|  |  |  | 

Sayasat Swhbattar Tarih

Alğaşqı teñgege Nazarbaev beynesi qalay tüspey qaldı?


Serikbolsın Äbdildin.

Serikbolsın Äbdildin. 

1993 jılı qaraşanıñ 15-inde Qazaqstan öziniñ wlttıq valyutası – teñgeni aynalımğa şığardı. Sol kezde eldiñ Joğarğı keñesin basqarğan Serikbolsın Äbdildin teñgeniñ qalay basılğanı jaylı, dizaynı qalay dayındalğanı turalı aytıp berdi.

Teñge aynalımğa şıqpas bwrın Qazaqstan soñğı sätke deyin Reseydiñ rubl' aymağında qaluğa tırıstı. Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev “Ğasırlar toğısında” attı kitabında rubl'di saqtap qaluğa degen wmtılısın “rubl' aymağınıñ bwzıluı (ortaq valyuta – red.) TMD elderinen alşaqtaudı tezdeter edi. Al Qazaqstan bwğan dayın emes edi” dep tüsindiredi. Kitapta Nazarbaev “1992 jılı Reseyde barlıq bağa bosatıldı. Sol kezde iske kiristik. Men Qazaqstan valyutasın şığarudı bastau turalı qwpiya jarlıqqa qol qoydım” dep jazdı. Alayda Azattıq tilşisimen swqbattasqan Joğarğı keñestiñ sol kezdegi törağası Serikbolsın Äbdildin teñge şığaru isinde aytarlıqtay qwpiya bolmağanın aytadı.

Qazaqstandıq teñge
OQI OTIRIÑIZ

Keşikken teñgeniñ şirek ğasırlıq jolı

Azattıq: - “Teñge öte qwpiya jağdayda dayındaldı” degen sözder bar. 1993 jılı qırküyekte reseylik “Rossiyskaya gazetağa” bergen swhbatıñızdı oqıdım. Swhbatta Qazaqstan öz aqşasın şığaruğa dayındalıp jatqanı jaylı aşıq aytıpsız. Teñge qwpiya türde dayındaldı ma?

Serikbolsın Äbdildin: - Qwpiya degen mälimet ötirik. Sebebi ol kezde teñgeni dayındau Joğarğı keñestiñ qwziretine kiretin. Öytkeni Wlttıq bank törağası men ministrlerdiñ bärin Joğarğı keñes bekitetin. Teñgeni dayındau jwmısın Joğarğı keñes öz betinşe, eşkim aytpay-aq bastadı. Deputat Timur Süleymenov dizaynın jasadı. Sauıq Täkejanovtıñ (deputat – red.) Joğarğı keñestegi ekonomikalıq reformalarmen şwğıldanatın komitetine aqşa dayındaudı jüktedik. Komitettiñ jwmısı öz aramızda aşıq jürdi. Töralqada qaralğan teñgeniñ jwmısı jwrtqa da taraydı ğoy. Al keyinirek teñge dayındau jwmısı turalı prezidentke bayandadım. Nwrswltan Nazarbaevtıñ sondağı reakciyası osı künge deyin esimde saqtalıptı. “Oybay, onı El'cin bilip qoysa qaytemiz” dedi. Sebebi ol Boris El'cinmen (1991-99 jılğı Resey prezidenti – red.) “rubl' aymağında bolamız” degen äñgimeni bastap jürgen edi. Al biz memleket bolğannan keyin öz valyutası boluı kerektigin eskerip, eşkimnen jasırmay-aq [jwmıs] istegenbiz. Ol kezde Resey Ortalıq bankiniñ törağası Viktor Geraşenkonı öte jaqsı tanitın edim. Ol Qazaqstan swrağan aqşanı berip twrdı. Bir jolı “Serik Abdildaeviç, öz aqşalarıñız qaşan boladı?” dep qaljıñdadı. Men “jwmıs ister jatırmız” dedim. Al “qwpiya” dep jürgenderiniñ de bir sebebi bar.

Bir küni Nwrswltan Äbişwlı “teñgege qanday belgi qoyamız?” dep swradı. “dizaynnıñ bärin köriñiz” dedim. Ol “prezidenttiñ suretin salayıq degen de wsınıs bar eken ğoy” dep küldi. “Osı zamanda tiri patşanıñ suretin salatın memleket körgenim joq” dep men de küldim. Arada biraz uaqıt ötken soñ “teñgeniñ dizaynın Erik Asanbaev (Qazaqstannıñ sol kezdegi vice-prezidenti – red.) qarasın, sağan qarağanda bos qoy” degen soñ kelistim. Asanbaev pen Täkejanov birigip, teñgeniñ suretterin jasağan bir uaqıt boldı. Sol uaqıttı kimniñ suretiniñ şığatını qwpiya boldı. Jwrt “teñge qwpiya jasaldı” dep sonı aytıp jürgen bolar.

Azattıq: - Teñgege prezidenttiñ sureti basılmay qaldı ma?

Serikbolsın Äbdildin: - Keyin bir äñgimeleskende “mınalar meniñ suretimdi wsınıp otır” dep tağı da ayttı. “Ne dediñiz?” dep swradım. Prezident “äli erte” dep külip jauap beripti.

Joğarğı keñes törağası Serikbolsın Äbdildin (oñ jaqta) men vice-prezident Erik Asanbaev (sol jaqta) Joğarğı keñes töralqasında otır. Minberde - Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev. 1992-93 jıldarı tüsirilgen foto.

Joğarğı keñes törağası Serikbolsın Äbdildin (oñ jaqta) men vice-prezident Erik Asanbaev (sol jaqta) Joğarğı keñes töralqasında otır. Minberde – Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev. 1992-93 jıldarı tüsirilgen foto.

Azattıq: - Teñge 1993 jıldıñ kökteminde dayın bolğan eken. Biraq soğan qaramastan Qazaqstan qırküyekte Resey rubliniñ aymağında qalu jöninde kelisim jasasauğa wmtıldı. Biraq köp wzamay teñge aynalımğa şıqtı. Osı aralıqta ne boldı?

Serikbolsın Äbdildin: - “Rubl' aymağında bolamız” degen – Qazaqstan prezidentiniñ ideyası. Al Joğarğı keñes “töl aqşamız boluı kerek” degen wstanımda boldı. Az-maz keşigip şıqqanı da sodan bolar. Jwrt “valyuta jasau üşin Angliyağa töleytin aqşamız bolmadı” dep te aytıp jür. Ol kezde aqşa bar edi. Şetel valyutası az boldı. Biraq Resey ükimeti de, Resey banki de swrağan aqşamızdı berip otırdı. Jalpı, Resey “täuelsizdik alsañdar birjola ketiñder” degen sayasat wstandı. “Ortaq aqşamen jwmıs isteyik” degen, meniñ oyımşa, anığın kesip ayta almaymın, bizdiñ prezidenttiñ ideyası.

Azattıq: - 1993 jılı qırküyekte Qazaqstan Reseymen ortaq valyuta turalı kelisim jasasuğa wmtılıp jürgende, Özbekstan öz valyutasın şığardı. Qazaqstannıñ basqa da körşileri öz valyutasın aynalımğa engizdi. Bwl elderde aynalımnan şığıp qalğan, kereksiz “saban aqşanıñ” bäri Qazaqstanğa keldi ğoy?

Serikbolsın Äbdildin: - Resey de aqşasın özgertti. 1993 jılğa deyingi şıqqan aqşanı paydalanudan bas tartıp, “ol aqşanı alğısı kelgender ala bersin” dedi. Saban aqşanıñ köpşiligi Qazaqstanğa keldi. Sondıqtan bizge jwmıs isteu öte qiın boldı. Aqşa bar, qwnı joq. Sol sebepti 1993 jıldıñ ayağında Joğarğı keñes zañ qabıldap, sol zañ boyınşa wlttıq teñgemizdi jariyaladıq.

Azattıq: - Qaraşanıñ 15-i küni teñge qolıñızğa tigende qanday äserde boldıñız?

Serikbolsın Äbdildin: - Teñgeni odan bwrın da qolıma wstadım. Öytkeni teñgeni jasağan fabrika prezidentke, Joğarğı keñes törağasına – mağan jäne prem'er-ministrge dep üş-tört al'bom jasap beripti. Ol al'bom mende osı künge deyin bar. Jaqsı şıqqanına quandıq. Teñgeniñ aynalımğa şığuı qiın bolğan joq.

Azattıq: - Swhbatıñızğa raqmet!

Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • Qañırağan qala, qirağan ğimarattar häm küşeygen küzet

    Asılhan MAMAŞWLI Arıstağı örtenip jatqan ğimarattıñ biri. 25 mausım 2019 jıl.  Arıstağı jarılıstan keyin qala köşeleri bos qalğan. Jarılıstan qalada biraz üy men ğimarat qirağan. Arıs qalasına barğan Azattıq tilşisiniñ körgenderi. “JARILIS BOLĞANDA BÄRİN TASTAY QAŞTIQ” Arıstıñ kireberisinde küzet küşeygen. Policeyler men qaru wstağan äskeriler qalağa twrğındardı kirgizbey twr. Sol mañda “üyime barsam” degen eki jüzge juıq adam kelgen. Solardıñ biri Sadıq Orazgeldi jarılıs bolğanda “aldı-artına qaramay qaşqandarın” aytadı. – Qwjatımdı aluım kerek. Qorada maldar qalğan, solardı suaru kerek. Jayau bolsa da, kirip şığuım kerek. Keşe jarılıs bolğanda qwjattarımdı, bärin tastay qaştıq ğoy, – dedi Arıs twrğını. Auılğa kireberiste twrğan tağı bir twrğın “jolğa şığuım kerek, üyde qwjatım men poyız

  • Toqaev: Bilik halıqtıñ talabın estidi, jwmıs isteymiz

    Qasım-Jomart Toqaev saylau küni dauıs bergen sät. Nwr-Swltan, 9 mausım 2019 jıl. Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev Euronews telearnasına bergen swhbatında eldegi mitingiler men halıqtıñ talabı jaylı ayttı. Onıñ sözinşe, bilik narazılıqqa şıqqandardıñ talabına qatıstı jwmıs jasap jatır. “Narazılar äleumettik mäseleler boyınşa talaptar qoydı. Mäseleler barın joqqa şığarmaymın. Halıq kedeylendi. Olar bilikten äleumettik-ekonomikalıq mäselelerdi şeşudi talap etedi. Bilik estidi. Jwmıs isteymiz” dedi ol. Qasım-Jomart Toqaev eldegi saylau ädil ötti dep sanaydı. “Ärine, olar (saylau ädil emes dep narazılıqqa şıqqandar – red.) bosatıladı. Olar saylau ädil ötpedi dep oylaydı. Al meniñ oyımşa, saylau jalpı ädil ötti” dedi Qazaqstan prezidenti telearnağa. Toqaev Euronews arnasına bergen swhbatında miting kezinde kezdeysoq wstalğandardan keşirim swradı. Qazaqstan basşısı wstalğandar

  • Dosım Sätpaev: “Eski kadrlarmen jüyeni jañartu mümkin emes”

    Petr TROCENKO Sayasattanuşı Dosım Sätpaev. Almatı, 5 mausım 2019 jıl. Täuekeldi bağalau tobınıñ jetekşisi Dosım Sätpaev Azattıqqa bergen swhbatında Qazaqstanda saylaualdı nasihattıñ qalay ötkeni jäne jaña prezidentti işki jäne sırtqı sayasatta qanday sınaq kütip twrğanı turalı ayttı. Azattıq: Qazaqstandağı saylaualdı nasihatı türlişe bağalanıp jatır. Bir jaq bäseke men sayasi balama bar deydi. EQIW missiyası bastağan ekinşi jaq saylaualdı nasihatın süreñsiz, azın-aulaq wran men bilbordtan aspaytın nauqan dep sipattaydı. Bwl saylaualdı nasihatın tartıstı bäseke deuge kele me? Dosım Sätpaev: Bwl saylau baqılau tizginin uısınan şığarmağan birinşi prezidenttiñ (Nwrswltan Nazarbaev – red.) bilikti mwragerge tapsıru procesin zañdastıru äreketi ekenin negizge alu kerek. Sondıqtan saylau oyınşılardıñ bäri özderine berilgen röli men ornın jaqsı biletin spektakl'ge

  • Qastandıqpen öltirilgen belsendi Ğalı Baqtıbaevtıñ auılı

    Elena VEBER Ğalı Baqtıbaevtıñ tuıstarı belsendi atıp öltirilgen üydiñ aldında otır. Qarağandı oblısı, Atasu auılı, 1 mausım 2019 jıl. Atasu auılı twrğındarın qoğam belsendisi Ğalı Baqtıbaevtıñ qatıgezdikpen öltirilui şoşıttı. Jergilikti jwrt marqwmdı “batıl, şınşıl” äri “auıl twrğındarınıñ mäselesi jaylı jii şağım jazatın adam edi” dep eske aladı. Azattıq tilşisi Atasuda bolıp, belsendiniñ tuıstarı jäne auıldastarımen söylesip qayttı. ATASU TWRĞINDARIN DÜRLİKTİRGEN OQIĞA Qarağandıdan eki jüz şaqırım jerde ornalasqan Atasu auılında 14 mıñnan astam adam twradı. Azattıq tilşisine mamırdıñ 28-ine qarağan tüni osı auılda atıp öltirilgen jergilikti belsendi Ğalı Baqtıbaev twrğan üydi birden tabu mümkin bolmadı. Köşede kezdesken adamdar belsendiniñ üyine qalay baruğa bolatının tüsindire almağanımen, Ğalı Baqtıbaevtı jaqsı biletinin, onıñ auıldastarına

  • TOĞWRIL HANNIÑ «TONIMEN TUĞAN WLI» JÄNE OLARDIÑ ARASINDAĞI TÜYTKİLDER

    Janımhan Oşan   Tarihi ädebietterde, mwnda Raşid ad-dinniñ äygili eñbeginde, «Moñğoldıñ qwpiya şejiresinde», «YUan şi» (yuan' patşalığı tarihı) kitabında kereydiñ Toğwrıl Oñ hanı men Temüjinniñ qarım-qatınasına toqtalğan kezde, attöbelindey azğana moñğoldıñ Esugey esimdi bahadüriniñ jetimi – Temüjinniñ öz ağayındarı Tayşığwttardan jäbir körip, «köleñkeni jarşı qıp, qılqwyrıqtı qamşı qıp» tağdırdıñ tälkegine wşırap, Toğwrıl hanı «äkemizdiñ andası bolğandıqtan, äkemiz siyaqtı ğoy» dep, äke ornına äke twtıp, qayın jwrtı – qoñırattar bergen qara bwlğın işigin alıp, oğan sälem bere baruınan bastaydı. «Äkeñ ölse ölsin, äkeñdi köre qalğan ölmesin» demekşi, Temüjinniñ saparı sätti bolıp şığadı. Pana twta barğan äkesiniñ köne «Andası» Toğwrıl han ağınan jarılıp: Mınau bwlğın işiktiñ, Qolqasına jaramın. Bıtırağan eliñniñ, Basın qosa

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: