|  | 

Ruhaniyat

WLTTIQ QWNDILIQTARDI ESKİRDİ DEP KİM AYTTI?

Qazaq
Almatı qalası Din isteri jönindegi basqarmasınıñ qoldauımen "Din
men dästür" jobası ayasında "Adırna" wlttıq-etnografiyalıq birlestigi
halqımızdıñ ruhani  qwndılıqtarın nasixattauda birşama is şaralar
ötkizdi.
Jaqında änşi-küyşi, kompozitor, tarixşı-etnograf, önertanuşı,
jazuşı, kinoger scenarist Erlan Töleutaymen Saparğali Begalin
atındağı memlekettik balalar kitaphanasında tamaşa bir kezdesu ötken edi.
Wltımızdıñ maqtanarlıq ruhani qwndılıqtarı köp. Solardıñ biri
de biregeyi qazaqtıñ salt-dästürleri. Bwl kezdesu qazaq wltınıñ salttarı
turalı taqırıp ayasında örbidi. Qazaqta salt-dästürler köptep sanaladı.
Ärqaysısınıñ mañızı men ornı da erekşe. Mısalı: «şildehana», «twsau
kesu», «arızdasu», «asatu», «aşamayğa otırğızu», «at-ton ayıp töleu»,
«äulie aralau», «besikke salu», «besikti alastau», «jeti atanı bilu»,
«moyınğa bwrşaq salu», «müşel jas», «sauın aytu», «süyek jañğırtu»,
«jılu jinau», «sıñsu», «balağa esim beru», «itköylek kigizu», «bal aşu»,
«bala asırap alu», «bädik aytu», «bäsire», «bauırğa salu», «qız köru», «qwda
tüsu», «jasau dayındau», «betaşar», «wrın baru», «ayttıru», «bata beru»,
«toybastar aytu», «toytarqar aytu», «tasattıq», «enşi beru», «estirtu»,
«joqtau aytu», «toqtau aytu», «köñil aytu», «körimdik beru», «süyinşi
swrau», «jambı atu», «ämeñgerlik», «jesir dauı», «jılu jinau», «köterme»,
«qwn talap etu», «qonaq kütu», «balanı qırqınan şığaru», «oramal tastau»,
«tamır bolu», «şapan jabu», «qalıñ mal beru», «toqım qağar», «qwyrıq
maylau», «tırnaq aldı», tağısın tağılar. Qazaqtıñ salt dästüriniñ sanı
naqtı qanşa ekeni belgisiz. Mısalı tek toylardıñ türleri qanşama
deseñizşi! Mısalı «qwyrıq botqa», «bauır ayaq», «tırnaq aldı» t.b.
Erlan Töleutay qazaq salt-dästürleri turalı köptegen qızıq
äñgimeler ayttı.  Ğalım naqtı derekter keltire otırıp söz söyledi.
Mısalı dedi ol, jazuşı Säbit Mwqanwlı «Ömir mektebi» şığarmasında
toydıñ «Besikke salar» degen türi turalı bılay dep jazğan:  «Besikke salar»
atalatın toyğa arnaulı qoy soyıldı da, Sibanğa qarağan üş auıldıñ
qatın-qalaşı tügel şaqırıladı. Besikke böler aldında balağa «itköylek»
atalatın, arqa jağı jırıq köylek kigizedi de, (ol – bala «it», «rahitta»
atalatın auruğa şaldıqpasın degen ırım) balanı jeti kempirdiñ
taqımınan ötkizip ap, sodan keyin, tuğan balaları twraqtı bolğan kempir
ğana bileydi… Odan keyin, «etine jara tüsse tez jazıladı» dep, qırıq kün
twzdı sumen ğana şomıldıradı eken, «denesi tığız jäne oñtaylı bop
ösedi» dep, qırıq künge deyin, besikten şeşilgen sayın «sılau may»
atalatın, tortasınan ayırılğan maymen denesin tügel sılap, «ös, ös!..» dep,
qırıq künge deyin besiktiñ qasına şam jağıp qoyadı eken.
Qırıq kün tolğanda, balanıñ «it köylegin» şeşip aladı da,
ittiñ moynına kigizip, auıldı jağalay quadı da, sodan keyin köylekti
it moynınan alıp, örtep jiberedi, balanı odan keyin bölerde qırıq

qasıq sumen şomıldırıp, ol sudı qırıq qatınğa tükirtip, adamnıñ
ayağı baspaytın jerge töktiredi eken…»
«Süyinşiden köñil aytuğa deyin» attı kitapta «Twsaukeser» saltı
turalı jazılğan: «Keyde ata-ana jas büldirşini qaz-qaz twra bastağanda:

Ala jipti eseyin,
Twsau qılıp keseyin.
Käneki jürşi böpeşim,
Täy-täy böpem,
Täy böpem…

dep «Täy-täy» (Twsaukeser) jırın aytatın sätter de boladı».
Ğalım dästürlerdiñ bayırğı zamannan kele jatqandarı turalı
oslayşa naqtı derekter turalı ayta otırıp jwrtşılıqqa qızğılıqtı
türde bayandadı. «Enşi alu» saltınıñ bayırğı ruhani qwndılıq ekenin
«Qobılandı batır» jırınan üzindi oqıp däleldedi:

Qobılandı bala keledi,
Köktimge sälem beredi:
«Enşisin bölip Qwrtqağa,
Bärin de berip jatırsıñ,
Bergeniñ mağan ne?» – dedi.

Bwl üzindiden biz nşi beru saltı «Qobılandı batır» jırınıñ bayırğı
zamanda payda bolğanın jäne türli-türli bolğanın bäle alamız dedi ğalım:

Köktim aymaq atası:
«Şırağım balam kel! – deydi.
Bergenim sağan bil,  deydi,
Töbeñde twrğan tört bwlıt
Enşiñ balam, sol, – deydi.
Jaz bolsa, şığar kün jaqtan,
Qıs bolsa, şığar jel jaqtan
Şırağım, balam, sen, – deydi,
Tapsırdım seni soğan – dep,
Endi atıña min», – deydi.
Ğalımnıñ aytuı boyınşa osınday salt-dästürler qazaqta barşılıq.
Ğalım Erlan Töleutay äñgimesin arı qaray türli salttar turalı ayta kelip
tağı da tağı da keremet mısaldar keltire otırıp örbitti. Aruaqqa sıyınu,
turalı da ayttı. Basqa da saltar men jhn-joralar turalı aytudı da
wmıtpadı. At baptau, at twldau, ämeñgerlik,  sauın aytu, sıbağa taratu,
sälemdeme joldau, jarıs qazan, kindik şeşe, til-közden saqtanu,  t.b.
salttar turalı keremet sözder ayttı.
Ğalım qazaq salttarı turalı şeteldik ğalımdardıñ esteligin de
qızıqtı da naqtı oqiğalar negizinde däleldep berdi.Mısalı: Qarapayım
qazaqtar han, töre-swltandarmen amandasqanda olardı «Aldiyar» dep atap,
eki qolın keudesine, nemese tizerlep twrğanda oq qolın oñ tizesine qoyuı
şart bolğan. Töremen jol üstinde kezdesip qalğan jağdayda qarapayım qazaq
atınan tüsip bir tizesin bügip amandasuı kerek bolğan. Al töre oñ qolın
onıñ iığına qoyıp: «Aman ba?» dep jauap beretin.

Handar elşilerdiñ iığına da qolın qoyğan. 1756 jılı Kişi jüzdiñ
hanı Äbilhayırdıñ ordasında bolğan elşi Djon Kestl' bılay dep estelik
qaldırğan: «Tez ötken üş sağattay uaqıt alğan qabıldau barısında han
meniñ iığıma qolın qoydı. Keyin biluimşe bwl adamdı silaudıñ eñ ülken
körinisi eken».
«Toqtau aytu» saltı turalı ğalım mınaday bir qızıq mälimetpen
bölisti: Ğalım Şoqannıñ atası Uäli han qaytıs bolğanda Baydalı şeşen
joqtau aytpaq bolğan Ayğanım hanşağa: Siz joqtau aytpaqsız, al men sizge
toqtau aytayın dep öleñmen bılay deydi::
– Qayrat degen qıran bar,
Qayğığa tizgin bermeytin.
Qayğı degen jılan bar,
Özekti şağıp örteytin.
Ümit, senim tilek bar,
Quantıp, quat aldırar.
Jılau degen azap bar,
Quartıp otqa aldırar.
Men qayğıñdı qozğağalı kelgem joq,
Qayratıñdı qoldağalı keldim.

Bwnday sözderdi estigen Ayğanım hanşa şeşenge hannıñ Köksırğanaq degen
atın sıyğa tartqan.
Osınday qızıqtı da mazmwnı tereñ äñgimelerdi jinalğan köpşilik
wyıp tıñdadı. Ğalımnıñ auzınan estigen äñgimelegen ğalınıñ mına
mälimetteri kimdi de bolsa bey-jay qaldırmağanı anıq. Erlan Töleutay
«Bata beru» saltı turalı da qızıqtı etip bayanday bildi. Ataqtı Añıraqay
şayqasında erligimen atı şıqqan Qoygeldi batırğa Töle bi bılay dep bata
bergen eken:

Atalı wldıñ sözi bayan-dı,
Atasız wldıñ sözi şayan-dı.
Atalı wl Qoygeldim,
El üşin neden ayandı?!
Jelkesin üzdi swm jaudıñ,
Degende qater tayandı.
Olja äpergen eriñe
Sayalat elim sayañdı!
Qoygeldim, jay qolıñdı,
Alla oñğarsın jolıñdı!…
Ata jolın quğan wl
Alaşqa ämse pana bol!
Wldarına ağa bol!
Qızdarına pana bol!
Qoygeldim ämse qıran bol,
El-jwrtıña wran bol!
Joñğarlarğa qarsı jorıqqa attanbaq bolğan Rayımbekke anasınıñ
bergen batasın da ğalımnan estigen köpşilik dän riza boldı:

Qolıñdı jay qwlınım,
Järdem bolsın qwdayım.
Medet tilep pirlerden,
Jaratqanğa jılayın.
Ğayıp eren, qırıq şilten,
Adassa jolğa salıp jür,
Sırtıñnan qorğap bağıp jür…
Jauğa attanıp barasıñ,
Anañnıñ qwrttıñ şarasın.
Qalmaqtan kekti aldırıp,
Jazğaysıñ köñil jarasın.
Seskenbey jür şırağım,
Ataña jetip barasıñ.
Jaratqan ie qoldasın,
Jolbarıs bolsın joldasıñ!
Erlan Töleutaydıñ aytuınşa qazaq basqa halıq ökilderine de, tipti
qaraqşılarğa da bata beretin bolğan. Mısalı Domalaq Ana äulie atanğan
Nwrila Maqtımağzamqızı öz auılına kele jatqan qaraqşılardı körip
kempirdiñ kiimin kiip otıra qaladı. Jön swrağan qaraqşılarğa jılqığa da
jılqışılarğa da timeuin eskertedi. Biraq olar Domalaq Ananıñ aytqanın
tıñdamay jılqını quıp ketedi de tasıp jatqan Boralday özeniniñ tayazdau
jerinen ötpek bolğanda suğa ketip qala jazdap äreñ degende jağağa şığadı.
Sodan soñ Domalaq ananıñ tegin adam emestigin sezip qaytıp barıp keşirim
swraydı. Sonda Domalaq ana:
– Endeşe qoldarıñdı jayıñdar!
Qwday oñdasın, aruaq qoldasın!
Adal jürip, adal twrıñdar
Aldarıñnan jarılqasın! –
dep bata beripti.
Ğalımnıñ bilgirligine tañ qalğan köpşilik onıñ din mäseleri turalı
atyqanına da ülken köñil qoyıp tıñdadı. Endi äñgime …..taqırıbına
oyıstı. Qazaq halqınıñ salt-dästürleri qoğamnıñ şırqı bwzılmas üşin
kerekti kündelikti twrmısta ärqaşan bağıt-bağdar körsetip otırğan bğdar
şam ispetti bolğan. Al, endi älemde orın alıp jatqan bügingi kürdeli
jağdayda halqımızdıñ wlttıq ruhani qwndılıqtarı ruhani jañğıruğa
öziniñ oñ septigin tigizetini anıq.

Berdalı Ospam

kerey.kz

Related Articles

  • Maral işan Qwrmanwlı.

    Kerey ruınıñ Tarışı taypasına jatatın Aqsarı atasınıñ Nwrımbet äuletine jatadı. Bwl eldiñ ataqonısı osı küngi Reseydiñ Qorğan oblısı, Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ Jambıl audanı, Qostanay oblısınıñ Wzınköl audanı. Biz äñgime etkeli otırğan Maral Qwrmanwlı jöninde revolyuciyağa deyin de, odan keyin de, bizdiñ zamanımızda da birşama kitap, gazet-jurnal betterinde maqalaları şıqtı. Babamızğa baylanıstı materialdardı enciklopediya betterinen de tabuğa boladı. Maral işan sol qozğalıstıñ ruhani kösemi bolğan adam. Qazaq qoğamınıñ osı twsta dağdarısqa wşırağan wlttıq ruhın köteruge dinniñ ıqpalın paydalanuğa tırısqan Maral babanıñ azamattıq erligin wmıtuğa bolmaydı. Işannıñ äkesi Qwrman Kenjebaywlı bes uaqıt namazın qaldırmağan, äri batır, äri dindar adam bolıptı. Onıñ erekşe bir qasieti – adam emdeytin täuip eken. Abılaydıñ batırlarınıñ biri,

  • Abaydıñ Mäşhür Jüsipke qoyğan swrağı

    Tobıqtınıñ eline saparlap şıqqan Mäşhür Jüsip birer kisimen aqınnıñ üyine kirip kelgende Abay oğan äldeneşe tosın saual qoyıp: – Aqımaq basqa adırayıp köz bitedi, dualı auızğa sıldırlağan söz bitedi. Kelbetsiz emes ekensiñ. Aytşı, qwday qayda? Jwmaq pen tozaq qayda? – depti. Sonda Mäşhür irkilmesten: – Abaydıñ qwdayı qayda ekenin bilmeymin. Meniñ qwdayım, mine, jüregimde twr. Jwmaq pen tozaq ärkimniñ öz üyinde, qatınıñ aqıldı bolsa – jwmaq, aqımaq bolsa – tozaq, – degen eken. Abay sonda: «Mäşhürim, dese degendey ekensiñ, törge şıq» – dep qwrmet körsetipti. *** Aq neke Wrpaq! Perzent! Jan bitkenniñ kökiregin äp-sätte izgi sezimge, maqtanışqa, quanışqa toltıratın qayran jalğız auız qasietti söz! Seniñ atıñ da, zatıñ da mäñgilik.

  • QAZAQTIÑ ADAMTANU İLİMİ

    Ärbir halıqtıñ tabiği jaratılısında özin basqalardan erekşelep twratın kemel qasieti boladı. Aytalıq, ağartuşı Ibıray Altınsarin 1879 jılı Orınborda jarıq körgen «Qazaq hrestomatiyası» attı eñbeginde, qazaq jaratılısı öte taza halıq, onıñ sana-sezimi men swñğılalığı bireu salıp bergen tar şeñberge sıymaydı dese, HİH ğasırda ömir sürgen polyak zertteuşisi A.YAnuşkeeviç kündeliginde, «qazaqtardıñ aqıl-oy qabileti men swñğılalığına eriksiz tañırqay, tañdanbasqa basqa amal joq» dep halqımızdıñ basqalardan artıq kemel qasieti jaylı tamsana jazadı. Demek, halıqtıñ basqa jwrttan erekşeligi – onıñ swñğılalığı eken. Birde ataqtı Qaz dauıstı Qazıbek bi tañ bozımen jılqı üyirin şolıp kele jatıp, betkeyde erin jastanıp wyıqtap jatqan jieni Jänibek batırdı körip: «Eliñdi el etersiñ, Ejelgi jerge jetersiñ, Eki böriñ twrğanda, Ekelenbey ne

  • YAsin Qwmarwlı: Ejelgi Türki taypalarındağı tötemdik añ – qwstardıñ añızdıq negizderi

    Anotaciya  Maqalada grifon, kökböri (Qwsböri) täñir wğımdarı men atauları töñiregindegi sonday-aq Saq, Ğwn, Üysin, Türkilerdiñ böri tötemdiligi jäne attarınıñ da börige baylanıstılığı zertteledi. Grifon jäne kökböri Grifon (griffon) qazirge deyingi anıqtamağa say jartılay arıstan, jartılay qwmay nemese bası, qanatı qws, denesi arıstan añızdıq maqwlıq (狮鹫). Bireuler onı jauızdıqtıñ simvolına balasa endi bireuler izgiliktiñ (tipti Hristostıñ)nışanı dep biledi. «Etimologiya» attı  eñbekte: «Hristos – arıstan, öytkeni onda teñdessiz parasat jäne qüş-quat bar, Hristos äri qwzğın, öytkeni ol qayta tirilgen soñ aspanğa köterilip, jwmaqqa şığadı», – dep jazılğan. Grifon köbine grek añızdarında jolığadı. Onıñ arğı jäne keyingi zamanğı mädeniet, etnos, t.b. tanudağı ornı mañızdı. Ol qiır şığıstıñ aydaharı siyaqtı bir däuir mädenietiniñ simvolı. Dese de, grifon grek añızdarında ğana saqtalıp qalmastan,  basqa  aymaqtarda da  keñinen  taralğandığı  bayqaladı.  Äsirese onıñ arheologiyalıq deregi Ortalıq Aziya öñirinen köp bayqaladı. Bayırğı Elamdıqtar onı arhitekturada keñinen paydalanğan. Gerodottıñ «Tarih» attı wlı eñbeginde griffon  birneşe  jerde  jolığadı,  barlığı  saqtarğa  baylanıstı.  Gerodot  jäne saqtar  jerinde  grifonnıñ  äygili  bolğandığın  da  jazadı.  (IV.79)  Tarihi derekterge,  añızdarğa  negizdelgende  grifon  Ukrainadan  Orta  Aziyağa  deyinge skif dalasında bolğan dep qaraladı. Saqtardıñ grifon äsem öneri turalı: saq molalarında bar. Berelde, Pazırıqta, Esikte, Alagude, tipti ğwndardıñ köşi jäne joyqın jorığımen birge Qiır Şığıs jerine deyin jetkendigi bayqaladı. Gerodottıñ  aytuınşa,  issedondardıñ  joğarğı  jağında  arimaspı,  yağni jalğız  közdiler  twradı.  Al  olar  twrğan  jerde  altındı  qorıp  jatqan  grifon boladı  dese,  ol  tağı,  issedondardıñ  arimaspı  jağınan  ığıstırılıp,  odan skifter issedondar jağınan ığıstırılğandığın jazadı [1]. Gerodot:  «Bwl  aradan  şalğaydağı  jağdaylar  turalı  mälimetterdi  tek issedondardıñ aytqandarınan ğana bilemiz. Olar jalğız közdiler men altın qorıp jatqan grifon turalı äñgimeleydi. Skifter bwl äñgimelerdi issedondardan estidi. Odan skifter onı grekterge jetkizedi. Sonımen biz olardı jalğız közdiler dep atadıq. Skifter Arimaspi  deydi. «Arima» bir degendi, «spu» köz degendi bildiredi», – deydi [2].

  • Qoş bol, Sovettik ataular!

    Redakciyadan: Küni büginge deyin Bolat Bakauov basqaratın Pavlodar oblısına, ondağı tildik mäselelerge, jer-su ataularına, äleumettik mäselelerge t.b. qatıstı sıni söz Abai.kz aqparattıq portalında az jazılğan joq. Biz jazsaq ötkir häm ädil sın jazdıq. Bireudi naqaq qaralap, derek bwrmalağan joqpız. Özekti problemalarğa öz oyımızdı qostıq. Sonıñ biri – öñirdegi ögey ataular edi. Eski odaqtıñ kezinde ideologiyalıq mäjbürleu arqılı engen sol bir sayasi häm beysauat ataulardıñ küni büginge deyin saqtalıp kele jatqanın talay ret jazdıq.  Bügin redakciyamızdıñ elektrondı poştasına Pavlodar oblısı Tilderdi damıtu jönindegi basqarmasınıñ onomastika jwmıstarı bölimi öñirdegi jer-su, eldi-meken men köşe, audan atauların qazaqılandıru boyınşa atqarılğan jwmıstar turalı egjey-tegjeyli bayandap, maqala joldaptı. Söytsek, Kereku jwrtı “Qoş bol, sovettik ataular” depti. Naqtılap

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: