|  |  | 

Köz qaras Tarih

Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

47687687_762820200752192_2246067776101810176_n

Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluı

Bizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa şıqqanda ol onıñ atına qarata oq attı, jasaqtarı birge oq attı, ol endi Tümen täñirqwtqa qarata oq attı, jasaqtarı jamıray oq jaudırıp Tümen täñirqwttı jäyrattı. Modon öz jasaqtarınıñ endi nağız qatañ tärtipke bağınatın qosınğa aynalğanın bildi. Artınşa Modon Tümenniñ bas imegen uäzirlerin, ögey şeşelerimen taqqa talasu nieti bar hanzadalardı tegis öltirdi de bar bilikti öz qolına aldı. Modwnniñ tahqa otırğanın estigen Şığıs Hular(东胡, Dwñ hu) Onıñ saygüligin swratıp elşi jiberdi, Uäzirleri «Qasietti han twlparın beruge bolmaydı» desti, Modon: «Körşi el ğoy, körşi otırıp olarğa bir qılqwyrıqtı da qimaymızba?» dedi de twlparın bergizdi. Keler jılı sol uaqıtta Dwñhular tağı elşi jiberip Modwnniñ hanımın swrattı. Qanı qaynağan uäzirler : « Dwñhular älinen asqan eken, bıltırğısı az bolğanday endi hanımğa auız salmaq eken, attanıp barıp olardı talqandayıq!» dedi, Modon: «Körşi el ğoy, olarğa bir şöp jelkenide qimasaq qaytıp tatu bolıp otırmaqpız ?»dedi de hanımın berip jiberdi. Keler jılı Modon bizden qorqadı dep esirgen Dwñhular tağı elşi jiberip: «Ğwn men bizdiñ aramızdağı mıñ şaqırımdıq bos jatqan jerge Ğwndar endi ayaq basuşı bolmasın, ol jerdi biz alamız dedi», key uäzirler: «Onsızda ien jatqan jer ğoy, onan bizge keler-keter eşteñe joq dedi», qattı aşulanğan Modon: «Jer eldigimizdiñ negizi, onı jauğa qalay beremiz?» dedi de, sol maydanda jerdi bereyik degenderdi şauıp öltirdi, jaudıñ elşisinde öltirdide : «Kimde –kim jorıqtan qalsa bası kesiledi!» dep bükil elge jarlıq şäşti, Ğwnnıñ bitken erkegi soğısqa attanıp Dwñhulardı qapıda bastı, küyrete jeñip hanın öltirdi, halqın twtqındap qwl qıldı. Artınan Nüküzterdiñ oyranın şığarıp qonısın tartıp alıp batısqa quıp saldı, Nüküzder İle men Jetisuğa auıp keldi de ol jerdegi Saqtardı talqandadı, Saqtar auğanıstan men Indiyağa qaray qaştı. Modwn (乌孙 )Asuandardı Nüküzderdi quğındauğa attandırdı, Lejau(lap kok) bastağan 30 mıñ Asuan äskerleri Nüküzderden Jetisudı tartıp aldı, Osılayşa Ğwndardıñ batıs şegarası Jetisuğa deyin keldi, Şığısta Japon teñizine tireldi. Şığıs türkistandağı Krouan, Ferğana, Sulı qatarlı 36 bektik Ğwndarğa tize bükti. Batıs teristikte bayqal köli men Sayan-Altay arasındağı Qıpşaq, Jankün, Senle, Deñleñ qatarlı elder tegis bağındı, oñtüstiktegi Qiyandar da bağındı da teritoriyası 10 million şarşı kilometrden asatın wlı Ğwn köşpendi- äskeri imperiyası qwrıldı.

Qıtaydı bağındıru

Bizdiñ zamanımızdan bwrınğı 200 jılı Qıtaydıñ Han' imperiyasımen Ğwndar arasında tarihi sipat alğan şeşuşi soğıs bastaldı. Bwğan deyin Cin' imperiyası ıdırap tahqa otırğanına jeti jıl bolğan Lyu ban' 320 mıñ jasaqpen Ğwndarğa qarsı attanadı. Bwl soğıs turalı Qıtay tarihşısı Si ma cieyan bılay deydi: « Ğwndar Ma i qalasın qorşadı dep estigen Han gauzu(lyu ban') 320 mıñ jasaqpen Ğwndarğa qarsı jorıqqa özi şıqtı, Modon ötirik jeñilgen bolıp soltüstikke qaray şegine berdi, artınan ökşeley quğan Han' armiyası soltüstikke barğanda kün suıtıp ketti, Bay diñ tauına jetkende Modon 400 mıñ attı jasağımen armiyamizdi qat-qabat qorşap aldı. Batısta kileñ aqboz attılar, şığısta kileñ qara kök attılar, soltüstikte kileñ qoñır attılar, oñtüstikte kileñ jiren attılar qorşap aldı. Bir apta degende jasaqtarımızdıñ 3/10 niñ qol ayağın üsik şaldı, qattı abırjığan patşamız Ğwn qatwnına elşi salıp para berdi, Ğwn hanımı Modonğa: “Eki patşa bir-birin bwlay qıspaqqa almas bolar, Hannıñ jerin alğanıñızben ielep twra almaysız, olardıñda jebeuşi kiesi bar, täñirqwt oylanğaysız!” dedi. Bwğan qosılğan täñirqwt qorşaudıñ bir şetin aştı, jasaqtarımız osı sañlau arqılı şeginip şıqtı. Artınan Liu jiñdi eldesuge jiberdi.» delinedi.
Twjırımdama:
Bwl Han udi sındı qaharlı patşanıñ kezinde jazılğan, Han udi bir ömirin Ğwndarmen soğısuğa arnağan adam, osı soğıstan tura 80 jıl keyin hatqa tüsken. Si ma ceyan Han udidıñ kärine wşırap erkektik müşesi alınıp tastalğan bolatın, bwnday jağıdayda orda tarihşısınıñ patşanıñ ata-babaları bastan keşirgen qorlıq tarihtı mümkindiginşe jasıruğa tırısqanı bayqaladı. Jeñilis anıq jazılğan, biraq Ğwn jasağınıñ sanı400 mıñ, Han' armiası 320 mıñ, yağıni sanınñ azdığınan, täbiğattıñ qolaysızdığınan dep jal tapqan. Biraq keyingi twtas Ğwn-Han' soğıstarında Ğwndar eñ köp bolğanda 140 mıñ ğana qosınmen soğısqa şıqqanı tağı aytıladı. 1211-1216 jıldarı teristik Qıtaydı talqan etken Şıñğısqanda nebarı 100 mıñ jasaqpen Jin' niñ 400 mıñ jasağın qoyşa qırıp tastağan bolatın, sonda Şıñğıshanmen deñgeyles qağan onşalıqtı köp äsker şığara aluı qyın. Saharadağı köşpendilerdiñ sanıda köbinde million adamnan köp asa bermegen. Demek Ğwn äskeri assa 200 mıñ äyitpese 100 mıñ adam bolğan deuge boladı. Al Han' äskeriniñ sanı dwrıs 320 mıñ, endeşe soğıs qalay boldı, Si ma ceyan tek Han' armiası qualay berdi, soñı qorşauğa tüsip bir apta qamaldı, soñınan qorşaudan şıqtı dey salğan. Al şın mänisinde swmdıq qandı-qasap qırğın bolğanı anıq, Hanı armiyasi qorşauda qoyşa qırılğan, Han udi patşa Ğwn täñirqwtına tizi bükken. Eki jaq kelisimder jasau arqılı Han' eli Ğwndarğa jılına jüz mıñdağan tonna astıq, jibek, kezdeme, altın-kümis tölep twratın sırttay bağınıştı bodan elge aynalğan. Han' äuleti eñ ädemi qızdarın Ğwn täñirqwttarına äyeldikke berip otıratın bolğan. Sonıñ özinde jıl sayın Ğwn jasaqtarı Han' eliniñ şegara qalaların üzdiksiz tonap otırğan, oğan Handikter ündey almağan. 195 jılı Modon Han gauzu ölgennen keyingi jesirine: «Seniñ küyeuiñ, meniñ bäybişem öldi, endi ekeuimiz erli-baylı bolayıq, seniñ eliñ meniki bolsın!» dep qorlau mağınasında sälem joldaydı. Ğwndarğa äyel bolğan Jüy huañ yue attı äyel Ğwnğa kelgen Handikterge: «Ey, topıraq üyde qamalıp otıratındar, Ğwnnıñ halıq sanı senderdiñ bir aymaqtarıñada jetpeydi, biraq soğan qaramay ayırıqşa quattı bolatın sebebi twrmıs täsili wqsamaydı, olar et jep qımız işedi, senderde qara halıq qısı-jazı qara eñbek, egin egu, qwrılıs salu men titıqtaydı da soğıs bola qalsa soğısqa järamaydi, al Ğwndarda erlikti däripteydi, jastayınan añ quıp sadaq atadı, küresip küş sınasadı, sender qalay ğana şaq kelmeksiñder? Jibek kyip şıtırayğandı qoyıñdar! Jıl sayın äkeletin astıqtarıñ men altın-kümis, jibek, kezdeme, farforlarıñ sanı tolıq äri tolımdı bolsın, üyitpegende küzde eginderiñdi jasaqtarımız atpen taptap ketedi!» . Bwl derek Ğwndardıñ negizgi käsibi mal bağu emes qayta äskeri twrmıs ekenin körsetedi, sonımen birge Han' eli Ğwndarğa jıl sayın alman-salıq töleytin basbaylı bodan el ekenin körsetedi. Ayta keterligi Ğwnnıñ köregen Modon täñirqwtınıñ bwl soğısı tek şeşuşi soğıs, onıñ aldındada talay şegara qalalardı tonau soğısın jürgizgeni anıq. Ol şaması kele twra Qıtaydı tüpkilikti basıp almay qayta sırttay bağındırudı tiimdi dep bilgen üyitkeni, Qıtaylar san jağınan Ğwndardan 40-50 ese köp, olardı basıp alsa Ğwndar olarğa siñip joğalatının bilgen.
Qıtaylardıñ köteriliske şığuı
Zamanımızdan bwrınğı 128 jılı Han udi patşa Ğwndardıñ qorlığına endigarı töze almay soğısuğa bekidi, oğan köp uäzirleri qarsı boladı, äueli Ğwnmen soğıs degen sözdi alğaş estigende köbi qorıqqandarınan qaltırap ketken eken. 80 jıl beybit ömirde Han' eliniñ qazınası molayadı, mol ekonomikağa süyenip Ğwndardıñ tegeurininen qwtılu üşin soğıs jolın tañdaydı, tek özderi ğana jeñe almaytın bolğan soñ batıstağı Asuandar men Nüküzdermen odaq qwrmaq boladı… 128 jılı Uycin', Ho şüy bin' bastağan 150 mıñ armia Ğwndarğa qarsı soğısqa attanadı, Han derekterinde bwnı teñdessiz jeñiske balağan . 70 mıñnan asa ğwn jasağı joyıldı sonımen birge 70-80 mıñ jasağımızdan ayırıldıq deydi. Demek bwl teke-tires, tek tauelsizdik äpergen şayqas dep qarauğa boladı. Bwdan keyin Handikterdi tonau men aynalısıp sonı kün köris közine aynaldırğan Ğwndar ekonomikalıq jaqtan qiındıqqa wşıraydı. Ğwndardıñ endigi bir ekonomikalıq közi bolğan Şığıs türkistandi Ğwndardan bölip tipti de älsiretu üşin Asuandarmen odaqtasıp, Ğwnmen arada Şığıs türkistanğa talas şayqası bastaladı.

Erzat Käribay

Related Articles

  • Alaş jäne atatek

    Bayahımet Jwmabaywlı jazuşı, etnograf Atatek jayında söz qozğar bolsaq «Alaş» atı şıqpay qoymaydı. Al «Alaş» turalı keñestiñ soñı ata tekke wlasarı şındıq. Bwl halqımızdıñ tek pen tarihtı bir twtas wğım retinde qarauınıñ negizi bolmaq. Endeşe keñesti «Alaştan» bastalıq. Halqımızdıñ söz tirkesterinde «Alaştıñ azamatı», «Alaş – Alaş bolğanda», «Altı Alaş» degen siyaqtı wğımdar kezdesedi. Ol olma bizdiñ osı «Alaş» sözimiz tuısqan wlttar arasında da öz – özderiniñ tildik qorında äksentine qaray: Saqalar — d'ie, Qwmıttar — u'y. Türikter — alaçug, Qırğızdar — Alaççk. Orıstar — laçug, Noğaylar — Alaş. Twnğwstar — alan…[1] t. b. Deydi. Mine bwlar «Alaştıñ» olardıñ tarihımen qatıstılığı degendik emes. «Alaş» sozınıñ taralu ayasınıñ qanşalıqtı keñdigin däleldeu. Zertteuşiler

  • Arqadan Altayğa auğan eldiñ izi (YAğni Arqadan Altayğa auğan Abaq Kereydiñ keruen köşi jäyinda)

    Bayahmet Jwmabaywlı  Kindik söz: Kerey taypasınıñ ejelgi mekenderi Arqadan Altay betine irgeli eldiñ qaqpayınan auğanı raspa?». «Abaq Kerey eldi Arqadan Altayğa «Aqmırzanıñ ölimine sebepşi bolıp köşkeni» ras pa? «Bwqar jırau Abılay hannıñ bwyrıuımen Kerey köşin toqtatuğa aldınan şığıp jotasın körsetkeni raspa?» t. b. Swraqtar töñireginde tarihşı bolmasamda ızdenistiñ natijesinde öz älimşe közğaras bildirudi jön kördim. Artıq – kemin keşirmmen qararsızdır. Şını kerek, osı taqırıpqa qatıstı jazba derekter az bolğandıqtan, dälelsiz sözdiñ därmeni şamalı bolar degen oymen, tartınşaqtap kelgen edim. Juıqtan bergi äleumettik jelilerde bwl taqırıp töñireginde talas-tartıstar malığa bastağanın körip qolıma qalam alıp, osıdan bir qanşa jıl bwrın «Qazaqtıñ qısqaşa tarihı» degen eñbegimen eki millyard qıtayğa ğana emes, şet elderdegi

  • «Otan tarihındağı twlğalardıñ röli» attı ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötedi.

    Täuelsizdik merekesine oray Aqmola oblısı, Kökşetau qalası, “Dostar” mädeniet sarayında, «Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalasın jüzege asıru ayasında Otan tarihındağı twlğalardıñ röli» attı ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötedi. Şıñğıshan jäne odan keyingi qazaq handarı däuiriniñ qalıptasuına ıqpal etken twğırlı twlğa Twğırılhannıñ ömir jolı men erlik izderi moñğol, parsı, türik, qıtay, orıs, japon jazbalarında kezigip qana qalmay, Marko Polo, A.Andreev, N.A.Aristov, G.F.Miller, t.b. eñbekteri arqılı da älemge äygili. Tarihi twlğa – Twğırılhan esimin köteru El basınıñ «Bolaşaqqa bağdar: Ruhani Jañğıru», «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalası men prezidentimiz Q.Toqaevtıñ «Altın ordanıñ 750 jıldığın merekeleu» ayasındağı ündeuine say qolğa alınıp otır. Wlı dala twlğaların köterude QR Bilim jäne Ğılım minstrligi Ş.Ş.Uälihanov atındağı tarih

  • Şwbartaudan auğan “Bes qasqa”. 

    Slambek Jumagali Qazaqtıñ körmegen qorlığı, tartpağan azabı bar ma? Bwnday tauqımet keşegi Keñes däurinde de tiılğan joq. Abaq Kereydiñ işindegi Jastaban wrpaqtarı Semey öñirindegi Şwbartau audanın öz ata qonıstarı saylaydı. Tarihşılardıñ aytuına qarağanda Altaydan Jobalay bi azŞahantay batır Er Jänibekpen zöñgiles dos bolğan soñ, osı Baqanas özeniniñ boyın jaylay qonıstanıptı. Onıñ işinde Jastaban wrpaqtarı Begimbet atanıp, Beknazar-Qosay bolıp eki tarmaqqa bölinedi. Osı mañdı qonıstanğan osı eki atanıñ balası, biriniñ wpanı Şaqantay, ekinşisiniki Jobalay. YAğni,” Jondağı Jobalay eli”atanğan. Şaqantay batır osı eki atanıñ Bas qolbasşısı bolsa, Jobalay bi aqılman, äri töbe bii bolğan. Jobalaydıñ äkksi Bayseyitte tegin adam bolmaptı. Eldiñ aytısına qarağanda ol kisi de bi, äri batır bolğan jäne eldi

  • Kerey memleketiniñ bileuşisi Toğrıl hannıñ Şıñğıs handı tarih sahnasına köterui turalı tarihi mağlwmattar

    Toğrıl zan Şıñğıs hannıñ äkesi Esugeymen anda bolğan Kerey memleketiniñ wlı bileuşisi. Marqwz Bwyrıq hannıñ bes wlınıñ biri. Şamamen 1130 -1203 jıldar aralığında ömir sürgen. Handıq bilik qwrğan jıldarı 1168 – 1203 j.j. Toğrıl han bilik qwrğan jıldarı Kerey memleketi wlı Monğol üstirtindegi sayın dalada özindiñ sayasi bağıt bağdar wstanğan jäne Euraziya qwrlığına atı jayılğan irgeli elge aynaldı. Orta ğvsırlardağı tarihşılarınıñ jazba derekteri boyınşa sol kezde Kerey memleketiniñ halıq sanı oğan bağınıştı rular men taypalardı qosqanda toğız jüz mıñğa deyin jetken. Endi bir tarihi qwjattarda eki jüz mıñ jan bolğan dep jazıladı. Olar aqıldı handarınıñ arqasında altın şatır tiktirip, altın keseden su işkeni jayında tamsana jazdı. Sol zamanda öte quattı

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: