|  |  |  | 

Sayasat Swhbattar Tarih

Alğaşqı teñgege Nazarbaev beynesi qalay tüspey qaldı?


Serikbolsın Äbdildin.

Serikbolsın Äbdildin. 

1993 jılı qaraşanıñ 15-inde Qazaqstan öziniñ wlttıq valyutası – teñgeni aynalımğa şığardı. Sol kezde eldiñ Joğarğı keñesin basqarğan Serikbolsın Äbdildin teñgeniñ qalay basılğanı jaylı, dizaynı qalay dayındalğanı turalı aytıp berdi.

Teñge aynalımğa şıqpas bwrın Qazaqstan soñğı sätke deyin Reseydiñ rubl' aymağında qaluğa tırıstı. Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev “Ğasırlar toğısında” attı kitabında rubl'di saqtap qaluğa degen wmtılısın “rubl' aymağınıñ bwzıluı (ortaq valyuta – red.) TMD elderinen alşaqtaudı tezdeter edi. Al Qazaqstan bwğan dayın emes edi” dep tüsindiredi. Kitapta Nazarbaev “1992 jılı Reseyde barlıq bağa bosatıldı. Sol kezde iske kiristik. Men Qazaqstan valyutasın şığarudı bastau turalı qwpiya jarlıqqa qol qoydım” dep jazdı. Alayda Azattıq tilşisimen swqbattasqan Joğarğı keñestiñ sol kezdegi törağası Serikbolsın Äbdildin teñge şığaru isinde aytarlıqtay qwpiya bolmağanın aytadı.

Qazaqstandıq teñge
OQI OTIRIÑIZ

Keşikken teñgeniñ şirek ğasırlıq jolı

Azattıq: - “Teñge öte qwpiya jağdayda dayındaldı” degen sözder bar. 1993 jılı qırküyekte reseylik “Rossiyskaya gazetağa” bergen swhbatıñızdı oqıdım. Swhbatta Qazaqstan öz aqşasın şığaruğa dayındalıp jatqanı jaylı aşıq aytıpsız. Teñge qwpiya türde dayındaldı ma?

Serikbolsın Äbdildin: - Qwpiya degen mälimet ötirik. Sebebi ol kezde teñgeni dayındau Joğarğı keñestiñ qwziretine kiretin. Öytkeni Wlttıq bank törağası men ministrlerdiñ bärin Joğarğı keñes bekitetin. Teñgeni dayındau jwmısın Joğarğı keñes öz betinşe, eşkim aytpay-aq bastadı. Deputat Timur Süleymenov dizaynın jasadı. Sauıq Täkejanovtıñ (deputat – red.) Joğarğı keñestegi ekonomikalıq reformalarmen şwğıldanatın komitetine aqşa dayındaudı jüktedik. Komitettiñ jwmısı öz aramızda aşıq jürdi. Töralqada qaralğan teñgeniñ jwmısı jwrtqa da taraydı ğoy. Al keyinirek teñge dayındau jwmısı turalı prezidentke bayandadım. Nwrswltan Nazarbaevtıñ sondağı reakciyası osı künge deyin esimde saqtalıptı. “Oybay, onı El'cin bilip qoysa qaytemiz” dedi. Sebebi ol Boris El'cinmen (1991-99 jılğı Resey prezidenti – red.) “rubl' aymağında bolamız” degen äñgimeni bastap jürgen edi. Al biz memleket bolğannan keyin öz valyutası boluı kerektigin eskerip, eşkimnen jasırmay-aq [jwmıs] istegenbiz. Ol kezde Resey Ortalıq bankiniñ törağası Viktor Geraşenkonı öte jaqsı tanitın edim. Ol Qazaqstan swrağan aqşanı berip twrdı. Bir jolı “Serik Abdildaeviç, öz aqşalarıñız qaşan boladı?” dep qaljıñdadı. Men “jwmıs ister jatırmız” dedim. Al “qwpiya” dep jürgenderiniñ de bir sebebi bar.

Bir küni Nwrswltan Äbişwlı “teñgege qanday belgi qoyamız?” dep swradı. “dizaynnıñ bärin köriñiz” dedim. Ol “prezidenttiñ suretin salayıq degen de wsınıs bar eken ğoy” dep küldi. “Osı zamanda tiri patşanıñ suretin salatın memleket körgenim joq” dep men de küldim. Arada biraz uaqıt ötken soñ “teñgeniñ dizaynın Erik Asanbaev (Qazaqstannıñ sol kezdegi vice-prezidenti – red.) qarasın, sağan qarağanda bos qoy” degen soñ kelistim. Asanbaev pen Täkejanov birigip, teñgeniñ suretterin jasağan bir uaqıt boldı. Sol uaqıttı kimniñ suretiniñ şığatını qwpiya boldı. Jwrt “teñge qwpiya jasaldı” dep sonı aytıp jürgen bolar.

Azattıq: - Teñgege prezidenttiñ sureti basılmay qaldı ma?

Serikbolsın Äbdildin: - Keyin bir äñgimeleskende “mınalar meniñ suretimdi wsınıp otır” dep tağı da ayttı. “Ne dediñiz?” dep swradım. Prezident “äli erte” dep külip jauap beripti.

Joğarğı keñes törağası Serikbolsın Äbdildin (oñ jaqta) men vice-prezident Erik Asanbaev (sol jaqta) Joğarğı keñes töralqasında otır. Minberde - Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev. 1992-93 jıldarı tüsirilgen foto.

Joğarğı keñes törağası Serikbolsın Äbdildin (oñ jaqta) men vice-prezident Erik Asanbaev (sol jaqta) Joğarğı keñes töralqasında otır. Minberde – Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev. 1992-93 jıldarı tüsirilgen foto.

Azattıq: - Teñge 1993 jıldıñ kökteminde dayın bolğan eken. Biraq soğan qaramastan Qazaqstan qırküyekte Resey rubliniñ aymağında qalu jöninde kelisim jasasauğa wmtıldı. Biraq köp wzamay teñge aynalımğa şıqtı. Osı aralıqta ne boldı?

Serikbolsın Äbdildin: - “Rubl' aymağında bolamız” degen – Qazaqstan prezidentiniñ ideyası. Al Joğarğı keñes “töl aqşamız boluı kerek” degen wstanımda boldı. Az-maz keşigip şıqqanı da sodan bolar. Jwrt “valyuta jasau üşin Angliyağa töleytin aqşamız bolmadı” dep te aytıp jür. Ol kezde aqşa bar edi. Şetel valyutası az boldı. Biraq Resey ükimeti de, Resey banki de swrağan aqşamızdı berip otırdı. Jalpı, Resey “täuelsizdik alsañdar birjola ketiñder” degen sayasat wstandı. “Ortaq aqşamen jwmıs isteyik” degen, meniñ oyımşa, anığın kesip ayta almaymın, bizdiñ prezidenttiñ ideyası.

Azattıq: - 1993 jılı qırküyekte Qazaqstan Reseymen ortaq valyuta turalı kelisim jasasuğa wmtılıp jürgende, Özbekstan öz valyutasın şığardı. Qazaqstannıñ basqa da körşileri öz valyutasın aynalımğa engizdi. Bwl elderde aynalımnan şığıp qalğan, kereksiz “saban aqşanıñ” bäri Qazaqstanğa keldi ğoy?

Serikbolsın Äbdildin: - Resey de aqşasın özgertti. 1993 jılğa deyingi şıqqan aqşanı paydalanudan bas tartıp, “ol aqşanı alğısı kelgender ala bersin” dedi. Saban aqşanıñ köpşiligi Qazaqstanğa keldi. Sondıqtan bizge jwmıs isteu öte qiın boldı. Aqşa bar, qwnı joq. Sol sebepti 1993 jıldıñ ayağında Joğarğı keñes zañ qabıldap, sol zañ boyınşa wlttıq teñgemizdi jariyaladıq.

Azattıq: - Qaraşanıñ 15-i küni teñge qolıñızğa tigende qanday äserde boldıñız?

Serikbolsın Äbdildin: - Teñgeni odan bwrın da qolıma wstadım. Öytkeni teñgeni jasağan fabrika prezidentke, Joğarğı keñes törağasına – mağan jäne prem'er-ministrge dep üş-tört al'bom jasap beripti. Ol al'bom mende osı künge deyin bar. Jaqsı şıqqanına quandıq. Teñgeniñ aynalımğa şığuı qiın bolğan joq.

Azattıq: - Swhbatıñızğa raqmet!

Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • Nazarbaevtan keyingi Qazaqstan ne bolmaq?

    2018 jılı elimizdiñ sayasi ömirindegi key oqiğalar bilik tranzitine jan-jaqtı dayındıq jürip jatqanın äygiledi. Sayasattanuşı, Täuekelderdi bağalau tobınıñ jetekşisi Dosım Sätbaev qazirgi tranzit mehanizmi prezident N.Nazarbaev közi tiri kezde ğana jwmıs isteydi, sondıqtan biliktiñ qanday jolmen jäne kimge auısatını belgisiz dep esepteydi. 2018 jıl ayaqtalar twsta Dosım Sätbaevpen bastı sayasi oqiğalarğa taldau jasap, Nazarbaevsız Qazaqstan tap bolatın mäselelerge üñilip kördik. Sayasattanuşı D.SÄTBAEV Qauipsizdik keñesi wjımdıq mwrager bola almaydı – Dosım, biılğı elimizdiñ sayasi ömirindegi aytulı oqiğalardıñ biri ­– «Qauipsizdik keñesi turalı» zañnıñ qabıldanuı. Qauipsizdik keñesi konsul'tativti-keñesşilik organnan konstituciyalıq organğa aynaldı, al birinşi prezidentke onı ömir boyı basqaru qwqı berildi. Keybir sarapşılar bwdan bilik tranzitine dayındıqtıñ nışanın bayqadı. Sizdiñ oyıñızşa, bwl

  • MÄULEN ÄŞİMBAEV: QAZAQ HALQINIÑ MEMLEKET QWRAUŞI WLT EKENİN AŞIQ AYTUIMIZ KEREK

    Qarağandı – talay talant pen darındardıñ kindigin kesip, tomağasın sıpırğan, qazaq üşin qwt darıp, baq qonğan qasterli meken. Soñğı aptada osı bir ölkege eldiñ nazarı erekşe audı. Mäseleniñ mänisi de barşağa mälim. Bügin İşki ister ministriniñ birinşi orınbasarı Janat Süleymenov arnayı baspasöz mäslihatın ötkizip, mäseleniñ män-jayın tüsindirip berdi. Atalğan is boyınşa naqtı şaralar qolğa alınıp, tergeu amaldarınıñ jüyeli türde jürgizilip jatqandığın da ayttı. Qazirdiñ özinde osı iske qatısı bar degen küdikpen 8 adamnıñ wstalğanı, tağı bireuine izdeu jariyalanğanı belgili bolıp otır. Bwl keşendi jwmıstar naqtı nätijesin berip, jauaptı adamdar zañğa säykes jazaların aladı. Osı rette, orın alğan jaytqa qatıstı az-kem öz oyımızdı bildirip, ün qosqandı jön körip otırmın. Bwğan deyin

  • HAN KENENİÑ QARUI

    Beken Kayratuly Facebook paraqşasınan alındı ElordağıQazaqstan Respublikası Qarulı küşteriniñ Äskeri-tarihi muzeyiniñ auıspalı ekspoziciyalıq jädigerler körmesi ornalasqan tömengi zalında, qazaq halqı üşin qwndı zattıñ biri – Kenesarı Qasımwlınıñ mıltığı twr. HİH ğasırdıñ ortasında Wlı dalada öristegen wlt-azattıq qozğalıstıñ kösemi, ataqtı Abılay hannıñ nemeresi Kenekeñ osı mıltıqpen jau tüsirgen. Aytalıq, 1838 jılı Kenesarı Aqmola bekinisin basıp alıp, orıs äskerin quıp şıqqanın tarihtan jaqsı bilemiz. Osı oqiğa turalı el-jwrttıñ auzınan estip, hatqa tüsirgen Mäşhür-Jüsip Köpeev öziniñ «Qazaq şejiresi» attı jazbasında: «Qaraötkelde ağa swltan Qoñırqwlja duan bası bolğan. Kenesarığa qarsı twrıp soğıs salğan. Qaraötkeldi (Aqmola bekinisin aytadı) qamağanda Kenesarı küldirmamay degen mıltığımen Taytöbeniñ basında twrıp, orıstıñ qarauılşı balsäykesin (policeyin) atıp mwrttay wşırğan» deydi (A.Smayıl

  • Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

    Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluıBizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa

  • Köktürikten tarağan Qazaq ruları

    Erzat Käribay Köktürik qağanatı wlı Ğwn qağanatınan keyingi köşpendi-äskeri jwrttardıñ qwrğan imperiyası. 552-742 jıldarğa deyin 190 jılday däuren sürdi, bileuşı taypa Aşina taypası. Teritoriyası şığısta Japon teñizinen batısta qara teñizge deyin; Soltüstikte Siberiya ormandarınan Iran, Qıtayğa deyin sozılğan on million şarşı kilometr aumaqtı alıp jattı. Türki äsilinde Aşina bastağan ondağan taypalar odağınıñ atı bolatın. Tegi Ğwndar men Saqtardıñ birinen, eñ alğaşında Nionuan qağanatına qarastı temirşiler bolatın, 545 jılı Bumın qağan Terglekter(arbalılar nemese qañğarlar) Nionuandarğa attanğan jasaqtarın tosqauıldap talqanın şığardıda 50 mıñ otbası Terglekterdi bağındırıp aldıda 546 jılı Nionuan qağanı anağaydı oysırata jeñdi, anağay özin-özi öltirdi. Osılayşa Köktürik qağanatı qwrıldı. Qağanat Altay tauında şañıraq köterdi de keyin köşpendilerdiñ qasietti jwrtı bolğan

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: