|  |  | 

Tarih Qazaq şejiresi

Köktürikten tarağan Qazaq ruları

Erzat Käribay

Edil  qagan

Köktürik qağanatı wlı Ğwn qağanatınan keyingi köşpendi-äskeri jwrttardıñ qwrğan imperiyası. 552-742 jıldarğa deyin 190 jılday däuren sürdi, bileuşı taypa Aşina taypası. Teritoriyası şığısta Japon teñizinen batısta qara teñizge deyin; Soltüstikte Siberiya ormandarınan Iran, Qıtayğa deyin sozılğan on million şarşı kilometr aumaqtı alıp jattı. Türki äsilinde Aşina bastağan ondağan taypalar odağınıñ atı bolatın. Tegi Ğwndar men Saqtardıñ birinen, eñ alğaşında Nionuan qağanatına qarastı temirşiler bolatın, 545 jılı Bumın qağan Terglekter(arbalılar nemese qañğarlar) Nionuandarğa attanğan jasaqtarın tosqauıldap talqanın şığardıda 50 mıñ otbası Terglekterdi bağındırıp aldıda 546 jılı Nionuan qağanı anağaydı oysırata jeñdi, anağay özin-özi öltirdi. Osılayşa Köktürik qağanatı qwrıldı. Qağanat Altay tauında şañıraq köterdi de keyin köşpendilerdiñ qasietti jwrtı bolğan ortalıq Mwñğwliyadağı Ötuken tauına orda tikti. Sira Türikter kimder? Olar qanday rularğa bölingen? Bwl swraqtar äli jauap tappay keledi.
Türikterdiñ sanı qanşa edi?
Eger 50 mıñ üylik tele taypaları 50 mıñ ne onanda köp äsker şığara aladı delik, onı jeñu üşin kemi 30-40 mıñ äsker kerek edi, üyitkeni Terglekterde osal emes, köşpendi jauınger jwrt bolatın. Türikterdiñ 40-50 mıñ attı jasağı bolğan bolsa onda 160-200 mıñ halqı bolğan dep kesip aytuğa boladı. Älemniñ jartısın alğan Şıñğıs qağannıñ Moğwl jwrtıda alğaşında 150-200 mıñ ğana halqı bar taypalar odağı edi, keyin osı Moğwldardıñ qwrğan imperiyası Moğwl imperiyası atanıp barşa köşpendiler Moğwl atansa, soğan wqsas Türik taypası qwrğan qağanat Türik qağanatı atanıp sonıñ saldarınan Arab pen Parsı älemine külli köşpendiler Türikter degen atpen mälim boldı.
Türik taypaları
«638 jılı batıs wlıstar Ükek şadtı ibilis Türik qağan degen atpen tahqa otırğızdı, ol bilikti qolına alğan soñ Teliş qağanmen keskilesen soğıs jürgizdi, eki jaqta köp adamnan ayırılıp şeginip ketti. Teliş qağanmen arada jer bölisi bolıp ile özeniniñ batısı Türikke, şığısı Telişke tiidi. Qwtarşet , Basımıl, Alantoylı, Qırğız, Horezim, Şömeken (Şümekey) siyaqtı elder soğan qaradı… 651 jılı Aşina qara öziniñ wlı terğwnmen birigip jwrtın bastap batısqa qonıs audardı, Türik qağannıñ jwrtın iemdenip ketti. Ordasın eki ögizben mıñbwlaqqa tigip , «şibara qağan» degen atpen «on oq Türik, Nüşbe» elderin biledi. Onıñ işinde Türik bes çor edi: Birinşi, Şomeken( Şömekey) le çor, ekinşi, Külik kül çor, Aşına qara qızın soğan wzatqan. Üşinşi, Şep- şad ton çor, törtinşi, Türgeş qalaç çor, besinşi, Şäniş şopan çor…»( Köne tañnama. 144 tarau. Türik bayanı) .Bwnda aytılıp otırğan Şömeken taypası Qazaqtıñ şömekey ruı sanaladı.
630 jılı Tabğaştardıñ tañ imperiyası Şığıs türiktiñ Elik qağanın qolğa tüsirdide 680 jılğa deyin tura elu jıl Türik qağanatı joq boldı. Tañdıqtar şığıs Türikterdi 19 audanğa böldi. Är ruı bir audan sanaldı. Sondağı audandar Mınaday eken:
«Atıq duanı Aşina ruına qwrıldı, Şişpet duanı –Şişpet ruına qwrıldı, Sonwn duanı-Sonwn ruına qwrıldı… bayan duanı… Şal duanı- Şal-twl ruına qwrıldı, Atıq duanı Aşina ruına qwrıldı, Çek duanı- Çek ruına (çekti ruı) qwrıldı. Sebek duanı- Sebek ruına qwrıldı… Ükek duanı –Ükekşe ruına qwrıldı. Neş duanı- tadneş ruına qwrıldı. Beriş duanı- Beriş ruında qwrıldı… Qara duanı- qara ruına qwrıldı…Böken twtığı –Şömeken (şömekey) ruına qwrıldı. Örlik duanı- Türgeş ruına qwrıldı. Kertau twtığı- Türgeş –alaş ruına qwrıldı. Eki ögiz twtığı- Şep-şad-ton-çor ruına qwrıldı. Iıñsa twtığı Şänäş –şopar-çor ruına qwrıldı. Twzköl audanı – Külik –kül-çor ruına qwrıldı». …» ( Köne tañnama. 144 tarau. Türik bayanı)
Bwnda Türikterge qarastı 14 rudıñ atı ataladı. Bwlardan basqa Türikterge bağınıştı Wyğwr, Qırğız, Qarlwq, Tölengit, Seget, Ediz, Ğwn, Sır-enda, Aq sep, Bürkit, Bayırqu(barqı), Qwrıqan, YAğıma (Jäyma) , Şığıl(şıbıl), Çwñwt, şada qatarlı türik tildes ru-taypalar jäne Qidan, Tatab siyaqtı Mwñğwl tildes taypalardıñda atı ataladı.
Türik taypasına jatatın rulardan Şömekey, Şekti, Beriş, Sebek( qazır beriş qwramındağı ru) ,Türgeş ( türgis degen atpen Qañlılardıñ qwramında) Qazaq arasında küni büginge deyin ömir sürude! Al Türik ruı Türki degen atpen Qazaqtıñ altı Ruınıñ arasında äli saqtalıp kele jatır. Bwlar ğana emes Türikpen tildes, qonıstas Töles, Qañğar(Qañlı), Tölengit, Bayırqı (barqı), YAğıma (Jäyma degen atpen qoñırat arasında), Şığıl( Şıbıl degen atpen Alban jäne şapıraştı arasında) äli ömir sürude, Bwl Köktürik qağanatınıñ nağız mwrageri Qazaq halqı ekendiginiñ bwltartpas däleliniñ biri deuge boladı.
742 jılı Basımıl, Wyğwr, Qalrwq üş taypa birigip Türik qağanatın audarıp tastadı, Aşına bastağan rulardan 100 mıñnan asa adam Sebek qatwnnıñ bastauında Tañdıqtarğa tizi bügedi. 755-763 jılı Türikter Tañ imperiyasına qarsı köteriliske şığadı, Aşinalarğa jien Än rwqşan men aşina Süygin bastağan 100 mıñnan asa Türik, Toñıra, Qidan siyaqtı taypalardan qwralğan äskerler Tañ imperiyasınıñ şaq-şälekeyin şığaradı. Astana qala Çañ-än basıp alınadı, Tañ patşası Si çuan' ğa qaşadı. 763 jılğa kelgende Wyğwr qağanatınıñ kömegimen Türikter köterilisi jeñiliske wşıraydı, biraqta Tañ patşalığı Qıtay qorğanı sırtındağı orta Aziya men Şığıs Türkistannan ayırılıp tek işki qıtayğa ğana biiligi jüretin elge aynaladı. Aşinalardan qazır Qıtaylanıp ketkender neşe million adam degen söz bar. Qıtaymen irgeles Ordos aymağında Türik taypası endigi jerde älsiz taypa retinde aytıladı: « Türik –bwlardıñ atı –jöni köne kitaptarda köp wşıraydı, keyin bwlardıñ eli Wyğwrlardıñ şabuılına wşırap torğayday tozdı, qazır bwlar bärinen älsiz el…916 jılı Türik pen Twyğwnnan elşilik keldi…» (liyau tarihınan) . Al Qidandardıñ Liyau patşalığına bağınğan Türik taypası 10-12 ğasırlarda tarih betinen körinbeydi. 14 ğasırda Altın ordadağı «92 baulı Qıpşaq» rularınıñ biri –Türik atanadı. Özbek arasındada Türik dep atalatın ru bar. Qazaq arasındağı altı ru arasında kezdesetin Türik ruı osı Altın ordadağı Türik ruı ekeni dausız! Türikpen qatarlas Töles taypası Qazaqtıñ segiz ruınıñ arasınan boy körsetedi. Ekeuide tarihı wzaq äri dañıqtı rular ekenine gümän joq! Al batıstağı Aşina äuleti Hazar qağanatına bilik jürgizedi. Hazar qağanatı qwlağannan keyin barıp Aşina türikteriniñ qolınan biilik ketedi. Desede Qazaq tarihı men adamzat tarihında qaldırğan ğajayıp izderi eşwaşanda öşpek emes!

Related Articles

  • YAsin Qwmarwlı: Ejelgi Türki taypalarındağı tötemdik añ – qwstardıñ añızdıq negizderi

    Anotaciya  Maqalada grifon, kökböri (Qwsböri) täñir wğımdarı men atauları töñiregindegi sonday-aq Saq, Ğwn, Üysin, Türkilerdiñ böri tötemdiligi jäne attarınıñ da börige baylanıstılığı zertteledi. Grifon jäne kökböri Grifon (griffon) qazirge deyingi anıqtamağa say jartılay arıstan, jartılay qwmay nemese bası, qanatı qws, denesi arıstan añızdıq maqwlıq (狮鹫). Bireuler onı jauızdıqtıñ simvolına balasa endi bireuler izgiliktiñ (tipti Hristostıñ)nışanı dep biledi. «Etimologiya» attı  eñbekte: «Hristos – arıstan, öytkeni onda teñdessiz parasat jäne qüş-quat bar, Hristos äri qwzğın, öytkeni ol qayta tirilgen soñ aspanğa köterilip, jwmaqqa şığadı», – dep jazılğan. Grifon köbine grek añızdarında jolığadı. Onıñ arğı jäne keyingi zamanğı mädeniet, etnos, t.b. tanudağı ornı mañızdı. Ol qiır şığıstıñ aydaharı siyaqtı bir däuir mädenietiniñ simvolı. Dese de, grifon grek añızdarında ğana saqtalıp qalmastan,  basqa  aymaqtarda da  keñinen  taralğandığı  bayqaladı.  Äsirese onıñ arheologiyalıq deregi Ortalıq Aziya öñirinen köp bayqaladı. Bayırğı Elamdıqtar onı arhitekturada keñinen paydalanğan. Gerodottıñ «Tarih» attı wlı eñbeginde griffon  birneşe  jerde  jolığadı,  barlığı  saqtarğa  baylanıstı.  Gerodot  jäne saqtar  jerinde  grifonnıñ  äygili  bolğandığın  da  jazadı.  (IV.79)  Tarihi derekterge,  añızdarğa  negizdelgende  grifon  Ukrainadan  Orta  Aziyağa  deyinge skif dalasında bolğan dep qaraladı. Saqtardıñ grifon äsem öneri turalı: saq molalarında bar. Berelde, Pazırıqta, Esikte, Alagude, tipti ğwndardıñ köşi jäne joyqın jorığımen birge Qiır Şığıs jerine deyin jetkendigi bayqaladı. Gerodottıñ  aytuınşa,  issedondardıñ  joğarğı  jağında  arimaspı,  yağni jalğız  közdiler  twradı.  Al  olar  twrğan  jerde  altındı  qorıp  jatqan  grifon boladı  dese,  ol  tağı,  issedondardıñ  arimaspı  jağınan  ığıstırılıp,  odan skifter issedondar jağınan ığıstırılğandığın jazadı [1]. Gerodot:  «Bwl  aradan  şalğaydağı  jağdaylar  turalı  mälimetterdi  tek issedondardıñ aytqandarınan ğana bilemiz. Olar jalğız közdiler men altın qorıp jatqan grifon turalı äñgimeleydi. Skifter bwl äñgimelerdi issedondardan estidi. Odan skifter onı grekterge jetkizedi. Sonımen biz olardı jalğız közdiler dep atadıq. Skifter Arimaspi  deydi. «Arima» bir degendi, «spu» köz degendi bildiredi», – deydi [2].

  • Tarihıñdı tani bil (yağıni Abaq Kereydiñ 12 ruınıñ noqtağası Iteli ruı jayında)

    Bayahmet Jwmabaywlı Tarih – äste keşegini añsau emes, kerisinşe eske alu. YAğıni babalar izine üñilu, bügingi beybit eldiñ keşegi tarihına köz jügirtu. Endeşe mınau beybit zaman ötkenimizge oray jaratıp bergin abzaldılığına şınayı rahımet aytamız. Biz wlttar ara, rular ara berekege män bere otırıp, Qazaq tarihınıñ wsaq detalı bolğan rulıq şejireni zerttep anıqtau, osı arqılı, wlt, otan tipti dünie tarihına öz esemizdi qosu degen maqsattı aldığa wstaymız. Ayırıqşa eskerterimiz: «zertteuimizdiñ jetken jeri osı» degendik emes, bwlar tek közqaras. Är däuirdegi jazılım, aytılımdardan alğan dälelder ğana. Endi bir rudan ozu, biikteu degen oydan aulaqpız. Ärbir ru öziniñ tarihına osılayşa üñiler bolsa, mümkin, wlt tarihınıñ negizi qalanar degendi eskere ketpekpiz. Materiyaldıq derekter Keñesti

  • Twrardıñ Qıtayğa qwpiya saparı

    HH ğasır basında qazaq ziyalılarınıñ halqı üşin atqarğan eñbegi wşan-teñiz. Olardıñ eren isterin äli tolıq zerttep-zerdelep ülgermey jatırmız. Sonday twlğanıñ biri – Twrar Rısqwlov. Bwl adamnıñ qayratkerlik qabileti Keñes Odağı deñgeyinen asıp, Komintern ökili retinde älemdik masştabtağı sayasi isterge aralasuına ıqpal etti. Sonıñ bir parası – Aziya qwrlığındağı köşpendi jwrt Moñğoliyanıñ konstituciyasın jasap, eldiñ sayasi-ekonomikalıq damuın socialistik bağıtqa bwrıp berui. İsti tiyanaqtau üşin qayratker atalmış memleketke 1924 jıldıñ qazan ayında barıp, 1925 jıldıñ şildesine deyin 9 ay qızmet etti. T.Rısqwlovtıñ Moñğoliyada atqarğan eñbegi jaylı «Egemen Qazaqstan» gazetiniñ jılaşar sanında «Twrardıñ Küredegi künderi» attı kölemdi maqala jariyalanğan edi. Osı jazbada qayratkerdiñ ol jaqta atqarğan jwmısı jaylı bayandalğan bolatın. Deytwrğanmen T.Rısqwlov osı

  • Şıñğıs han jäne onıñ zamanı Mwhtar Mağauin ekinşi kitap wyısqan ülıs

    birinşi bölim büliñğir i t a r a u tauarihtıñ bäsi alqissa, qyat bartan-bahadwrdıñ wlı esugei onan özenin boylap, qws salıp jür eken. kenet, atan tüye jegilgen, nayqala jıljıp, jaqındap qalğan qarağwt küymeni közi şaladı. attı qosşısı bar. bwl – jäuinger merkit taypasınıñ jetekşi äuletinen şıqqan eke-çiledu bolatın. qalıñ qoñırattıñ olqwnwt ruınan qız alıp kele jatqan. jaña tüsken kelinşeginiñ esimi – ögelin edi. iende kezdesken ekeu dala räsimimen sälemdesti me, jön swrastı ma – belgisiz. anığı – esugeidiñ közi qalbağay astı, kün times köleñkede otırğan ögelinge tüsedi. jas qız, şındığında beti jaña aşılğan kelinşek ğäjäyip swlu eken. örkeude jigittiñ jüregi şım etip, öne boyın özgeşe sezim qwrsağanı kümänsiz. birden-aq, «mwnday

  • Qwdiretti Kerey handığı

      Kerey handığı – qazaq halqınıñ tarihında erekşe orın alatın orta ğasırlıq feodaldıq memleket Handıq territoriyası ejelgi ğwndar men kök türikteriniñ ataqonısı Ortalıq Moñğoliyada boldı. Şığısta tatarlar taypalıq odağı men qamağ moñğoldarmen, batısta Nayman handığımen, oñtüstikte Tañğıt memleketimen, soltüstiginde merkittermen şektesip jattı. Handıq qwramındağı ru- taypalar keyin kele qazaq halqınıñ bir böligin qwradı, olar Orta jüzdiñ kerey taypası, arğınnıñ tobıqtı ruı, Wlı jüzdiñ alban taypası, kişi jüzdiñ kereyt taypası osı handıqtağı ru taypalar boldı. Kereylerdiñ arğı tegi Kerey taypalıq odağınıñ şığu tegi köbinde sänbeylerge barıp tireledi, köne sänbey molalarındağı süyekterge jasalğan zertteulerde mwnı rastaydı. Degenmen osı taypalıq odaqqa ğwnnıñ sarqınşaqtarımen deñleñderdiñde qatısı bar ekenin ayta ketu kerek. Ejelge mekeni Bayqal

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: