|  |  | 

Тарих Қазақ шежіресі

Көктүріктен тараған Қазақ рулары

Ерзат Кәрібай

Edil  qagan

Көктүрік қағанаты ұлы Ғұн қағанатынан кейінгі көшпенді-әскери жұрттардың құрған империясы. 552-742 жылдарға дейін 190 жылдай дәурен сүрді, билеушы тайпа Ашина тайпасы. Териториясы шығыста Жапон теңізінен батыста қара теңізге дейін; Солтүстікте Сіберия ормандарынан Иран, Қытайға дейін созылған он миллион шаршы километр аумақты алып жатты. Түркі әсілінде Ашина бастаған ондаған тайпалар одағының аты болатын. Тегі Ғұндар мен Сақтардың бірінен, ең алғашында Нионуан қағанатына қарасты теміршілер болатын, 545 жылы Бумын қаған Терглектер(арбалылар немесе қаңғарлар) Нионуандарға аттанған жасақтарын тосқауылдап талқанын шығардыда 50 мың отбасы Терглектерді бағындырып алдыда 546 жылы Нионуан қағаны анағайды ойсырата жеңді, анағай өзін-өзі өлтірді. Осылайша Көктүрік қағанаты құрылды. Қағанат Алтай тауында шаңырақ көтерді де кейін көшпенділердің қасиетті жұрты болған орталық Мұңғұлиядағы Өтукен тауына орда тікті. Сіра Түріктер кімдер? Олар қандай руларға бөлінген? Бұл сұрақтар әлі жауап таппай келеді.
Түріктердің саны қанша еді?
Егер 50 мың үйлік теле тайпалары 50 мың не онанда көп әскер шығара алады делік, оны жеңу үшін кемі 30-40 мың әскер керек еді, үйіткені Терглектерде осал емес, көшпенді жауынгер жұрт болатын. Түріктердің 40-50 мың атты жасағы болған болса онда 160-200 мың халқы болған деп кесіп айтуға болады. Әлемнің жартысын алған Шыңғыс қағанның Моғұл жұртыда алғашында 150-200 мың ғана халқы бар тайпалар одағы еді, кейін осы Моғұлдардың құрған империясы Моғұл империясы атанып барша көшпенділер Моғұл атанса, соған ұқсас Түрік тайпасы құрған қағанат Түрік қағанаты атанып соның салдарынан Араб пен Парсы әлеміне күллі көшпенділер Түріктер деген атпен мәлім болды.
Түрік тайпалары
«638 жылы батыс ұлыстар Үкек шадты ібіліс Түрік қаған деген атпен тахқа отырғызды, ол билікті қолына алған соң Теліш қағанмен кескілесен соғыс жүргізді, екі жақта көп адамнан айырылып шегініп кетті. Теліш қағанмен арада жер бөлісі болып іле өзенінің батысы Түрікке, шығысы Телішке тіиді. Құтаршет , Басымыл, Алантойлы, Қырғыз, Хорезім, Шөмекен (Шүмекей) сияқты елдер соған қарады… 651 жылы Ашина қара өзінің ұлы терғұнмен бірігіп жұртын бастап батысқа қоныс аударды, Түрік қағанның жұртын иемденіп кетті. Ордасын екі өгізбен мыңбұлаққа тігіп , «шібара қаған» деген атпен «он оқ Түрік, Нүшбе» елдерін биледі. Оның ішінде Түрік бес чор еді: Бірінші, Шомекен( Шөмекей) ле чор, екінші, Күлік күл чор, Ашына қара қызын соған ұзатқан. Үшінші, Шеп- шад тон чор, төртінші, Түргеш қалач чор, бесінші, Шәніш шопан чор…»( Көне таңнама. 144 тарау. Түрік баяны) .Бұнда айтылып отырған Шөмекен тайпасы Қазақтың шөмекей руы саналады.
630 жылы Табғаштардың таң империясы Шығыс түріктің Елік қағанын қолға түсірдіде 680 жылға дейін тура елу жыл Түрік қағанаты жоқ болды. Таңдықтар шығыс Түріктерді 19 ауданға бөлді. Әр руы бір аудан саналды. Сондағы аудандар Мынадай екен:
«Атық дуаны Ашина руына құрылды, Шішпет дуаны –Шішпет руына құрылды, Сонұн дуаны-Сонұн руына құрылды… баян дуаны… Шал дуаны- Шал-тұл руына құрылды, Атық дуаны Ашина руына құрылды, Чек дуаны- Чек руына (чекті руы) құрылды. Себек дуаны- Себек руына құрылды… Үкек дуаны –Үкекше руына құрылды. Неш дуаны- таднеш руына құрылды. Беріш дуаны- Беріш руында құрылды… Қара дуаны- қара руына құрылды…Бөкен тұтығы –Шөмекен (шөмекей) руына құрылды. Өрлік дуаны- Түргеш руына құрылды. Кертау тұтығы- Түргеш –алаш руына құрылды. Екі өгіз тұтығы- Шеп-шад-тон-чор руына құрылды. Иыңса тұтығы Шәнәш –шопар-чор руына құрылды. Тұзкөл ауданы – Күлік –күл-чор руына құрылды». …» ( Көне таңнама. 144 тарау. Түрік баяны)
Бұнда Түріктерге қарасты 14 рудың аты аталады. Бұлардан басқа Түріктерге бағынышты Ұйғұр, Қырғыз, Қарлұқ, Төленгіт, Сегет, Едіз, Ғұн, Сыр-енда, Ақ сеп, Бүркіт, Байырқу(барқы), Құрықан, Яғыма (Жәйма) , Шығыл(шыбыл), Чұңұт, шада қатарлы түрік тілдес ру-тайпалар және Қидан, Татаб сияқты Мұңғұл тілдес тайпалардыңда аты аталады.
Түрік тайпасына жататын рулардан Шөмекей, Шекті, Беріш, Себек( қазыр беріш құрамындағы ру) ,Түргеш ( түргіс деген атпен Қаңлылардың құрамында) Қазақ арасында күні бүгінге дейін өмір сүруде! Ал Түрік руы Түркі деген атпен Қазақтың алты Руының арасында әлі сақталып келе жатыр. Бұлар ғана емес Түрікпен тілдес, қоныстас Төлес, Қаңғар(Қаңлы), Төленгіт, Байырқы (барқы), Яғыма (Жәйма деген атпен қоңырат арасында), Шығыл( Шыбыл деген атпен Албан және шапырашты арасында) әлі өмір сүруде, Бұл Көктүрік қағанатының нағыз мұрагері Қазақ халқы екендігінің бұлтартпас дәлелінің бірі деуге болады.
742 жылы Басымыл, Ұйғұр, Қалрұқ үш тайпа бірігіп Түрік қағанатын аударып тастады, Ашына бастаған рулардан 100 мыңнан аса адам Себек қатұнның бастауында Таңдықтарға тізі бүгеді. 755-763 жылы Түріктер Таң империясына қарсы көтеріліске шығады, Ашиналарға жиен Ән рұқшан мен ашина Сүйгін бастаған 100 мыңнан аса Түрік, Тоңыра, Қидан сияқты тайпалардан құралған әскерлер Таң империясының шақ-шәлекейін шығарады. Астана қала Чаң-ән басып алынады, Таң патшасы Сі чуань ға қашады. 763 жылға келгенде Ұйғұр қағанатының көмегімен Түріктер көтерілісі жеңіліске ұшырайды, бірақта Таң патшалығы Қытай қорғаны сыртындағы орта Азия мен Шығыс Түркістаннан айырылып тек ішкі қытайға ғана біилігі жүретін елге айналады. Ашиналардан қазыр Қытайланып кеткендер неше миллион адам деген сөз бар. Қытаймен іргелес Ордос аймағында Түрік тайпасы ендігі жерде әлсіз тайпа ретінде айтылады: « Түрік –бұлардың аты –жөні көне кітаптарда көп ұшырайды, кейін бұлардың елі Ұйғұрлардың шабуылына ұшырап торғайдай тозды, қазыр бұлар бәрінен әлсіз ел…916 жылы Түрік пен Тұйғұннан елшілік келді…» (лияу тарихынан) . Ал Қидандардың Лияу патшалығына бағынған Түрік тайпасы 10-12 ғасырларда тарих бетінен көрінбейді. 14 ғасырда Алтын ордадағы «92 баулы Қыпшақ» руларының бірі –Түрік атанады. Өзбек арасындада Түрік деп аталатын ру бар. Қазақ арасындағы алты ру арасында кездесетін Түрік руы осы Алтын ордадағы Түрік руы екені даусыз! Түрікпен қатарлас Төлес тайпасы Қазақтың сегіз руының арасынан бой көрсетеді. Екеуіде тарихы ұзақ әрі даңықты рулар екеніне гүмән жоқ! Ал батыстағы Ашина әулеті Хазар қағанатына билік жүргізеді. Хазар қағанаты құлағаннан кейін барып Ашина түріктерінің қолынан біилік кетеді. Деседе Қазақ тарихы мен адамзат тарихында қалдырған ғажайып іздері ешұашанда өшпек емес!

Related Articles

  • Ясин Құмарұлы: Ежелгі Түркі тайпаларындағы төтемдік аң – құстардың аңыздық негіздері

    Анотация  Мақалада грифон, көкбөрі (Құсбөрі) тәңір ұғымдары мен атаулары төңірегіндегі сондай-ақ Сақ, Ғұн, Үйсін, Түркілердің бөрі төтемділігі және аттарының да бөріге байланыстылығы зерттеледі. Грифон және көкбөрі Грифон (griffon) қазірге дейінгі анықтамаға сай жартылай арыстан, жартылай құмай немесе басы, қанаты құс, денесі арыстан аңыздық мақұлық (狮鹫). Біреулер оны жауыздықтың символына баласа енді біреулер ізгіліктің (тіпті Христостың)нышаны деп біледі. «Этимология» атты  еңбекте: «Христос – арыстан, өйткені онда теңдессіз парасат және қүш-қуат бар, Христос әрі құзғын, өйткені ол қайта тірілген соң аспанға көтеріліп, жұмаққа шығады», – деп жазылған. Грифон көбіне грек аңыздарында жолығады. Оның арғы және кейінгі заманғы мәдениет, этнос, т.б. танудағы орны маңызды. Ол қиыр шығыстың айдаһары сияқты бір дәуір мәдениетінің символы. Десе де, грифон грек аңыздарында ғана сақталып қалмастан,  басқа  аймақтарда да  кеңінен  таралғандығы  байқалады.  Әсіресе оның археологиялық дерегі Орталық Азия өңірінен көп байқалады. Байырғы Еламдықтар оны архитектурада кеңінен пайдаланған. Геродоттың «Тарих» атты ұлы еңбегінде griffon  бірнеше  жерде  жолығады,  барлығы  сақтарға  байланысты.  Геродот  және сақтар  жерінде  грифонның  әйгілі  болғандығын  да  жазады.  (IV.79)  Тарихи деректерге,  аңыздарға  негізделгенде  грифон  Украинадан  Орта  Азияға  дейінге скиф даласында болған деп қаралады. Сақтардың грифон әсем өнері туралы: сақ молаларында бар. Берелде, Пазырықта, Есікте, Алагуде, тіпті ғұндардың көші және жойқын жорығымен бірге Қиыр Шығыс жеріне дейін жеткендігі байқалады. Геродоттың  айтуынша,  исседондардың  жоғарғы  жағында  аримаспы,  яғни жалғыз  көзділер  тұрады.  Ал  олар  тұрған  жерде  алтынды  қорып  жатқан  грифон болады  десе,  ол  тағы,  исседондардың  аримаспы  жағынан  ығыстырылып,  одан скифтер исседондар жағынан ығыстырылғандығын жазады [1]. Геродот:  «Бұл  арадан  шалғайдағы  жағдайлар  туралы  мәліметтерді  тек исседондардың айтқандарынан ғана білеміз. Олар жалғыз көзділер мен алтын қорып жатқан грифон туралы әңгімелейді. Скифтер бұл әңгімелерді исседондардан естиді. Одан скифтер оны гректерге жеткізеді. Сонымен біз оларды жалғыз көзділер деп атадық. Скифтер Arimaspi  дейді. «Arima» бір дегенді, «spu» көз дегенді білдіреді», – дейді [2].

  • Тарихыңды тани біл (яғыни Абақ Керейдің 12 руының ноқтағасы Ителі руы жайында)

    Байахмет Жұмабайұлы Тарих – әсте кешегіні аңсау емес, керісінше еске алу. Яғыни бабалар ізіне үңілу, бүгінгі бейбіт елдің кешегі тарихына көз жүгірту. Ендеше мынау бейбіт заман өткенімізге орай жаратып бергін абзалдылығына шынайы рахымет айтамыз. Біз ұлттар ара, рулар ара берекеге мән бере отырып, Қазақ тарихының ұсақ деталы болған рулық шежірені зерттеп анықтау, осы арқылы, ұлт, отан тіпті дүние тарихына өз есемізді қосу деген мақсатты алдыға ұстаймыз. Айырықша ескертеріміз: «зерттеуіміздің жеткен жері осы» дегендік емес, бұлар тек көзқарас. Әр дәуірдегі жазылым, айтылымдардан алған дәлелдер ғана. Енді бір рудан озу, биіктеу деген ойдан аулақпыз. Әрбір ру өзінің тарихына осылайша үңілер болса, мүмкін, ұлт тарихының негізі қаланар дегенді ескере кетпекпіз. Материялдық деректер Кеңесті

  • Тұрардың Қытайға құпия сапары

    ХХ ғасыр басында қазақ зиялыларының халқы үшін атқарған еңбегі ұшан-теңіз. Олардың ерен істерін әлі толық зерттеп-зерделеп үлгермей жатырмыз. Сондай тұлғаның бірі – Тұрар Рысқұлов. Бұл адамның қайраткерлік қабілеті Кеңес Одағы деңгейінен асып, Коминтерн өкілі ретінде әлемдік масштабтағы саяси істерге араласуына ықпал етті. Соның бір парасы – Азия құрлығындағы көшпенді жұрт Моңғолияның конституциясын жасап, елдің саяси-экономикалық дамуын социалистік бағытқа бұрып беруі. Істі тиянақтау үшін қайраткер аталмыш мемлекетке 1924 жылдың қазан айында барып, 1925 жылдың шілдесіне дейін 9 ай қызмет етті. Т.Рысқұловтың Моңғолияда атқарған еңбегі жайлы «Егемен Қазақстан» газетінің жылашар санында «Тұрардың Күредегі күндері» атты көлемді мақала жарияланған еді. Осы жазбада қайраткердің ол жақта атқарған жұмысы жайлы баяндалған болатын. Дейтұрғанмен Т.Рысқұлов осы

  • Шыңғыс хан және оның заманы Мұхтар Мағауин екінші кітап ұйысқан үлыс

    бірінші бөлім бүліңғір і т а р а у тауарихтың бәсі алқисса, қят бартан-бахадұрдың ұлы есугеи онан өзенін бойлап, құс салып жүр екен. кенет, атан түйе жегілген, найқала жылжып, жақындап қалған қарағұт күймені көзі шалады. атты қосшысы бар. бұл – жәуінгер меркіт тайпасының жетекші әулетінен шыққан еке-чіледу болатын. қалың қоңыраттың олқұнұт руынан қыз алып келе жатқан. жаңа түскен келіншегінің есімі – өгелін еді. иенде кездескен екеу дала рәсімімен сәлемдесті ме, жөн сұрасты ма – белгісіз. анығы – есугеидің көзі қалбағай асты, күн тимес көлеңкеде отырған өгелінге түседі. жас қыз, шындығында беті жаңа ашылған келіншек ғәжәйіп сұлу екен. өркеуде жігіттің жүрегі шым етіп, өне бойын өзгеше сезім құрсағаны күмәнсіз. бірден-ақ, «мұндай

  • Құдіретті Керей хандығы

      Керей хандығы – қазақ халқының тарихында ерекше орын алатын орта ғасырлық феодалдық мемлекет Хандық территориясы ежелгі ғұндар мен көк түріктерінің атақонысы Орталық Моңғолияда болды. Шығыста татарлар тайпалық одағы мен қамағ моңғолдармен, батыста Найман хандығымен, оңтүстікте Таңғыт мемлекетімен, солтүстігінде меркіттермен шектесіп жатты. Хандық құрамындағы ру- тайпалар кейін келе қазақ халқының бір бөлігін құрады, олар Орта жүздің керей тайпасы, арғынның тобықты руы, Ұлы жүздің албан тайпасы, кіші жүздің керейт тайпасы осы хандықтағы ру тайпалар болды. Керейлердің арғы тегі Керей тайпалық одағының шығу тегі көбінде сәнбейлерге барып тіреледі, көне сәнбей молаларындағы сүйектерге жасалған зерттеулерде мұны растайды. Дегенмен осы тайпалық одаққа ғұнның сарқыншақтарымен деңлеңдердіңде қатысы бар екенін айта кету керек. Ежелге мекені Байқал

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: