇر. ول كەزدە اقشا بار ەدى. شەتەل ۆاليۋتاسى از بولدى. بىراق رەسەي ۇكىمەتى دە، رەسەي بانكى دە سۇراعان اقشامىزدى بەرىپ وتىردى. جالپى، رەسەي “تاۋەلسىزدىك الساڭدار ءبىرجولا كەتىڭدەر” دەگەن ساياسات ۇستاندى. “ورتاق اقشامەن جۇمىس ىستەيىك” دەگەن، مەنىڭ ويىمشا، انىعىن كەسىپ ايتا المايمىن، ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ يدەياسى.

ازاتتىق: - 1993 جىلى قىركۇيەكتە قازاقستان رەسەيمەن ورتاق ۆاليۋتا تۋرالى كەلىسىم جاساسۋعا ۇمتىلىپ جۇرگەندە، وزبەكستان ءوز ۆاليۋتاسىن شىعاردى. قازاقستاننىڭ باسقا دا كورشىلەرى ءوز ۆاليۋتاسىن اينالىمعا ەنگىزدى. بۇل ەلدەردە اينالىمنان شىعىپ قالعان، كەرەكسىز “سابان اقشانىڭ” ءبارى قازاقستانعا كەلدى عوي؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - رەسەي دە اقشاسىن وزگەرتتى. 1993 جىلعا دەيىنگى شىققان اقشانى پايدالانۋدان باس تارتىپ، “ول اقشانى العىسى كەلگەندەر الا بەرسىن” دەدى. سابان اقشانىڭ كوپشىلىگى قازاقستانعا كەلدى. سوندىقتان بىزگە جۇمىس ىستەۋ وتە قيىن بولدى. اقشا بار، قۇنى جوق. سول سەبەپتى 1993 جىلدىڭ اياعىندا جوعارعى كەڭەس زاڭ قابىلداپ، سول زاڭ بويىنشا ۇلتتىق تەڭگەمىزدى جاريالادىق.

ازاتتىق: - قاراشانىڭ 15-ءى كۇنى تەڭگە قولىڭىزعا تيگەندە قانداي اسەردە بولدىڭىز؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - تەڭگەنى ودان بۇرىن دا قولىما ۇستادىم. ويتكەنى تەڭگەنى جاساعان فابريكا پرەزيدەنتكە، جوعارعى كەڭەس توراعاسىنا – ماعان جانە پرەمەر-مينيسترگە دەپ ءۇش-ءتورت البوم جاساپ بەرىپتى. ول البوم مەندە وسى كۇنگە دەيىن بار. جاقسى شىققانىنا قۋاندىق. تەڭگەنىڭ اينالىمعا شىعۋى قيىن بولعان جوق.

ازاتتىق: - سۇحباتىڭىزعا راقمەت!

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى

Related Articles

  • نازارباەۆتان كەيىنگى قازاقستان نە بولماق؟

    2018 جىلى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى كەي وقيعالار بيلىك ترانزيتىنە جان-جاقتى دايىندىق ءجۇرىپ جاتقانىن ايگىلەدى. ساياساتتانۋشى، تاۋەكەلدەردى باعالاۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى دوسىم ساتباەۆ قازىرگى ترانزيت مەحانيزمى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ كوزى ءتىرى كەزدە عانا جۇمىس ىستەيدى، سوندىقتان بيلىكتىڭ قانداي جولمەن جانە كىمگە اۋىساتىنى بەلگىسىز دەپ ەسەپتەيدى. 2018 جىل اياقتالار تۇستا دوسىم ساتباەۆپەن باستى ساياسي وقيعالارعا تالداۋ جاساپ، نازارباەۆسىز قازاقستان تاپ بولاتىن ماسەلەلەرگە ءۇڭىلىپ كوردىك. ساياساتتانۋشى د.ساتباەۆ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ۇجىمدىق مۇراگەر بولا المايدى – دوسىم، بيىلعى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى ­– «قاۋىپسىزدىك كەڭەسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشىلىك ورگاننان كونستيتۋتسيالىق ورگانعا اينالدى، ال ءبىرىنشى پرەزيدەنتكە ونى ءومىر بويى باسقارۋ قۇقى بەرىلدى. كەيبىر ساراپشىلار بۇدان بيلىك ترانزيتىنە دايىندىقتىڭ نىشانىن بايقادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، بۇل

  • ماۋلەن اشىمباەۆ: قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت ەكەنىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك

    قاراعاندى – تالاي تالانت پەن دارىنداردىڭ كىندىگىن كەسىپ، توماعاسىن سىپىرعان، قازاق ءۇشىن قۇت دارىپ، باق قونعان قاستەرلى مەكەن. سوڭعى اپتادا وسى ءبىر ولكەگە ەلدىڭ نازارى ەرەكشە اۋدى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى دە بارشاعا ءمالىم. بۇگىن ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جانات سۇلەيمەنوۆ ارنايى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ، ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. اتالعان ءىس بويىنشا ناقتى شارالار قولعا الىنىپ، تەرگەۋ امالدارىنىڭ جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن دا ايتتى. قازىردىڭ وزىندە وسى ىسكە قاتىسى بار دەگەن كۇدىكپەن 8 ادامنىڭ ۇستالعانى، تاعى بىرەۋىنە ىزدەۋ جاريالانعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل كەشەندى جۇمىستار ناقتى ناتيجەسىن بەرىپ، جاۋاپتى ادامدار زاڭعا سايكەس جازالارىن الادى. وسى رەتتە، ورىن العان جايتقا قاتىستى از-كەم ءوز ويىمىزدى ءبىلدىرىپ، ءۇن قوسقاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. بۇعان دەيىن

  • حان كەنەنىڭ قارۋى

    Beken Kayratuly Facebook پاراقشاسىنان الىندى ەلورداعىقازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيىنىڭ اۋىسپالى ەكسپوزيتسيالىق جادىگەرلەر كورمەسى ورنالاسقان تومەنگى زالىندا، قازاق حالقى ءۇشىن قۇندى زاتتىڭ ءبىرى – كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ مىلتىعى تۇر. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ۇلى دالادا ورىستەگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كوسەمى، اتاقتى ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى كەنەكەڭ وسى مىلتىقپەن جاۋ تۇسىرگەن. ايتالىق، 1838 جىلى كەنەسارى اقمولا بەكىنىسىن باسىپ الىپ، ورىس اسكەرىن قۋىپ شىققانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. وسى وقيعا تۋرالى ەل-جۇرتتىڭ اۋزىنان ەستىپ، حاتقا تۇسىرگەن ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەەۆ ءوزىنىڭ «قازاق شەجىرەسى» اتتى جازباسىندا: «قاراوتكەلدە اعا سۇلتان قوڭىرقۇلجا دۋان باسى بولعان. كەنەسارىعا قارسى تۇرىپ سوعىس سالعان. قاراوتكەلدى (اقمولا بەكىنىسىن ايتادى) قاماعاندا كەنەسارى كۇلدىرماماي دەگەن مىلتىعىمەن تايتوبەنىڭ باسىندا تۇرىپ، ورىستىڭ قاراۋىلشى بالسايكەسىن (پوليتسەيىن) اتىپ مۇرتتاي ۇشىرعان» دەيدى (ا.سمايىل

  • قىتايلار عۇندارعا 80 جىل باعىنعان

    عۇنداردىڭ اسكەري مەمىلەكەتىنىڭ قۇرىلۋىبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 215 جىلى عۇنداردىڭ كوشپەندى-اسكەري مەملەكەتى قۇرىلدى. ۇلىستىڭ قاعانى تۇمەن بولدى. تۇمەننىڭ باقتۇع( مودون) اتتى تاح مۇراگەرى بولدى، تۇمەن ونى تاح مۇراگەرلىگىنەن قاعىپ كورشىلەس نۇكۇز(月氏)دەرگە اماناتقا جىبەردى، ارتىنان ەكى ەل جاۋلاسقاندا نۇكۇز حانى مودوندى ولتىرمەك بولدى، مودون نۇكۇزدەردىڭ ءبىر جۇيىرىك اتىن قولعا تۇسىردىدە ۇستاتپاي عۇندارعا قاشىپ كەلدى. تۇمەن تاڭىرقۇت وعان تۇمەن(10000) جاساقتى باسقارتتى، مودون ىسقىرما جەبەنى جاساپ شىعىپ جاساقتارىنا: «مەن جەبەنى قالاي اتسام سەندەردە سولاي اتاسىڭدار اتپاعانداردىڭ باسى كەسىلەدى !» دەپ ءامىر ەتتى. ءبىر جولى ءوزىنىڭ سايگۇلىگىنە قاراتا وق اتتى، وزىمەن قوسىلا اتپاعانداردى سول مايداندا شاۋىپ ءولتىردى. تاعى ءبىر جولى ءتىپتى ءوز بايبىشەسىنە قاراتىپ وق اتتى، قوسىلا اتپاعانداردى تاعى دا ءولتىردى. تۇمەن تاڭىرقۇتپەن بىرگە اڭعا

  • كوكتۇرىكتەن تاراعان قازاق رۋلارى

    ەرزات كارىباي كوكتۇرىك قاعاناتى ۇلى عۇن قاعاناتىنان كەيىنگى كوشپەندى-اسكەري جۇرتتاردىڭ قۇرعان يمپەرياسى. 552-742 جىلدارعا دەيىن 190 جىلداي داۋرەن ءسۇردى، بيلەۋشى تايپا اشينا تايپاسى. تەريتورياسى شىعىستا جاپون تەڭىزىنەن باتىستا قارا تەڭىزگە دەيىن; سولتۇستىكتە سىبەريا ورماندارىنان يران، قىتايعا دەيىن سوزىلعان ون ميلليون شارشى كيلومەتر اۋماقتى الىپ جاتتى. تۇركى اسىلىندە اشينا باستاعان ونداعان تايپالار وداعىنىڭ اتى بولاتىن. تەگى عۇندار مەن ساقتاردىڭ بىرىنەن، ەڭ العاشىندا نيونۋان قاعاناتىنا قاراستى تەمىرشىلەر بولاتىن، 545 جىلى بۋمىن قاعان تەرگلەكتەر(اربالىلار نەمەسە قاڭعارلار) نيونۋاندارعا اتتانعان جاساقتارىن توسقاۋىلداپ تالقانىن شىعاردىدا 50 مىڭ وتباسى تەرگلەكتەردى باعىندىرىپ الدىدا 546 جىلى نيونۋان قاعانى اناعايدى ويسىراتا جەڭدى، اناعاي ءوزىن-ءوزى ءولتىردى. وسىلايشا كوكتۇرىك قاعاناتى قۇرىلدى. قاعانات التاي تاۋىندا شاڭىراق كوتەردى دە كەيىن كوشپەندىلەردىڭ قاسيەتتى جۇرتى بولعان

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: