|  |  |  | 

ساياسات سۇحباتتار تاريح

العاشقى تەڭگەگە نازارباەۆ بەينەسى قالاي تۇسپەي قالدى؟


سەرىكبولسىن ءابدىلدين.

سەرىكبولسىن ءابدىلدين. 

1993 جىلى قاراشانىڭ 15-ىندە قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنى اينالىمعا شىعاردى. سول كەزدە ەلدىڭ جوعارعى كەڭەسىن باسقارعان سەرىكبولسىن ءابدىلدين تەڭگەنىڭ قالاي باسىلعانى جايلى، ديزاينى قالاي دايىندالعانى تۋرالى ايتىپ بەردى.

تەڭگە اينالىمعا شىقپاس بۇرىن قازاقستان سوڭعى ساتكە دەيىن رەسەيدىڭ رۋبل ايماعىندا قالۋعا تىرىستى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ “عاسىرلار توعىسىندا” اتتى كىتابىندا ءرۋبلدى ساقتاپ قالۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن “رۋبل ايماعىنىڭ بۇزىلۋى (ورتاق ۆاليۋتا – رەد.) تمد ەلدەرىنەن الشاقتاۋدى تەزدەتەر ەدى. ال قازاقستان بۇعان دايىن ەمەس ەدى” دەپ تۇسىندىرەدى. كىتاپتا نازارباەۆ “1992 جىلى رەسەيدە بارلىق باعا بوساتىلدى. سول كەزدە ىسكە كىرىستىك. مەن قازاقستان ۆاليۋتاسىن شىعارۋدى باستاۋ تۋرالى قۇپيا جارلىققا قول قويدىم” دەپ جازدى. الايدا ازاتتىق تىلشىسىمەن سۇقباتتاسقان جوعارعى كەڭەستىڭ سول كەزدەگى توراعاسى سەرىكبولسىن ءابدىلدين تەڭگە شىعارۋ ىسىندە ايتارلىقتاي قۇپيا بولماعانىن ايتادى.

قازاقستاندىق تەڭگە
وقي وتىرىڭىز

كەشىككەن تەڭگەنىڭ شيرەك عاسىرلىق جولى

ازاتتىق: - “تەڭگە وتە قۇپيا جاعدايدا دايىندالدى” دەگەن سوزدەر بار. 1993 جىلى قىركۇيەكتە رەسەيلىك “روسسيسكايا گازەتاعا” بەرگەن سۇحباتىڭىزدى وقىدىم. سۇحباتتا قازاقستان ءوز اقشاسىن شىعارۋعا دايىندالىپ جاتقانى جايلى اشىق ايتىپسىز. تەڭگە قۇپيا تۇردە دايىندالدى ما؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - قۇپيا دەگەن مالىمەت وتىرىك. سەبەبى ول كەزدە تەڭگەنى دايىنداۋ جوعارعى كەڭەستىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن. ويتكەنى ۇلتتىق بانك توراعاسى مەن مينيسترلەردىڭ ءبارىن جوعارعى كەڭەس بەكىتەتىن. تەڭگەنى دايىنداۋ جۇمىسىن جوعارعى كەڭەس ءوز بەتىنشە، ەشكىم ايتپاي-اق باستادى. دەپۋتات تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ديزاينىن جاسادى. ساۋىق تاكەجانوۆتىڭ (دەپۋتات – رەد.) جوعارعى كەڭەستەگى ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن شۇعىلداناتىن كوميتەتىنە اقشا دايىنداۋدى جۇكتەدىك. كوميتەتتىڭ جۇمىسى ءوز ارامىزدا اشىق ءجۇردى. تورالقادا قارالعان تەڭگەنىڭ جۇمىسى جۇرتقا دا تارايدى عوي. ال كەيىنىرەك تەڭگە دايىنداۋ جۇمىسى تۋرالى پرەزيدەنتكە باياندادىم. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سونداعى رەاكتسياسى وسى كۇنگە دەيىن ەسىمدە ساقتالىپتى. “ويباي، ونى ەلتسين ءبىلىپ قويسا قايتەمىز” دەدى. سەبەبى ول بوريس ەلتسينمەن (1991-99 جىلعى رەسەي پرەزيدەنتى – رەد.) “رۋبل ايماعىندا بولامىز” دەگەن اڭگىمەنى باستاپ جۇرگەن ەدى. ال ءبىز مەملەكەت بولعاننان كەيىن ءوز ۆاليۋتاسى بولۋى كەرەكتىگىن ەسكەرىپ، ەشكىمنەن جاسىرماي-اق [جۇمىس] ىستەگەنبىز. ول كەزدە رەسەي ورتالىق بانكىنىڭ توراعاسى ۆيكتور گەراششەنكونى وتە جاقسى تانيتىن ەدىم. ول قازاقستان سۇراعان اقشانى بەرىپ تۇردى. ءبىر جولى “سەريك ابديلداەۆيچ، ءوز اقشالارىڭىز قاشان بولادى؟” دەپ قالجىڭدادى. مەن “جۇمىس ىستەر جاتىرمىز” دەدىم. ال “قۇپيا” دەپ جۇرگەندەرىنىڭ دە ءبىر سەبەبى بار.

ءبىر كۇنى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى “تەڭگەگە قانداي بەلگى قويامىز؟” دەپ سۇرادى. “ديزايننىڭ ءبارىن كورىڭىز” دەدىم. ول “پرەزيدەنتتىڭ سۋرەتىن سالايىق دەگەن دە ۇسىنىس بار ەكەن عوي” دەپ كۇلدى. “وسى زاماندا ءتىرى پاتشانىڭ سۋرەتىن سالاتىن مەملەكەت كورگەنىم جوق” دەپ مەن دە كۇلدىم. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ “تەڭگەنىڭ ديزاينىن ەرىك اسانباەۆ (قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى – رەد.) قاراسىن، ساعان قاراعاندا بوس قوي” دەگەن سوڭ كەلىستىم. اسانباەۆ پەن تاكەجانوۆ بىرىگىپ، تەڭگەنىڭ سۋرەتتەرىن جاساعان ءبىر ۋاقىت بولدى. سول ۋاقىتتى كىمنىڭ سۋرەتىنىڭ شىعاتىنى قۇپيا بولدى. جۇرت “تەڭگە قۇپيا جاسالدى” دەپ سونى ايتىپ جۇرگەن بولار.

ازاتتىق: - تەڭگەگە پرەزيدەنتتىڭ سۋرەتى باسىلماي قالدى ما؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - كەيىن ءبىر اڭگىمەلەسكەندە “مىنالار مەنىڭ سۋرەتىمدى ۇسىنىپ وتىر” دەپ تاعى دا ايتتى. “نە دەدىڭىز؟” دەپ سۇرادىم. پرەزيدەنت ء“الى ەرتە” دەپ كۇلىپ جاۋاپ بەرىپتى.

جوعارعى كەڭەس توراعاسى سەرىكبولسىن ءابدىلدين (وڭ جاقتا) مەن ۆيتسە-پرەزيدەنت ەرىك اسانباەۆ (سول جاقتا) جوعارعى كەڭەس تورالقاسىندا وتىر. مىنبەردە - قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. 1992-93 جىلدارى تۇسىرىلگەن فوتو.

جوعارعى كەڭەس توراعاسى سەرىكبولسىن ءابدىلدين (وڭ جاقتا) مەن ۆيتسە-پرەزيدەنت ەرىك اسانباەۆ (سول جاقتا) جوعارعى كەڭەس تورالقاسىندا وتىر. مىنبەردە – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. 1992-93 جىلدارى تۇسىرىلگەن فوتو.

ازاتتىق: - تەڭگە 1993 جىلدىڭ كوكتەمىندە دايىن بولعان ەكەن. بىراق سوعان قاراماستان قازاقستان قىركۇيەكتە رەسەي ءرۋبلىنىڭ ايماعىندا قالۋ جونىندە كەلىسىم جاساساۋعا ۇمتىلدى. بىراق كوپ ۇزاماي تەڭگە اينالىمعا شىقتى. وسى ارالىقتا نە بولدى؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - “رۋبل ايماعىندا بولامىز” دەگەن – قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يدەياسى. ال جوعارعى كەڭەس ء“تول اقشامىز بولۋى كەرەك” دەگەن ۇستانىمدا بولدى. از-ماز كەشىگىپ شىققانى دا سودان بولار. جۇرت “ۆاليۋتا جاساۋ ءۇشىن انگلياعا تولەيتىن اقشامىز بولمادى” دەپ تە ايتىپ ءجۇر. ول كەزدە اقشا بار ەدى. شەتەل ۆاليۋتاسى از بولدى. بىراق رەسەي ۇكىمەتى دە، رەسەي بانكى دە سۇراعان اقشامىزدى بەرىپ وتىردى. جالپى، رەسەي “تاۋەلسىزدىك الساڭدار ءبىرجولا كەتىڭدەر” دەگەن ساياسات ۇستاندى. “ورتاق اقشامەن جۇمىس ىستەيىك” دەگەن، مەنىڭ ويىمشا، انىعىن كەسىپ ايتا المايمىن، ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ يدەياسى.

ازاتتىق: - 1993 جىلى قىركۇيەكتە قازاقستان رەسەيمەن ورتاق ۆاليۋتا تۋرالى كەلىسىم جاساسۋعا ۇمتىلىپ جۇرگەندە، وزبەكستان ءوز ۆاليۋتاسىن شىعاردى. قازاقستاننىڭ باسقا دا كورشىلەرى ءوز ۆاليۋتاسىن اينالىمعا ەنگىزدى. بۇل ەلدەردە اينالىمنان شىعىپ قالعان، كەرەكسىز “سابان اقشانىڭ” ءبارى قازاقستانعا كەلدى عوي؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - رەسەي دە اقشاسىن وزگەرتتى. 1993 جىلعا دەيىنگى شىققان اقشانى پايدالانۋدان باس تارتىپ، “ول اقشانى العىسى كەلگەندەر الا بەرسىن” دەدى. سابان اقشانىڭ كوپشىلىگى قازاقستانعا كەلدى. سوندىقتان بىزگە جۇمىس ىستەۋ وتە قيىن بولدى. اقشا بار، قۇنى جوق. سول سەبەپتى 1993 جىلدىڭ اياعىندا جوعارعى كەڭەس زاڭ قابىلداپ، سول زاڭ بويىنشا ۇلتتىق تەڭگەمىزدى جاريالادىق.

ازاتتىق: - قاراشانىڭ 15-ءى كۇنى تەڭگە قولىڭىزعا تيگەندە قانداي اسەردە بولدىڭىز؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - تەڭگەنى ودان بۇرىن دا قولىما ۇستادىم. ويتكەنى تەڭگەنى جاساعان فابريكا پرەزيدەنتكە، جوعارعى كەڭەس توراعاسىنا – ماعان جانە پرەمەر-مينيسترگە دەپ ءۇش-ءتورت البوم جاساپ بەرىپتى. ول البوم مەندە وسى كۇنگە دەيىن بار. جاقسى شىققانىنا قۋاندىق. تەڭگەنىڭ اينالىمعا شىعۋى قيىن بولعان جوق.

ازاتتىق: - سۇحباتىڭىزعا راقمەت!

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى

Related Articles

  • قاڭىراعان قالا، قيراعان عيماراتتار ءھام كۇشەيگەن كۇزەت

    اسىلحان ماماشۇلى ارىستاعى ورتەنىپ جاتقان عيماراتتىڭ ءبىرى. 25 ماۋسىم 2019 جىل.  ارىستاعى جارىلىستان كەيىن قالا كوشەلەرى بوس قالعان. جارىلىستان قالادا ءبىراز ءۇي مەن عيمارات قيراعان. ارىس قالاسىنا بارعان ازاتتىق ءتىلشىسىنىڭ كورگەندەرى. “جارىلىس بولعاندا ءبارىن تاستاي قاشتىق” ارىستىڭ كىرەبەرىسىندە كۇزەت كۇشەيگەن. پوليتسەيلەر مەن قارۋ ۇستاعان اسكەريلەر قالاعا تۇرعىنداردى كىرگىزبەي تۇر. سول ماڭدا “ۇيىمە بارسام” دەگەن ەكى جۇزگە جۋىق ادام كەلگەن. سولاردىڭ ءبىرى سادىق ورازگەلدى جارىلىس بولعاندا “الدى-ارتىنا قاراماي قاشقاندارىن” ايتادى. – قۇجاتىمدى الۋىم كەرەك. قورادا مالدار قالعان، سولاردى سۋارۋ كەرەك. جاياۋ بولسا دا، كىرىپ شىعۋىم كەرەك. كەشە جارىلىس بولعاندا قۇجاتتارىمدى، ءبارىن تاستاي قاشتىق عوي، – دەدى ارىس تۇرعىنى. اۋىلعا كىرەبەرىستە تۇرعان تاعى ءبىر تۇرعىن “جولعا شىعۋىم كەرەك، ۇيدە قۇجاتىم مەن پويىز

  • توقاەۆ: بيلىك حالىقتىڭ تالابىن ەستىدى، جۇمىس ىستەيمىز

    قاسىم-جومارت توقاەۆ سايلاۋ كۇنى داۋىس بەرگەن ءسات. نۇر-سۇلتان، 9 ماۋسىم 2019 جىل. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ Euronews تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەلدەگى ميتينگىلەر مەن حالىقتىڭ تالابى جايلى ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، بيلىك نارازىلىققا شىققانداردىڭ تالابىنا قاتىستى جۇمىس جاساپ جاتىر. “نارازىلار الەۋمەتتىك ماسەلەلەر بويىنشا تالاپتار قويدى. ماسەلەلەر بارىن جوققا شىعارمايمىن. حالىق كەدەيلەندى. ولار بيلىكتەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋدى تالاپ ەتەدى. بيلىك ەستىدى. جۇمىس ىستەيمىز” دەدى ول. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدەگى سايلاۋ ءادىل ءوتتى دەپ سانايدى. “ارينە، ولار (سايلاۋ ءادىل ەمەس دەپ نارازىلىققا شىققاندار – رەد.) بوساتىلادى. ولار سايلاۋ ءادىل وتپەدى دەپ ويلايدى. ال مەنىڭ ويىمشا، سايلاۋ جالپى ءادىل ءوتتى” دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى تەلەارناعا. توقاەۆ Euronews ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ميتينگ كەزىندە كەزدەيسوق ۇستالعانداردان كەشىرىم سۇرادى. قازاقستان باسشىسى ۇستالعاندار

  • دوسىم ساتپاەۆ: “ەسكى كادرلارمەن جۇيەنى جاڭارتۋ مۇمكىن ەمەس”

    پيوتر تروتسەنكو ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ. الماتى، 5 ماۋسىم 2019 جىل. تاۋەكەلدى باعالاۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى دوسىم ساتپاەۆ ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستاندا سايلاۋالدى ناسيحاتتىڭ قالاي وتكەنى جانە جاڭا پرەزيدەنتتى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا قانداي سىناق كۇتىپ تۇرعانى تۋرالى ايتتى. ازاتتىق: قازاقستانداعى سايلاۋالدى ناسيحاتى تۇرلىشە باعالانىپ جاتىر. ءبىر جاق باسەكە مەن ساياسي بالاما بار دەيدى. ەقىۇ ميسسياسى باستاعان ەكىنشى جاق سايلاۋالدى ناسيحاتىن سۇرەڭسىز، ازىن-اۋلاق ۇران مەن بيلبوردتان اسپايتىن ناۋقان دەپ سيپاتتايدى. بۇل سايلاۋالدى ناسيحاتىن تارتىستى باسەكە دەۋگە كەلە مە؟ دوسىم ساتپاەۆ: بۇل سايلاۋ باقىلاۋ تىزگىنىن ۋىسىنان شىعارماعان ءبىرىنشى پرەزيدەنتتىڭ (نۇرسۇلتان نازارباەۆ – رەد.) بيلىكتى مۇراگەرگە تاپسىرۋ پروتسەسىن زاڭداستىرۋ ارەكەتى ەكەنىن نەگىزگە الۋ كەرەك. سوندىقتان سايلاۋ ويىنشىلاردىڭ ءبارى وزدەرىنە بەرىلگەن ءرولى مەن ورنىن جاقسى بىلەتىن سپەكتاكلگە

  • قاستاندىقپەن ولتىرىلگەن بەلسەندى عالى باقتىباەۆتىڭ اۋىلى

    ەلەنا ۆەبەر عالى باقتىباەۆتىڭ تۋىستارى بەلسەندى اتىپ ولتىرىلگەن ءۇيدىڭ الدىندا وتىر. قاراعاندى وبلىسى، اتاسۋ اۋىلى، 1 ماۋسىم 2019 جىل. اتاسۋ اۋىلى تۇرعىندارىن قوعام بەلسەندىسى عالى باقتىباەۆتىڭ قاتىگەزدىكپەن ءولتىرىلۋى شوشىتتى. جەرگىلىكتى جۇرت مارقۇمدى “باتىل، شىنشىل” ءارى “اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ماسەلەسى جايلى ءجيى شاعىم جازاتىن ادام ەدى” دەپ ەسكە الادى. ازاتتىق ءتىلشىسى اتاسۋدا بولىپ، بەلسەندىنىڭ تۋىستارى جانە اۋىلداستارىمەن سويلەسىپ قايتتى. اتاسۋ تۇرعىندارىن دۇرلىكتىرگەن وقيعا قاراعاندىدان ەكى ءجۇز شاقىرىم جەردە ورنالاسقان اتاسۋ اۋىلىندا 14 مىڭنان استام ادام تۇرادى. ازاتتىق تىلشىسىنە مامىردىڭ 28-ىنە قاراعان ءتۇنى وسى اۋىلدا اتىپ ولتىرىلگەن جەرگىلىكتى بەلسەندى عالى باقتىباەۆ تۇرعان ءۇيدى بىردەن تابۋ مۇمكىن بولمادى. كوشەدە كەزدەسكەن ادامدار بەلسەندىنىڭ ۇيىنە قالاي بارۋعا بولاتىنىن تۇسىندىرە الماعانىمەن، عالى باقتىباەۆتى جاقسى بىلەتىنىن، ونىڭ اۋىلداستارىنا

  • توعۇرىل حاننىڭ «تونىمەن تۋعان ۇلى» جانە ولاردىڭ اراسىنداعى تۇيتكىلدەر

    جانىمحان وشان   تاريحي ادەبيەتتەردە، مۇندا راشيد اد-ءديننىڭ ايگىلى ەڭبەگىندە، «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە»، «يۋان شي» (يۋان پاتشالىعى تاريحى) كىتابىندا كەرەيدىڭ توعۇرىل وڭ حانى مەن تەمۇجىننىڭ قارىم-قاتىناسىنا توقتالعان كەزدە، اتتوبەلىندەي ازعانا موڭعولدىڭ ەسۋگەي ەسىمدى ءباھادۇرىنىڭ جەتىمى – تەمۇجىننىڭ ءوز اعايىندارى تايشىعۇتتاردان ءجابىر كورىپ، «كولەڭكەنى جارشى قىپ، قىلقۇيرىقتى قامشى قىپ» تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراپ، توعۇرىل حانى «اكەمىزدىڭ انداسى بولعاندىقتان، اكەمىز سياقتى عوي» دەپ، اكە ورنىنا اكە تۇتىپ، قايىن جۇرتى – قوڭىراتتار بەرگەن قارا بۇلعىن ىشىگىن الىپ، وعان سالەم بەرە بارۋىنان باستايدى. «اكەڭ ولسە ءولسىن، اكەڭدى كورە قالعان ولمەسىن» دەمەكشى، تەمۇجىننىڭ ساپارى ءساتتى بولىپ شىعادى. پانا تۇتا بارعان اكەسىنىڭ كونە «انداسى» توعۇرىل حان اعىنان جارىلىپ: مىناۋ بۇلعىن ىشىكتىڭ، قولقاسىنا جارامىن. بىتىراعان ەلىڭنىڭ، باسىن قوسا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: