|  |  |  | 

ساياسات سۇحباتتار تاريح

العاشقى تەڭگەگە نازارباەۆ بەينەسى قالاي تۇسپەي قالدى؟


سەرىكبولسىن ءابدىلدين.

سەرىكبولسىن ءابدىلدين. 

1993 جىلى قاراشانىڭ 15-ىندە قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنى اينالىمعا شىعاردى. سول كەزدە ەلدىڭ جوعارعى كەڭەسىن باسقارعان سەرىكبولسىن ءابدىلدين تەڭگەنىڭ قالاي باسىلعانى جايلى، ديزاينى قالاي دايىندالعانى تۋرالى ايتىپ بەردى.

تەڭگە اينالىمعا شىقپاس بۇرىن قازاقستان سوڭعى ساتكە دەيىن رەسەيدىڭ رۋبل ايماعىندا قالۋعا تىرىستى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ “عاسىرلار توعىسىندا” اتتى كىتابىندا ءرۋبلدى ساقتاپ قالۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن “رۋبل ايماعىنىڭ بۇزىلۋى (ورتاق ۆاليۋتا – رەد.) تمد ەلدەرىنەن الشاقتاۋدى تەزدەتەر ەدى. ال قازاقستان بۇعان دايىن ەمەس ەدى” دەپ تۇسىندىرەدى. كىتاپتا نازارباەۆ “1992 جىلى رەسەيدە بارلىق باعا بوساتىلدى. سول كەزدە ىسكە كىرىستىك. مەن قازاقستان ۆاليۋتاسىن شىعارۋدى باستاۋ تۋرالى قۇپيا جارلىققا قول قويدىم” دەپ جازدى. الايدا ازاتتىق تىلشىسىمەن سۇقباتتاسقان جوعارعى كەڭەستىڭ سول كەزدەگى توراعاسى سەرىكبولسىن ءابدىلدين تەڭگە شىعارۋ ىسىندە ايتارلىقتاي قۇپيا بولماعانىن ايتادى.

قازاقستاندىق تەڭگە
وقي وتىرىڭىز

كەشىككەن تەڭگەنىڭ شيرەك عاسىرلىق جولى

ازاتتىق: - “تەڭگە وتە قۇپيا جاعدايدا دايىندالدى” دەگەن سوزدەر بار. 1993 جىلى قىركۇيەكتە رەسەيلىك “روسسيسكايا گازەتاعا” بەرگەن سۇحباتىڭىزدى وقىدىم. سۇحباتتا قازاقستان ءوز اقشاسىن شىعارۋعا دايىندالىپ جاتقانى جايلى اشىق ايتىپسىز. تەڭگە قۇپيا تۇردە دايىندالدى ما؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - قۇپيا دەگەن مالىمەت وتىرىك. سەبەبى ول كەزدە تەڭگەنى دايىنداۋ جوعارعى كەڭەستىڭ قۇزىرەتىنە كىرەتىن. ويتكەنى ۇلتتىق بانك توراعاسى مەن مينيسترلەردىڭ ءبارىن جوعارعى كەڭەس بەكىتەتىن. تەڭگەنى دايىنداۋ جۇمىسىن جوعارعى كەڭەس ءوز بەتىنشە، ەشكىم ايتپاي-اق باستادى. دەپۋتات تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ديزاينىن جاسادى. ساۋىق تاكەجانوۆتىڭ (دەپۋتات – رەد.) جوعارعى كەڭەستەگى ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن شۇعىلداناتىن كوميتەتىنە اقشا دايىنداۋدى جۇكتەدىك. كوميتەتتىڭ جۇمىسى ءوز ارامىزدا اشىق ءجۇردى. تورالقادا قارالعان تەڭگەنىڭ جۇمىسى جۇرتقا دا تارايدى عوي. ال كەيىنىرەك تەڭگە دايىنداۋ جۇمىسى تۋرالى پرەزيدەنتكە باياندادىم. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سونداعى رەاكتسياسى وسى كۇنگە دەيىن ەسىمدە ساقتالىپتى. “ويباي، ونى ەلتسين ءبىلىپ قويسا قايتەمىز” دەدى. سەبەبى ول بوريس ەلتسينمەن (1991-99 جىلعى رەسەي پرەزيدەنتى – رەد.) “رۋبل ايماعىندا بولامىز” دەگەن اڭگىمەنى باستاپ جۇرگەن ەدى. ال ءبىز مەملەكەت بولعاننان كەيىن ءوز ۆاليۋتاسى بولۋى كەرەكتىگىن ەسكەرىپ، ەشكىمنەن جاسىرماي-اق [جۇمىس] ىستەگەنبىز. ول كەزدە رەسەي ورتالىق بانكىنىڭ توراعاسى ۆيكتور گەراششەنكونى وتە جاقسى تانيتىن ەدىم. ول قازاقستان سۇراعان اقشانى بەرىپ تۇردى. ءبىر جولى “سەريك ابديلداەۆيچ، ءوز اقشالارىڭىز قاشان بولادى؟” دەپ قالجىڭدادى. مەن “جۇمىس ىستەر جاتىرمىز” دەدىم. ال “قۇپيا” دەپ جۇرگەندەرىنىڭ دە ءبىر سەبەبى بار.

ءبىر كۇنى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى “تەڭگەگە قانداي بەلگى قويامىز؟” دەپ سۇرادى. “ديزايننىڭ ءبارىن كورىڭىز” دەدىم. ول “پرەزيدەنتتىڭ سۋرەتىن سالايىق دەگەن دە ۇسىنىس بار ەكەن عوي” دەپ كۇلدى. “وسى زاماندا ءتىرى پاتشانىڭ سۋرەتىن سالاتىن مەملەكەت كورگەنىم جوق” دەپ مەن دە كۇلدىم. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ “تەڭگەنىڭ ديزاينىن ەرىك اسانباەۆ (قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى – رەد.) قاراسىن، ساعان قاراعاندا بوس قوي” دەگەن سوڭ كەلىستىم. اسانباەۆ پەن تاكەجانوۆ بىرىگىپ، تەڭگەنىڭ سۋرەتتەرىن جاساعان ءبىر ۋاقىت بولدى. سول ۋاقىتتى كىمنىڭ سۋرەتىنىڭ شىعاتىنى قۇپيا بولدى. جۇرت “تەڭگە قۇپيا جاسالدى” دەپ سونى ايتىپ جۇرگەن بولار.

ازاتتىق: - تەڭگەگە پرەزيدەنتتىڭ سۋرەتى باسىلماي قالدى ما؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - كەيىن ءبىر اڭگىمەلەسكەندە “مىنالار مەنىڭ سۋرەتىمدى ۇسىنىپ وتىر” دەپ تاعى دا ايتتى. “نە دەدىڭىز؟” دەپ سۇرادىم. پرەزيدەنت ء“الى ەرتە” دەپ كۇلىپ جاۋاپ بەرىپتى.

جوعارعى كەڭەس توراعاسى سەرىكبولسىن ءابدىلدين (وڭ جاقتا) مەن ۆيتسە-پرەزيدەنت ەرىك اسانباەۆ (سول جاقتا) جوعارعى كەڭەس تورالقاسىندا وتىر. مىنبەردە - قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. 1992-93 جىلدارى تۇسىرىلگەن فوتو.

جوعارعى كەڭەس توراعاسى سەرىكبولسىن ءابدىلدين (وڭ جاقتا) مەن ۆيتسە-پرەزيدەنت ەرىك اسانباەۆ (سول جاقتا) جوعارعى كەڭەس تورالقاسىندا وتىر. مىنبەردە – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. 1992-93 جىلدارى تۇسىرىلگەن فوتو.

ازاتتىق: - تەڭگە 1993 جىلدىڭ كوكتەمىندە دايىن بولعان ەكەن. بىراق سوعان قاراماستان قازاقستان قىركۇيەكتە رەسەي ءرۋبلىنىڭ ايماعىندا قالۋ جونىندە كەلىسىم جاساساۋعا ۇمتىلدى. بىراق كوپ ۇزاماي تەڭگە اينالىمعا شىقتى. وسى ارالىقتا نە بولدى؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - “رۋبل ايماعىندا بولامىز” دەگەن – قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يدەياسى. ال جوعارعى كەڭەس ء“تول اقشامىز بولۋى كەرەك” دەگەن ۇستانىمدا بولدى. از-ماز كەشىگىپ شىققانى دا سودان بولار. جۇرت “ۆاليۋتا جاساۋ ءۇشىن انگلياعا تولەيتىن اقشامىز بولمادى” دەپ تە ايتىپ ءجۇر. ول كەزدە اقشا بار ەدى. شەتەل ۆاليۋتاسى از بولدى. بىراق رەسەي ۇكىمەتى دە، رەسەي بانكى دە سۇراعان اقشامىزدى بەرىپ وتىردى. جالپى، رەسەي “تاۋەلسىزدىك الساڭدار ءبىرجولا كەتىڭدەر” دەگەن ساياسات ۇستاندى. “ورتاق اقشامەن جۇمىس ىستەيىك” دەگەن، مەنىڭ ويىمشا، انىعىن كەسىپ ايتا المايمىن، ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ يدەياسى.

ازاتتىق: - 1993 جىلى قىركۇيەكتە قازاقستان رەسەيمەن ورتاق ۆاليۋتا تۋرالى كەلىسىم جاساسۋعا ۇمتىلىپ جۇرگەندە، وزبەكستان ءوز ۆاليۋتاسىن شىعاردى. قازاقستاننىڭ باسقا دا كورشىلەرى ءوز ۆاليۋتاسىن اينالىمعا ەنگىزدى. بۇل ەلدەردە اينالىمنان شىعىپ قالعان، كەرەكسىز “سابان اقشانىڭ” ءبارى قازاقستانعا كەلدى عوي؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - رەسەي دە اقشاسىن وزگەرتتى. 1993 جىلعا دەيىنگى شىققان اقشانى پايدالانۋدان باس تارتىپ، “ول اقشانى العىسى كەلگەندەر الا بەرسىن” دەدى. سابان اقشانىڭ كوپشىلىگى قازاقستانعا كەلدى. سوندىقتان بىزگە جۇمىس ىستەۋ وتە قيىن بولدى. اقشا بار، قۇنى جوق. سول سەبەپتى 1993 جىلدىڭ اياعىندا جوعارعى كەڭەس زاڭ قابىلداپ، سول زاڭ بويىنشا ۇلتتىق تەڭگەمىزدى جاريالادىق.

ازاتتىق: - قاراشانىڭ 15-ءى كۇنى تەڭگە قولىڭىزعا تيگەندە قانداي اسەردە بولدىڭىز؟

سەرىكبولسىن ءابدىلدين: - تەڭگەنى ودان بۇرىن دا قولىما ۇستادىم. ويتكەنى تەڭگەنى جاساعان فابريكا پرەزيدەنتكە، جوعارعى كەڭەس توراعاسىنا – ماعان جانە پرەمەر-مينيسترگە دەپ ءۇش-ءتورت البوم جاساپ بەرىپتى. ول البوم مەندە وسى كۇنگە دەيىن بار. جاقسى شىققانىنا قۋاندىق. تەڭگەنىڭ اينالىمعا شىعۋى قيىن بولعان جوق.

ازاتتىق: - سۇحباتىڭىزعا راقمەت!

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى

Related Articles

  • ورتا عاسىرلىق قيدان مەملەكەتى نەمەسە قيداندار قايدا كەتتى؟ 

    قيداندار ورتا عاسىردا ورتالىق ازيا تاريحىندا ايتارلىقتاي ءىز قالدىرعان حالىق. تەگى جاعىنان دۇڭحۋدان تارايتىن التاي تەكتى، موڭعول تىلدەس، نەگىزىنەن اڭشىلىقتى كاسىپ ەتكەن حالىق. مەكەنى قازىرگى قىتايداعى ىشكى موڭعول پروۆينتسياسىنىڭ شىعىسى مەن ودان شىعىسقا قارايعى جەرلەر. كۇلتەگىن، بىلگە قاعان بىتىكتاسىندا «قىتان» دەپ جازىلعان. ەتيمولوگيا قيدان- قىتاي يەروگليفىندە 契丹(qidan ياعني چيدان)دەپ جازىلعان، ال ونى كونە قىتاي ءتىلىنىڭ دىبىستالۋى بويىنشا وقىساق – كي ءداي، كي ءدان دەپ وقىلادى. كونە مونعول تىلىندە «داي» جۇرناعى بەلگىلى تايپانىڭ ەر ادامدارىنا قاراتىلادى، مىسالى ماڭعىت ەرلەرىن –ماڭعىتاي، كەرەي ەرلەرىن – كەرەيتاي، ۇراڭقاي ەرلەرىن – ۇراڭعاتاي دەگەنىندەي. دەمەك «قىتاي» «كيدان ەرلەرى» سوزىنەن كەلىپ شىقتى دەپ بولجاۋعا بولادى. «التىن پاتشالىعى» تاريحىندا: «قيدان شويىن نەمەسە لوم تەمىر دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى»، –

  • مارات ءبايدىلداۇلى:   ەلىمىزدى وزگەرىستەر كۇتەدى

    «ادام اقيقاتتى باس كوزىمەن كورمەيدى، اقىل كوزىمەن كورەدى» دەيدى شاھكارىم قۇدايبەردىۇلى. مەن دە ەلىمىزدىڭ تاياۋ بولاشاعىنا قاتىستى وزىمشە «اقىل كوزىمەن» قاراعان كەيبىر ويلارىممەن بولىسكىم كەلەدى. سونىمەن باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ ۇكىمەتى دوعارىسقا كەتكەنىن ءبارىڭىز بىلەسىزدەر. مۇنىڭ استارىندا نە سىر بار؟ ەلىمىزدى قانداي وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر؟ سوعان بارلاۋ جاساپ كورەلىك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 21 اقپان كۇنگى مالىمدەمەسىندە «ۇكىمەت مۇشەلەرى، مينيسترلەر، اكىمدەر حالىقپەن جۇمىس ىستەي المادى، سونداي-اق جۇرتشىلىقتىڭ پروبلەمالارىنا قۇلاق اسىپ، اتقارىلىپ جاتقان ىستەر مەن ساياساتتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە شاماسى كەلمەدى» دەگەن كىنا تاعىلدى. ونىمەن كەلىسپەۋگە بولمايدى. مەنىڭشە ەندى وقيعالار بارىسى بىلاي ءوربيدى. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ 27 اقپاندا وتەتىن كەزەكتى سەزىندە مەملەكەت باسشىسى الەۋمەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋگە جانە ازاماتتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋعا ارنالعان بىرقاتار شارالار ۇسىناتىنى

  • قىتايدى قورشاعان اقش اسكەري بازالارى: اقش-تىڭ قىتايدى بولشەكتەۋ جوسپارى بولعان با؟

    سوڭعى جىلدارى اقش پەن قىتاي ەكونوميكا، قورعانىس سىندى ەڭ نەگىزگى سالالاردا باسەكەلەسە باستادى. قۇراما شتات تارابى ستراتەگيالىق باسەكەلەسى رەتىندە رەسەي مەن قىتايدى قاتار قويدى. سونىمەن بىرگە ءۇندى-تىنىق مۇحيتىنداعى اسكەري ارەكەتتەرى اقش پەن قىتاي اراسىندا تۋىلۋى مۇمكىن سوعىس قاۋپىن ەلەستەتتى. وسىعان بايلانىستى اقش-تىڭ اسكەري بازالارى قانداي ءرول اتقارىپ تۇر؟ قىتايدىڭ باستى قاۋىپتەرى نەدە؟ اقش-تىڭ اسكەري بازالارى قايدا، قالاي ورنالاسقان دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كوردىك. «2030 جىلى اقش قىتايدى بولشەكتەۋى مۇمكىن» 2009 جىلى 20 قاراشادا قىتايدىڭ حالىقتىق ازاتتىق ارميا اسكەري-اۋە كۇشتەرى ۋنيۆەرسيتەتى پروفەسسورى ءداي ءشۇي (Dai Xu) اتالعان جوعارى وقۋ ورنىندا «قىتايدى بولشەكتەۋ 2030 – اقش-تىڭ عالامدىق ستراتەگياسى جانە قىتاي داعدارىسى» اتتى اتىشۋلى لەكتسياسىن سويلەگەن. ونىڭ لەكتسياسى قىتايدىڭ وزگە اسكەري ماماندارى ايتقانداي

  • كوشپەندىلەردىڭ سوڭعى يمپەرياسى جوڭعارلار قالاي جويىلدى؟

    العاشقى ويرات يمپەرياح ادامزات تاريحىنداعى كوشپەندىلەردىڭ ەڭ سوڭعى يمپەرياسىن ويراتتار قۇردى. شىڭعىس قاعاننىڭ العاشقى ورلەۋ داۋىرىندە ويراتتار بايقال كولىنىڭ سولتۇستىك باتىسىنداعى ورمان تايپالارى بولاتىن. ويرات، بۋريات، قىرى تۇمەت، بۇلاعاچين، كەرەمۋچين، اراسۋت، كۇشتەمي قاتارلى قيدان تىلدەس( بۇگىنشە ايتقاندا موڭعول تىلدەس) ورمان تايپالارى ءسىبىر ورماندارىندا اڭشىلىقپەن شۇعىلدانعان. ولار بۇل مەكەنگە 840 جىلدارى، ياعني، ۇيعۇر قاعاناتىن قۇلاتقان قارحاستار باستاعان ءسىبىر تۇركىلەرى ۇيعۇرلاردان قالعان يەن ساحاراعا قونىس اۋدارعاندا، ويراتتار ءسىبىر تۇركىلەرىنەن قالعان يەن دالالارعا قونىس اۋداردى دەپ تۇسپالداۋعا بولادى. 1209 ويرات قۇدۇقا بەك جوشىنىڭ اسكەرلەرىنە باعىنادى. دەرەكتەردە تۇمەن ءتۇتىن دەگەنىنە قاراعاندا سانى 50 مىڭ اينالاسىندا بولسا كەرەك. يۋان يمپەرياسىنداعى حالىقتار ىشىندە دە ويراتتار اتالادى. موعۇل (موڭعول) يمپەرياسى ءوز ىشىنەن بولشەكتەنە باستاعان كەزدە ويراتتار كۇشەيە

  • تۇرسىن جارقىنباەۆ كىم ەدى؟

      تۇرسىن جارقىنباەۆ كەڭەستىك ساياساتتىڭ پايىمىنشا –ۇلتشىل، اتامان اننەنكوۆتىڭ اسكەرى قۇرامىنداعى «الاش پولكىنىڭ» ساردارى، باي تۇقىمىنىڭ وكىلى. ال، كوممۋنيستىك قىتاي ۇكىمەتىنىڭ پايىمىنشا، «جاپون تىڭشىسى»، «توڭكەرىسكە قارسى ەلەمەنت». «ەرتىس ءوڭىرى» گازەتىنىڭ 2009جىلعى، 5-تامىزداعى، №31 سانىندا ر.ءنۇسىپوۆتىڭ «الاش پولكىنىڭ اقيقاتى» اتتى ماقالاسىن وقىپ وتىرىپ، اتالمىش ماقالادا ايتىلعان ت.جارقىنباەۆتاي ابزال جان تۋرالى وقىرمانمەن وي بولىسسەم دەپ ەدىم. «ء…سويتىپ، ءۇزىلىپ قالعان ارمان ءجىبى قايتا جالعاندى. كەشىگىپ كەلگەن مەنى قالا مەكتەبىنە ەش قاعيداسىز-اق قابىلداپ، ءبىلىمنىڭ ۇزاق ساپارىنا ءوز قولىمەن قوسقان – بەلگىلى اعارتۋشى، الاشتىڭ اسىل ازاماتى تۇرسىن مۇستافين ەدى».(ق.ءجۇمادىلوۆ. تاڭعاجايىپ دۇنيە. 82-بەت، الماتى، «تامىر»، 1999ج.)بۇل زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى ق.ءجۇمادىلوۆتىڭ جۇرەكجاردى لەبىزى. الدە، تۇرسىن اعامىز بالا قابدەشتىڭ كەلبەتىنەن بولاشاق قازاق زيالىسىنىڭ بەينەسىن تانىعان شىعار-اۋ؟ بۇدان ءارى،

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: