|  |  |  | 

Sayasat Swhbattar Tarih

Alğaşqı teñgege Nazarbaev beynesi qalay tüspey qaldı?


Serikbolsın Äbdildin.

Serikbolsın Äbdildin. 

1993 jılı qaraşanıñ 15-inde Qazaqstan öziniñ wlttıq valyutası – teñgeni aynalımğa şığardı. Sol kezde eldiñ Joğarğı keñesin basqarğan Serikbolsın Äbdildin teñgeniñ qalay basılğanı jaylı, dizaynı qalay dayındalğanı turalı aytıp berdi.

Teñge aynalımğa şıqpas bwrın Qazaqstan soñğı sätke deyin Reseydiñ rubl' aymağında qaluğa tırıstı. Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev “Ğasırlar toğısında” attı kitabında rubl'di saqtap qaluğa degen wmtılısın “rubl' aymağınıñ bwzıluı (ortaq valyuta – red.) TMD elderinen alşaqtaudı tezdeter edi. Al Qazaqstan bwğan dayın emes edi” dep tüsindiredi. Kitapta Nazarbaev “1992 jılı Reseyde barlıq bağa bosatıldı. Sol kezde iske kiristik. Men Qazaqstan valyutasın şığarudı bastau turalı qwpiya jarlıqqa qol qoydım” dep jazdı. Alayda Azattıq tilşisimen swqbattasqan Joğarğı keñestiñ sol kezdegi törağası Serikbolsın Äbdildin teñge şığaru isinde aytarlıqtay qwpiya bolmağanın aytadı.

Qazaqstandıq teñge
OQI OTIRIÑIZ

Keşikken teñgeniñ şirek ğasırlıq jolı

Azattıq: - “Teñge öte qwpiya jağdayda dayındaldı” degen sözder bar. 1993 jılı qırküyekte reseylik “Rossiyskaya gazetağa” bergen swhbatıñızdı oqıdım. Swhbatta Qazaqstan öz aqşasın şığaruğa dayındalıp jatqanı jaylı aşıq aytıpsız. Teñge qwpiya türde dayındaldı ma?

Serikbolsın Äbdildin: - Qwpiya degen mälimet ötirik. Sebebi ol kezde teñgeni dayındau Joğarğı keñestiñ qwziretine kiretin. Öytkeni Wlttıq bank törağası men ministrlerdiñ bärin Joğarğı keñes bekitetin. Teñgeni dayındau jwmısın Joğarğı keñes öz betinşe, eşkim aytpay-aq bastadı. Deputat Timur Süleymenov dizaynın jasadı. Sauıq Täkejanovtıñ (deputat – red.) Joğarğı keñestegi ekonomikalıq reformalarmen şwğıldanatın komitetine aqşa dayındaudı jüktedik. Komitettiñ jwmısı öz aramızda aşıq jürdi. Töralqada qaralğan teñgeniñ jwmısı jwrtqa da taraydı ğoy. Al keyinirek teñge dayındau jwmısı turalı prezidentke bayandadım. Nwrswltan Nazarbaevtıñ sondağı reakciyası osı künge deyin esimde saqtalıptı. “Oybay, onı El'cin bilip qoysa qaytemiz” dedi. Sebebi ol Boris El'cinmen (1991-99 jılğı Resey prezidenti – red.) “rubl' aymağında bolamız” degen äñgimeni bastap jürgen edi. Al biz memleket bolğannan keyin öz valyutası boluı kerektigin eskerip, eşkimnen jasırmay-aq [jwmıs] istegenbiz. Ol kezde Resey Ortalıq bankiniñ törağası Viktor Geraşenkonı öte jaqsı tanitın edim. Ol Qazaqstan swrağan aqşanı berip twrdı. Bir jolı “Serik Abdildaeviç, öz aqşalarıñız qaşan boladı?” dep qaljıñdadı. Men “jwmıs ister jatırmız” dedim. Al “qwpiya” dep jürgenderiniñ de bir sebebi bar.

Bir küni Nwrswltan Äbişwlı “teñgege qanday belgi qoyamız?” dep swradı. “dizaynnıñ bärin köriñiz” dedim. Ol “prezidenttiñ suretin salayıq degen de wsınıs bar eken ğoy” dep küldi. “Osı zamanda tiri patşanıñ suretin salatın memleket körgenim joq” dep men de küldim. Arada biraz uaqıt ötken soñ “teñgeniñ dizaynın Erik Asanbaev (Qazaqstannıñ sol kezdegi vice-prezidenti – red.) qarasın, sağan qarağanda bos qoy” degen soñ kelistim. Asanbaev pen Täkejanov birigip, teñgeniñ suretterin jasağan bir uaqıt boldı. Sol uaqıttı kimniñ suretiniñ şığatını qwpiya boldı. Jwrt “teñge qwpiya jasaldı” dep sonı aytıp jürgen bolar.

Azattıq: - Teñgege prezidenttiñ sureti basılmay qaldı ma?

Serikbolsın Äbdildin: - Keyin bir äñgimeleskende “mınalar meniñ suretimdi wsınıp otır” dep tağı da ayttı. “Ne dediñiz?” dep swradım. Prezident “äli erte” dep külip jauap beripti.

Joğarğı keñes törağası Serikbolsın Äbdildin (oñ jaqta) men vice-prezident Erik Asanbaev (sol jaqta) Joğarğı keñes töralqasında otır. Minberde - Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev. 1992-93 jıldarı tüsirilgen foto.

Joğarğı keñes törağası Serikbolsın Äbdildin (oñ jaqta) men vice-prezident Erik Asanbaev (sol jaqta) Joğarğı keñes töralqasında otır. Minberde – Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev. 1992-93 jıldarı tüsirilgen foto.

Azattıq: - Teñge 1993 jıldıñ kökteminde dayın bolğan eken. Biraq soğan qaramastan Qazaqstan qırküyekte Resey rubliniñ aymağında qalu jöninde kelisim jasasauğa wmtıldı. Biraq köp wzamay teñge aynalımğa şıqtı. Osı aralıqta ne boldı?

Serikbolsın Äbdildin: - “Rubl' aymağında bolamız” degen – Qazaqstan prezidentiniñ ideyası. Al Joğarğı keñes “töl aqşamız boluı kerek” degen wstanımda boldı. Az-maz keşigip şıqqanı da sodan bolar. Jwrt “valyuta jasau üşin Angliyağa töleytin aqşamız bolmadı” dep te aytıp jür. Ol kezde aqşa bar edi. Şetel valyutası az boldı. Biraq Resey ükimeti de, Resey banki de swrağan aqşamızdı berip otırdı. Jalpı, Resey “täuelsizdik alsañdar birjola ketiñder” degen sayasat wstandı. “Ortaq aqşamen jwmıs isteyik” degen, meniñ oyımşa, anığın kesip ayta almaymın, bizdiñ prezidenttiñ ideyası.

Azattıq: - 1993 jılı qırküyekte Qazaqstan Reseymen ortaq valyuta turalı kelisim jasasuğa wmtılıp jürgende, Özbekstan öz valyutasın şığardı. Qazaqstannıñ basqa da körşileri öz valyutasın aynalımğa engizdi. Bwl elderde aynalımnan şığıp qalğan, kereksiz “saban aqşanıñ” bäri Qazaqstanğa keldi ğoy?

Serikbolsın Äbdildin: - Resey de aqşasın özgertti. 1993 jılğa deyingi şıqqan aqşanı paydalanudan bas tartıp, “ol aqşanı alğısı kelgender ala bersin” dedi. Saban aqşanıñ köpşiligi Qazaqstanğa keldi. Sondıqtan bizge jwmıs isteu öte qiın boldı. Aqşa bar, qwnı joq. Sol sebepti 1993 jıldıñ ayağında Joğarğı keñes zañ qabıldap, sol zañ boyınşa wlttıq teñgemizdi jariyaladıq.

Azattıq: - Qaraşanıñ 15-i küni teñge qolıñızğa tigende qanday äserde boldıñız?

Serikbolsın Äbdildin: - Teñgeni odan bwrın da qolıma wstadım. Öytkeni teñgeni jasağan fabrika prezidentke, Joğarğı keñes törağasına – mağan jäne prem'er-ministrge dep üş-tört al'bom jasap beripti. Ol al'bom mende osı künge deyin bar. Jaqsı şıqqanına quandıq. Teñgeniñ aynalımğa şığuı qiın bolğan joq.

Azattıq: - Swhbatıñızğa raqmet!

Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • Orta ğasırlıq Qidan memleketi nemese qidandar qayda ketti? 

    Qidandar orta ğasırda Ortalıq Aziya tarihında aytarlıqtay iz qaldırğan halıq. Tegi jağınan Dwñhudan taraytın Altay tekti, moñğol tildes, negizinen añşılıqtı käsip etken halıq. Mekeni qazirgi Qıtaydağı İşki Moñğol provinciyasınıñ şığısı men odan şığısqa qarayğı jerler. Kültegin, Bilge qağan bitiktasında «qıtan» dep jazılğan. Etimologiya Qidan- qıtay ieroglifinde 契丹(qidan yağni çidan)dep jazılğan, al onı köne qıtay tiliniñ dıbıstaluı boyınşa oqısaq – ki däy, ki dän dep oqıladı. Köne monğol tilinde «day» jwrnağı belgili taypanıñ er adamdarına qaratıladı, mısalı Mañğıt erlerin –mañğıtay, Kerey erlerin – kereytay, Wrañqay erlerin – wrañğatay degenindey. Demek «qıtay» «kidan erleri» sözinen kelip şıqtı dep boljauğa boladı. «Altın patşalığı» tarihında: «Qidan şoyın nemese lom temir degen mağınanı bildiredi», –

  • Marat Bäydildäwlı:   ELİMİZDİ ÖZGERİSTER KÜTEDİ

    «Adam aqiqattı bas közimen körmeydi, aqıl közimen köredi» deydi Şähkärim Qwdayberdiwlı. Men de elimizdiñ tayau bolaşağına qatıstı özimşe «aqıl közimen» qarağan keybir oylarımmen böliskim keledi. Sonımen Baqıtjan Sağıntaevtıñ Ükimeti doğarısqa ketkenin bäriñiz bilesizder. Mwnıñ astarında ne sır bar? Elimizdi qanday özgerister kütip twr? Soğan barlau jasap körelik. Memleket basşısınıñ 21 aqpan küngi mälimdemesinde «Ükimet müşeleri, ministrler, äkimder halıqpen jwmıs istey almadı, sonday-aq jwrtşılıqtıñ problemalarına qwlaq asıp, atqarılıp jatqan ister men sayasattı tüsindiru jwmıstarın jürgizuge şaması kelmedi» degen kinä tağıldı. Onımen kelispeuge bolmaydı. Meniñşe endi oqiğalar barısı bılay örbidi. «Nwr Otan» partiyasınıñ 27 aqpanda ötetin kezekti s'ezinde Memleket basşısı äleumettik qoldaudı küşeytuge jäne azamattardıñ twrmıs sapasın arttıruğa arnalğan birqatar şaralar wsınatını

  • Qıtaydı qorşağan AQŞ äskeri bazaları: AQŞ-tıñ Qıtaydı bölşekteu josparı bolğan ba?

    Soñğı jıldarı AQŞ pen Qıtay ekonomika, qorğanıs sındı eñ negizgi salalarda bäsekelese bastadı. Qwrama Ştat tarabı strategiyalıq bäsekelesi retinde Resey men Qıtaydı qatar qoydı. Sonımen birge Ündi-Tınıq mwhitındağı äskeri äreketteri AQŞ pen Qıtay arasında tuıluı mümkin soğıs qaupin elestetti. Osığan baylanıstı AQŞ-tıñ äskeri bazaları qanday röl atqarıp twr? Qıtaydıñ bastı qauipteri nede? AQŞ-tıñ äskeri bazaları qayda, qalay ornalasqan degen swraqtarğa jauap izdep kördik. «2030 jılı AQŞ Qıtaydı bölşekteui mümkin» 2009 jılı 20 qaraşada Qıtaydıñ Halıqtıq azattıq armiya äskeri-äue küşteri universiteti professorı Däy Şüy (Dai Xu) atalğan joğarı oqu ornında «Qıtaydı bölşekteu 2030 – AQŞ-tıñ ğalamdıq strategiyası jäne Qıtay dağdarısı» attı atışulı lekciyasın söylegen. Onıñ lekciyası Qıtaydıñ özge äskeri mamandarı aytqanday

  • Köşpendilerdiñ soñğı imperiyası Joñğarlar qalay joyıldı?

    Alğaşqı Oyrat imperiyah Adamzat tarihındağı köşpendilerdiñ eñ soñğı imperiyasın oyrattar qwrdı. Şıñğıs qağannıñ alğaşqı örleu däuirinde oyrattar Bayqal köliniñ soltüstik batısındağı orman taypaları bolatın. Oyrat, buriyat, qırı tümet, bwlağaçin, keremuçin, arasut, küştemi qatarlı qidan tildes( büginşe aytqanda moñğol tildes) orman taypaları Sibir ormandarında añşılıqpen şwğıldanğan. Olar bwl mekenge 840 jıldarı, yağni, Wyğwr qağanatın qwlatqan Qarhastar bastağan Sibir türkileri wyğwrlardan qalğan ien saharağa qonıs audarğanda, oyrattar Sibir türkilerinen qalğan ien dalalarğa qonıs audardı dep twspaldauğa boladı. 1209 oyrat Qwdwqa bek Joşınıñ äskerlerine bağınadı. Derekterde tümen tütin degenine qarağanda sanı 50 mıñ aynalasında bolsa kerek. YUan' imperiyasındağı halıqtar işinde de Oyrattar ataladı. Moğwl (Moñğol) imperiyası öz işinen bölşektene bastağan kezde oyrattar küşeye

  • Twrsın Jarqınbaev kim edi?

      Twrsın Jarqınbaev Keñestik sayasattıñ payımınşa –wltşıl, ataman Annenkovtıñ äskeri qwramındağı «Alaş polkiniñ» sardarı, bay twqımınıñ ökili. Al, kommunistik qıtay ükimetiniñ payımınşa, «japon tıñşısı», «töñkeriske qarsı element». «Ertis öñiri» gazetiniñ 2009jılğı, 5-tamızdağı, №31 sanında R.Nüsipovtıñ «Alaş polkiniñ aqiqatı» attı maqalasın oqıp otırıp, atalmış maqalada aytılğan T.Jarqınbaevtay abzal jan turalı oqırmanmen oy bölissem dep edim. «…Söytip, üzilip qalğan arman jibi qayta jalğandı. Keşigip kelgen meni qala mektebine eş qağidasız-aq qabıldap, bilimniñ wzaq saparına öz qolımen qosqan – belgili ağartuşı, Alaştıñ asıl azamatı Twrsın Mwstafin edi».(Q.Jwmädilov. Tañğajayıp dünie. 82-bet, Almatı, «Tamır», 1999j.)Bwl zamanımızdıñ zañğar jazuşısı Q.Jwmädilovtıñ jürekjardı lebizi. Älde, Twrsın ağamız bala Qabdeştiñ kelbetinen bolaşaq qazaq ziyalısınıñ beynesin tanığan şığar-au? Bwdan äri,

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: