|  |  | 

Tarih Qazaq şejiresi

Köktürikten tarağan Qazaq ruları

Erzat Käribay

Edil  qagan

Köktürik qağanatı wlı Ğwn qağanatınan keyingi köşpendi-äskeri jwrttardıñ qwrğan imperiyası. 552-742 jıldarğa deyin 190 jılday däuren sürdi, bileuşı taypa Aşina taypası. Teritoriyası şığısta Japon teñizinen batısta qara teñizge deyin; Soltüstikte Siberiya ormandarınan Iran, Qıtayğa deyin sozılğan on million şarşı kilometr aumaqtı alıp jattı. Türki äsilinde Aşina bastağan ondağan taypalar odağınıñ atı bolatın. Tegi Ğwndar men Saqtardıñ birinen, eñ alğaşında Nionuan qağanatına qarastı temirşiler bolatın, 545 jılı Bumın qağan Terglekter(arbalılar nemese qañğarlar) Nionuandarğa attanğan jasaqtarın tosqauıldap talqanın şığardıda 50 mıñ otbası Terglekterdi bağındırıp aldıda 546 jılı Nionuan qağanı anağaydı oysırata jeñdi, anağay özin-özi öltirdi. Osılayşa Köktürik qağanatı qwrıldı. Qağanat Altay tauında şañıraq köterdi de keyin köşpendilerdiñ qasietti jwrtı bolğan ortalıq Mwñğwliyadağı Ötuken tauına orda tikti. Sira Türikter kimder? Olar qanday rularğa bölingen? Bwl swraqtar äli jauap tappay keledi.
Türikterdiñ sanı qanşa edi?
Eger 50 mıñ üylik tele taypaları 50 mıñ ne onanda köp äsker şığara aladı delik, onı jeñu üşin kemi 30-40 mıñ äsker kerek edi, üyitkeni Terglekterde osal emes, köşpendi jauınger jwrt bolatın. Türikterdiñ 40-50 mıñ attı jasağı bolğan bolsa onda 160-200 mıñ halqı bolğan dep kesip aytuğa boladı. Älemniñ jartısın alğan Şıñğıs qağannıñ Moğwl jwrtıda alğaşında 150-200 mıñ ğana halqı bar taypalar odağı edi, keyin osı Moğwldardıñ qwrğan imperiyası Moğwl imperiyası atanıp barşa köşpendiler Moğwl atansa, soğan wqsas Türik taypası qwrğan qağanat Türik qağanatı atanıp sonıñ saldarınan Arab pen Parsı älemine külli köşpendiler Türikter degen atpen mälim boldı.
Türik taypaları
«638 jılı batıs wlıstar Ükek şadtı ibilis Türik qağan degen atpen tahqa otırğızdı, ol bilikti qolına alğan soñ Teliş qağanmen keskilesen soğıs jürgizdi, eki jaqta köp adamnan ayırılıp şeginip ketti. Teliş qağanmen arada jer bölisi bolıp ile özeniniñ batısı Türikke, şığısı Telişke tiidi. Qwtarşet , Basımıl, Alantoylı, Qırğız, Horezim, Şömeken (Şümekey) siyaqtı elder soğan qaradı… 651 jılı Aşina qara öziniñ wlı terğwnmen birigip jwrtın bastap batısqa qonıs audardı, Türik qağannıñ jwrtın iemdenip ketti. Ordasın eki ögizben mıñbwlaqqa tigip , «şibara qağan» degen atpen «on oq Türik, Nüşbe» elderin biledi. Onıñ işinde Türik bes çor edi: Birinşi, Şomeken( Şömekey) le çor, ekinşi, Külik kül çor, Aşına qara qızın soğan wzatqan. Üşinşi, Şep- şad ton çor, törtinşi, Türgeş qalaç çor, besinşi, Şäniş şopan çor…»( Köne tañnama. 144 tarau. Türik bayanı) .Bwnda aytılıp otırğan Şömeken taypası Qazaqtıñ şömekey ruı sanaladı.
630 jılı Tabğaştardıñ tañ imperiyası Şığıs türiktiñ Elik qağanın qolğa tüsirdide 680 jılğa deyin tura elu jıl Türik qağanatı joq boldı. Tañdıqtar şığıs Türikterdi 19 audanğa böldi. Är ruı bir audan sanaldı. Sondağı audandar Mınaday eken:
«Atıq duanı Aşina ruına qwrıldı, Şişpet duanı –Şişpet ruına qwrıldı, Sonwn duanı-Sonwn ruına qwrıldı… bayan duanı… Şal duanı- Şal-twl ruına qwrıldı, Atıq duanı Aşina ruına qwrıldı, Çek duanı- Çek ruına (çekti ruı) qwrıldı. Sebek duanı- Sebek ruına qwrıldı… Ükek duanı –Ükekşe ruına qwrıldı. Neş duanı- tadneş ruına qwrıldı. Beriş duanı- Beriş ruında qwrıldı… Qara duanı- qara ruına qwrıldı…Böken twtığı –Şömeken (şömekey) ruına qwrıldı. Örlik duanı- Türgeş ruına qwrıldı. Kertau twtığı- Türgeş –alaş ruına qwrıldı. Eki ögiz twtığı- Şep-şad-ton-çor ruına qwrıldı. Iıñsa twtığı Şänäş –şopar-çor ruına qwrıldı. Twzköl audanı – Külik –kül-çor ruına qwrıldı». …» ( Köne tañnama. 144 tarau. Türik bayanı)
Bwnda Türikterge qarastı 14 rudıñ atı ataladı. Bwlardan basqa Türikterge bağınıştı Wyğwr, Qırğız, Qarlwq, Tölengit, Seget, Ediz, Ğwn, Sır-enda, Aq sep, Bürkit, Bayırqu(barqı), Qwrıqan, YAğıma (Jäyma) , Şığıl(şıbıl), Çwñwt, şada qatarlı türik tildes ru-taypalar jäne Qidan, Tatab siyaqtı Mwñğwl tildes taypalardıñda atı ataladı.
Türik taypasına jatatın rulardan Şömekey, Şekti, Beriş, Sebek( qazır beriş qwramındağı ru) ,Türgeş ( türgis degen atpen Qañlılardıñ qwramında) Qazaq arasında küni büginge deyin ömir sürude! Al Türik ruı Türki degen atpen Qazaqtıñ altı Ruınıñ arasında äli saqtalıp kele jatır. Bwlar ğana emes Türikpen tildes, qonıstas Töles, Qañğar(Qañlı), Tölengit, Bayırqı (barqı), YAğıma (Jäyma degen atpen qoñırat arasında), Şığıl( Şıbıl degen atpen Alban jäne şapıraştı arasında) äli ömir sürude, Bwl Köktürik qağanatınıñ nağız mwrageri Qazaq halqı ekendiginiñ bwltartpas däleliniñ biri deuge boladı.
742 jılı Basımıl, Wyğwr, Qalrwq üş taypa birigip Türik qağanatın audarıp tastadı, Aşına bastağan rulardan 100 mıñnan asa adam Sebek qatwnnıñ bastauında Tañdıqtarğa tizi bügedi. 755-763 jılı Türikter Tañ imperiyasına qarsı köteriliske şığadı, Aşinalarğa jien Än rwqşan men aşina Süygin bastağan 100 mıñnan asa Türik, Toñıra, Qidan siyaqtı taypalardan qwralğan äskerler Tañ imperiyasınıñ şaq-şälekeyin şığaradı. Astana qala Çañ-än basıp alınadı, Tañ patşası Si çuan' ğa qaşadı. 763 jılğa kelgende Wyğwr qağanatınıñ kömegimen Türikter köterilisi jeñiliske wşıraydı, biraqta Tañ patşalığı Qıtay qorğanı sırtındağı orta Aziya men Şığıs Türkistannan ayırılıp tek işki qıtayğa ğana biiligi jüretin elge aynaladı. Aşinalardan qazır Qıtaylanıp ketkender neşe million adam degen söz bar. Qıtaymen irgeles Ordos aymağında Türik taypası endigi jerde älsiz taypa retinde aytıladı: « Türik –bwlardıñ atı –jöni köne kitaptarda köp wşıraydı, keyin bwlardıñ eli Wyğwrlardıñ şabuılına wşırap torğayday tozdı, qazır bwlar bärinen älsiz el…916 jılı Türik pen Twyğwnnan elşilik keldi…» (liyau tarihınan) . Al Qidandardıñ Liyau patşalığına bağınğan Türik taypası 10-12 ğasırlarda tarih betinen körinbeydi. 14 ğasırda Altın ordadağı «92 baulı Qıpşaq» rularınıñ biri –Türik atanadı. Özbek arasındada Türik dep atalatın ru bar. Qazaq arasındağı altı ru arasında kezdesetin Türik ruı osı Altın ordadağı Türik ruı ekeni dausız! Türikpen qatarlas Töles taypası Qazaqtıñ segiz ruınıñ arasınan boy körsetedi. Ekeuide tarihı wzaq äri dañıqtı rular ekenine gümän joq! Al batıstağı Aşina äuleti Hazar qağanatına bilik jürgizedi. Hazar qağanatı qwlağannan keyin barıp Aşina türikteriniñ qolınan biilik ketedi. Desede Qazaq tarihı men adamzat tarihında qaldırğan ğajayıp izderi eşwaşanda öşpek emes!

Related Articles

  • Alaş jäne atatek

    Bayahımet Jwmabaywlı jazuşı, etnograf Atatek jayında söz qozğar bolsaq «Alaş» atı şıqpay qoymaydı. Al «Alaş» turalı keñestiñ soñı ata tekke wlasarı şındıq. Bwl halqımızdıñ tek pen tarihtı bir twtas wğım retinde qarauınıñ negizi bolmaq. Endeşe keñesti «Alaştan» bastalıq. Halqımızdıñ söz tirkesterinde «Alaştıñ azamatı», «Alaş – Alaş bolğanda», «Altı Alaş» degen siyaqtı wğımdar kezdesedi. Ol olma bizdiñ osı «Alaş» sözimiz tuısqan wlttar arasında da öz – özderiniñ tildik qorında äksentine qaray: Saqalar — d'ie, Qwmıttar — u'y. Türikter — alaçug, Qırğızdar — Alaççk. Orıstar — laçug, Noğaylar — Alaş. Twnğwstar — alan…[1] t. b. Deydi. Mine bwlar «Alaştıñ» olardıñ tarihımen qatıstılığı degendik emes. «Alaş» sozınıñ taralu ayasınıñ qanşalıqtı keñdigin däleldeu. Zertteuşiler

  • Arqadan Altayğa auğan eldiñ izi (YAğni Arqadan Altayğa auğan Abaq Kereydiñ keruen köşi jäyinda)

    Bayahmet Jwmabaywlı  Kindik söz: Kerey taypasınıñ ejelgi mekenderi Arqadan Altay betine irgeli eldiñ qaqpayınan auğanı raspa?». «Abaq Kerey eldi Arqadan Altayğa «Aqmırzanıñ ölimine sebepşi bolıp köşkeni» ras pa? «Bwqar jırau Abılay hannıñ bwyrıuımen Kerey köşin toqtatuğa aldınan şığıp jotasın körsetkeni raspa?» t. b. Swraqtar töñireginde tarihşı bolmasamda ızdenistiñ natijesinde öz älimşe közğaras bildirudi jön kördim. Artıq – kemin keşirmmen qararsızdır. Şını kerek, osı taqırıpqa qatıstı jazba derekter az bolğandıqtan, dälelsiz sözdiñ därmeni şamalı bolar degen oymen, tartınşaqtap kelgen edim. Juıqtan bergi äleumettik jelilerde bwl taqırıp töñireginde talas-tartıstar malığa bastağanın körip qolıma qalam alıp, osıdan bir qanşa jıl bwrın «Qazaqtıñ qısqaşa tarihı» degen eñbegimen eki millyard qıtayğa ğana emes, şet elderdegi

  • «Otan tarihındağı twlğalardıñ röli» attı ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötedi.

    Täuelsizdik merekesine oray Aqmola oblısı, Kökşetau qalası, “Dostar” mädeniet sarayında, «Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalasın jüzege asıru ayasında Otan tarihındağı twlğalardıñ röli» attı ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötedi. Şıñğıshan jäne odan keyingi qazaq handarı däuiriniñ qalıptasuına ıqpal etken twğırlı twlğa Twğırılhannıñ ömir jolı men erlik izderi moñğol, parsı, türik, qıtay, orıs, japon jazbalarında kezigip qana qalmay, Marko Polo, A.Andreev, N.A.Aristov, G.F.Miller, t.b. eñbekteri arqılı da älemge äygili. Tarihi twlğa – Twğırılhan esimin köteru El basınıñ «Bolaşaqqa bağdar: Ruhani Jañğıru», «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalası men prezidentimiz Q.Toqaevtıñ «Altın ordanıñ 750 jıldığın merekeleu» ayasındağı ündeuine say qolğa alınıp otır. Wlı dala twlğaların köterude QR Bilim jäne Ğılım minstrligi Ş.Ş.Uälihanov atındağı tarih

  • Şwbartaudan auğan “Bes qasqa”. 

    Slambek Jumagali Qazaqtıñ körmegen qorlığı, tartpağan azabı bar ma? Bwnday tauqımet keşegi Keñes däurinde de tiılğan joq. Abaq Kereydiñ işindegi Jastaban wrpaqtarı Semey öñirindegi Şwbartau audanın öz ata qonıstarı saylaydı. Tarihşılardıñ aytuına qarağanda Altaydan Jobalay bi azŞahantay batır Er Jänibekpen zöñgiles dos bolğan soñ, osı Baqanas özeniniñ boyın jaylay qonıstanıptı. Onıñ işinde Jastaban wrpaqtarı Begimbet atanıp, Beknazar-Qosay bolıp eki tarmaqqa bölinedi. Osı mañdı qonıstanğan osı eki atanıñ balası, biriniñ wpanı Şaqantay, ekinşisiniki Jobalay. YAğni,” Jondağı Jobalay eli”atanğan. Şaqantay batır osı eki atanıñ Bas qolbasşısı bolsa, Jobalay bi aqılman, äri töbe bii bolğan. Jobalaydıñ äkksi Bayseyitte tegin adam bolmaptı. Eldiñ aytısına qarağanda ol kisi de bi, äri batır bolğan jäne eldi

  • Kerey memleketiniñ bileuşisi Toğrıl hannıñ Şıñğıs handı tarih sahnasına köterui turalı tarihi mağlwmattar

    Toğrıl zan Şıñğıs hannıñ äkesi Esugeymen anda bolğan Kerey memleketiniñ wlı bileuşisi. Marqwz Bwyrıq hannıñ bes wlınıñ biri. Şamamen 1130 -1203 jıldar aralığında ömir sürgen. Handıq bilik qwrğan jıldarı 1168 – 1203 j.j. Toğrıl han bilik qwrğan jıldarı Kerey memleketi wlı Monğol üstirtindegi sayın dalada özindiñ sayasi bağıt bağdar wstanğan jäne Euraziya qwrlığına atı jayılğan irgeli elge aynaldı. Orta ğvsırlardağı tarihşılarınıñ jazba derekteri boyınşa sol kezde Kerey memleketiniñ halıq sanı oğan bağınıştı rular men taypalardı qosqanda toğız jüz mıñğa deyin jetken. Endi bir tarihi qwjattarda eki jüz mıñ jan bolğan dep jazıladı. Olar aqıldı handarınıñ arqasında altın şatır tiktirip, altın keseden su işkeni jayında tamsana jazdı. Sol zamanda öte quattı

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: