|  |  | 

Köz qaras Tarih

Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

47687687_762820200752192_2246067776101810176_n

Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluı

Bizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa şıqqanda ol onıñ atına qarata oq attı, jasaqtarı birge oq attı, ol endi Tümen täñirqwtqa qarata oq attı, jasaqtarı jamıray oq jaudırıp Tümen täñirqwttı jäyrattı. Modon öz jasaqtarınıñ endi nağız qatañ tärtipke bağınatın qosınğa aynalğanın bildi. Artınşa Modon Tümenniñ bas imegen uäzirlerin, ögey şeşelerimen taqqa talasu nieti bar hanzadalardı tegis öltirdi de bar bilikti öz qolına aldı. Modwnniñ tahqa otırğanın estigen Şığıs Hular(东胡, Dwñ hu) Onıñ saygüligin swratıp elşi jiberdi, Uäzirleri «Qasietti han twlparın beruge bolmaydı» desti, Modon: «Körşi el ğoy, körşi otırıp olarğa bir qılqwyrıqtı da qimaymızba?» dedi de twlparın bergizdi. Keler jılı sol uaqıtta Dwñhular tağı elşi jiberip Modwnniñ hanımın swrattı. Qanı qaynağan uäzirler : « Dwñhular älinen asqan eken, bıltırğısı az bolğanday endi hanımğa auız salmaq eken, attanıp barıp olardı talqandayıq!» dedi, Modon: «Körşi el ğoy, olarğa bir şöp jelkenide qimasaq qaytıp tatu bolıp otırmaqpız ?»dedi de hanımın berip jiberdi. Keler jılı Modon bizden qorqadı dep esirgen Dwñhular tağı elşi jiberip: «Ğwn men bizdiñ aramızdağı mıñ şaqırımdıq bos jatqan jerge Ğwndar endi ayaq basuşı bolmasın, ol jerdi biz alamız dedi», key uäzirler: «Onsızda ien jatqan jer ğoy, onan bizge keler-keter eşteñe joq dedi», qattı aşulanğan Modon: «Jer eldigimizdiñ negizi, onı jauğa qalay beremiz?» dedi de, sol maydanda jerdi bereyik degenderdi şauıp öltirdi, jaudıñ elşisinde öltirdide : «Kimde –kim jorıqtan qalsa bası kesiledi!» dep bükil elge jarlıq şäşti, Ğwnnıñ bitken erkegi soğısqa attanıp Dwñhulardı qapıda bastı, küyrete jeñip hanın öltirdi, halqın twtqındap qwl qıldı. Artınan Nüküzterdiñ oyranın şığarıp qonısın tartıp alıp batısqa quıp saldı, Nüküzder İle men Jetisuğa auıp keldi de ol jerdegi Saqtardı talqandadı, Saqtar auğanıstan men Indiyağa qaray qaştı. Modwn (乌孙 )Asuandardı Nüküzderdi quğındauğa attandırdı, Lejau(lap kok) bastağan 30 mıñ Asuan äskerleri Nüküzderden Jetisudı tartıp aldı, Osılayşa Ğwndardıñ batıs şegarası Jetisuğa deyin keldi, Şığısta Japon teñizine tireldi. Şığıs türkistandağı Krouan, Ferğana, Sulı qatarlı 36 bektik Ğwndarğa tize bükti. Batıs teristikte bayqal köli men Sayan-Altay arasındağı Qıpşaq, Jankün, Senle, Deñleñ qatarlı elder tegis bağındı, oñtüstiktegi Qiyandar da bağındı da teritoriyası 10 million şarşı kilometrden asatın wlı Ğwn köşpendi- äskeri imperiyası qwrıldı.

Qıtaydı bağındıru

Bizdiñ zamanımızdan bwrınğı 200 jılı Qıtaydıñ Han' imperiyasımen Ğwndar arasında tarihi sipat alğan şeşuşi soğıs bastaldı. Bwğan deyin Cin' imperiyası ıdırap tahqa otırğanına jeti jıl bolğan Lyu ban' 320 mıñ jasaqpen Ğwndarğa qarsı attanadı. Bwl soğıs turalı Qıtay tarihşısı Si ma cieyan bılay deydi: « Ğwndar Ma i qalasın qorşadı dep estigen Han gauzu(lyu ban') 320 mıñ jasaqpen Ğwndarğa qarsı jorıqqa özi şıqtı, Modon ötirik jeñilgen bolıp soltüstikke qaray şegine berdi, artınan ökşeley quğan Han' armiyası soltüstikke barğanda kün suıtıp ketti, Bay diñ tauına jetkende Modon 400 mıñ attı jasağımen armiyamizdi qat-qabat qorşap aldı. Batısta kileñ aqboz attılar, şığısta kileñ qara kök attılar, soltüstikte kileñ qoñır attılar, oñtüstikte kileñ jiren attılar qorşap aldı. Bir apta degende jasaqtarımızdıñ 3/10 niñ qol ayağın üsik şaldı, qattı abırjığan patşamız Ğwn qatwnına elşi salıp para berdi, Ğwn hanımı Modonğa: “Eki patşa bir-birin bwlay qıspaqqa almas bolar, Hannıñ jerin alğanıñızben ielep twra almaysız, olardıñda jebeuşi kiesi bar, täñirqwt oylanğaysız!” dedi. Bwğan qosılğan täñirqwt qorşaudıñ bir şetin aştı, jasaqtarımız osı sañlau arqılı şeginip şıqtı. Artınan Liu jiñdi eldesuge jiberdi.» delinedi.
Twjırımdama:
Bwl Han udi sındı qaharlı patşanıñ kezinde jazılğan, Han udi bir ömirin Ğwndarmen soğısuğa arnağan adam, osı soğıstan tura 80 jıl keyin hatqa tüsken. Si ma ceyan Han udidıñ kärine wşırap erkektik müşesi alınıp tastalğan bolatın, bwnday jağıdayda orda tarihşısınıñ patşanıñ ata-babaları bastan keşirgen qorlıq tarihtı mümkindiginşe jasıruğa tırısqanı bayqaladı. Jeñilis anıq jazılğan, biraq Ğwn jasağınıñ sanı400 mıñ, Han' armiası 320 mıñ, yağıni sanınñ azdığınan, täbiğattıñ qolaysızdığınan dep jal tapqan. Biraq keyingi twtas Ğwn-Han' soğıstarında Ğwndar eñ köp bolğanda 140 mıñ ğana qosınmen soğısqa şıqqanı tağı aytıladı. 1211-1216 jıldarı teristik Qıtaydı talqan etken Şıñğısqanda nebarı 100 mıñ jasaqpen Jin' niñ 400 mıñ jasağın qoyşa qırıp tastağan bolatın, sonda Şıñğıshanmen deñgeyles qağan onşalıqtı köp äsker şığara aluı qyın. Saharadağı köşpendilerdiñ sanıda köbinde million adamnan köp asa bermegen. Demek Ğwn äskeri assa 200 mıñ äyitpese 100 mıñ adam bolğan deuge boladı. Al Han' äskeriniñ sanı dwrıs 320 mıñ, endeşe soğıs qalay boldı, Si ma ceyan tek Han' armiası qualay berdi, soñı qorşauğa tüsip bir apta qamaldı, soñınan qorşaudan şıqtı dey salğan. Al şın mänisinde swmdıq qandı-qasap qırğın bolğanı anıq, Hanı armiyasi qorşauda qoyşa qırılğan, Han udi patşa Ğwn täñirqwtına tizi bükken. Eki jaq kelisimder jasau arqılı Han' eli Ğwndarğa jılına jüz mıñdağan tonna astıq, jibek, kezdeme, altın-kümis tölep twratın sırttay bağınıştı bodan elge aynalğan. Han' äuleti eñ ädemi qızdarın Ğwn täñirqwttarına äyeldikke berip otıratın bolğan. Sonıñ özinde jıl sayın Ğwn jasaqtarı Han' eliniñ şegara qalaların üzdiksiz tonap otırğan, oğan Handikter ündey almağan. 195 jılı Modon Han gauzu ölgennen keyingi jesirine: «Seniñ küyeuiñ, meniñ bäybişem öldi, endi ekeuimiz erli-baylı bolayıq, seniñ eliñ meniki bolsın!» dep qorlau mağınasında sälem joldaydı. Ğwndarğa äyel bolğan Jüy huañ yue attı äyel Ğwnğa kelgen Handikterge: «Ey, topıraq üyde qamalıp otıratındar, Ğwnnıñ halıq sanı senderdiñ bir aymaqtarıñada jetpeydi, biraq soğan qaramay ayırıqşa quattı bolatın sebebi twrmıs täsili wqsamaydı, olar et jep qımız işedi, senderde qara halıq qısı-jazı qara eñbek, egin egu, qwrılıs salu men titıqtaydı da soğıs bola qalsa soğısqa järamaydi, al Ğwndarda erlikti däripteydi, jastayınan añ quıp sadaq atadı, küresip küş sınasadı, sender qalay ğana şaq kelmeksiñder? Jibek kyip şıtırayğandı qoyıñdar! Jıl sayın äkeletin astıqtarıñ men altın-kümis, jibek, kezdeme, farforlarıñ sanı tolıq äri tolımdı bolsın, üyitpegende küzde eginderiñdi jasaqtarımız atpen taptap ketedi!» . Bwl derek Ğwndardıñ negizgi käsibi mal bağu emes qayta äskeri twrmıs ekenin körsetedi, sonımen birge Han' eli Ğwndarğa jıl sayın alman-salıq töleytin basbaylı bodan el ekenin körsetedi. Ayta keterligi Ğwnnıñ köregen Modon täñirqwtınıñ bwl soğısı tek şeşuşi soğıs, onıñ aldındada talay şegara qalalardı tonau soğısın jürgizgeni anıq. Ol şaması kele twra Qıtaydı tüpkilikti basıp almay qayta sırttay bağındırudı tiimdi dep bilgen üyitkeni, Qıtaylar san jağınan Ğwndardan 40-50 ese köp, olardı basıp alsa Ğwndar olarğa siñip joğalatının bilgen.
Qıtaylardıñ köteriliske şığuı
Zamanımızdan bwrınğı 128 jılı Han udi patşa Ğwndardıñ qorlığına endigarı töze almay soğısuğa bekidi, oğan köp uäzirleri qarsı boladı, äueli Ğwnmen soğıs degen sözdi alğaş estigende köbi qorıqqandarınan qaltırap ketken eken. 80 jıl beybit ömirde Han' eliniñ qazınası molayadı, mol ekonomikağa süyenip Ğwndardıñ tegeurininen qwtılu üşin soğıs jolın tañdaydı, tek özderi ğana jeñe almaytın bolğan soñ batıstağı Asuandar men Nüküzdermen odaq qwrmaq boladı… 128 jılı Uycin', Ho şüy bin' bastağan 150 mıñ armia Ğwndarğa qarsı soğısqa attanadı, Han derekterinde bwnı teñdessiz jeñiske balağan . 70 mıñnan asa ğwn jasağı joyıldı sonımen birge 70-80 mıñ jasağımızdan ayırıldıq deydi. Demek bwl teke-tires, tek tauelsizdik äpergen şayqas dep qarauğa boladı. Bwdan keyin Handikterdi tonau men aynalısıp sonı kün köris közine aynaldırğan Ğwndar ekonomikalıq jaqtan qiındıqqa wşıraydı. Ğwndardıñ endigi bir ekonomikalıq közi bolğan Şığıs türkistandi Ğwndardan bölip tipti de älsiretu üşin Asuandarmen odaqtasıp, Ğwnmen arada Şığıs türkistanğa talas şayqası bastaladı.

Erzat Käribay

Related Articles

  • YAsin Qwmarwlı: Ejelgi Türki taypalarındağı tötemdik añ – qwstardıñ añızdıq negizderi

    Anotaciya  Maqalada grifon, kökböri (Qwsböri) täñir wğımdarı men atauları töñiregindegi sonday-aq Saq, Ğwn, Üysin, Türkilerdiñ böri tötemdiligi jäne attarınıñ da börige baylanıstılığı zertteledi. Grifon jäne kökböri Grifon (griffon) qazirge deyingi anıqtamağa say jartılay arıstan, jartılay qwmay nemese bası, qanatı qws, denesi arıstan añızdıq maqwlıq (狮鹫). Bireuler onı jauızdıqtıñ simvolına balasa endi bireuler izgiliktiñ (tipti Hristostıñ)nışanı dep biledi. «Etimologiya» attı  eñbekte: «Hristos – arıstan, öytkeni onda teñdessiz parasat jäne qüş-quat bar, Hristos äri qwzğın, öytkeni ol qayta tirilgen soñ aspanğa köterilip, jwmaqqa şığadı», – dep jazılğan. Grifon köbine grek añızdarında jolığadı. Onıñ arğı jäne keyingi zamanğı mädeniet, etnos, t.b. tanudağı ornı mañızdı. Ol qiır şığıstıñ aydaharı siyaqtı bir däuir mädenietiniñ simvolı. Dese de, grifon grek añızdarında ğana saqtalıp qalmastan,  basqa  aymaqtarda da  keñinen  taralğandığı  bayqaladı.  Äsirese onıñ arheologiyalıq deregi Ortalıq Aziya öñirinen köp bayqaladı. Bayırğı Elamdıqtar onı arhitekturada keñinen paydalanğan. Gerodottıñ «Tarih» attı wlı eñbeginde griffon  birneşe  jerde  jolığadı,  barlığı  saqtarğa  baylanıstı.  Gerodot  jäne saqtar  jerinde  grifonnıñ  äygili  bolğandığın  da  jazadı.  (IV.79)  Tarihi derekterge,  añızdarğa  negizdelgende  grifon  Ukrainadan  Orta  Aziyağa  deyinge skif dalasında bolğan dep qaraladı. Saqtardıñ grifon äsem öneri turalı: saq molalarında bar. Berelde, Pazırıqta, Esikte, Alagude, tipti ğwndardıñ köşi jäne joyqın jorığımen birge Qiır Şığıs jerine deyin jetkendigi bayqaladı. Gerodottıñ  aytuınşa,  issedondardıñ  joğarğı  jağında  arimaspı,  yağni jalğız  közdiler  twradı.  Al  olar  twrğan  jerde  altındı  qorıp  jatqan  grifon boladı  dese,  ol  tağı,  issedondardıñ  arimaspı  jağınan  ığıstırılıp,  odan skifter issedondar jağınan ığıstırılğandığın jazadı [1]. Gerodot:  «Bwl  aradan  şalğaydağı  jağdaylar  turalı  mälimetterdi  tek issedondardıñ aytqandarınan ğana bilemiz. Olar jalğız közdiler men altın qorıp jatqan grifon turalı äñgimeleydi. Skifter bwl äñgimelerdi issedondardan estidi. Odan skifter onı grekterge jetkizedi. Sonımen biz olardı jalğız közdiler dep atadıq. Skifter Arimaspi  deydi. «Arima» bir degendi, «spu» köz degendi bildiredi», – deydi [2].

  • Tarihıñdı tani bil (yağıni Abaq Kereydiñ 12 ruınıñ noqtağası Iteli ruı jayında)

    Bayahmet Jwmabaywlı Tarih – äste keşegini añsau emes, kerisinşe eske alu. YAğıni babalar izine üñilu, bügingi beybit eldiñ keşegi tarihına köz jügirtu. Endeşe mınau beybit zaman ötkenimizge oray jaratıp bergin abzaldılığına şınayı rahımet aytamız. Biz wlttar ara, rular ara berekege män bere otırıp, Qazaq tarihınıñ wsaq detalı bolğan rulıq şejireni zerttep anıqtau, osı arqılı, wlt, otan tipti dünie tarihına öz esemizdi qosu degen maqsattı aldığa wstaymız. Ayırıqşa eskerterimiz: «zertteuimizdiñ jetken jeri osı» degendik emes, bwlar tek közqaras. Är däuirdegi jazılım, aytılımdardan alğan dälelder ğana. Endi bir rudan ozu, biikteu degen oydan aulaqpız. Ärbir ru öziniñ tarihına osılayşa üñiler bolsa, mümkin, wlt tarihınıñ negizi qalanar degendi eskere ketpekpiz. Materiyaldıq derekter Keñesti

  • Twrardıñ Qıtayğa qwpiya saparı

    HH ğasır basında qazaq ziyalılarınıñ halqı üşin atqarğan eñbegi wşan-teñiz. Olardıñ eren isterin äli tolıq zerttep-zerdelep ülgermey jatırmız. Sonday twlğanıñ biri – Twrar Rısqwlov. Bwl adamnıñ qayratkerlik qabileti Keñes Odağı deñgeyinen asıp, Komintern ökili retinde älemdik masştabtağı sayasi isterge aralasuına ıqpal etti. Sonıñ bir parası – Aziya qwrlığındağı köşpendi jwrt Moñğoliyanıñ konstituciyasın jasap, eldiñ sayasi-ekonomikalıq damuın socialistik bağıtqa bwrıp berui. İsti tiyanaqtau üşin qayratker atalmış memleketke 1924 jıldıñ qazan ayında barıp, 1925 jıldıñ şildesine deyin 9 ay qızmet etti. T.Rısqwlovtıñ Moñğoliyada atqarğan eñbegi jaylı «Egemen Qazaqstan» gazetiniñ jılaşar sanında «Twrardıñ Küredegi künderi» attı kölemdi maqala jariyalanğan edi. Osı jazbada qayratkerdiñ ol jaqta atqarğan jwmısı jaylı bayandalğan bolatın. Deytwrğanmen T.Rısqwlov osı

  • Şıñğıs han jäne onıñ zamanı Mwhtar Mağauin ekinşi kitap wyısqan ülıs

    birinşi bölim büliñğir i t a r a u tauarihtıñ bäsi alqissa, qyat bartan-bahadwrdıñ wlı esugei onan özenin boylap, qws salıp jür eken. kenet, atan tüye jegilgen, nayqala jıljıp, jaqındap qalğan qarağwt küymeni közi şaladı. attı qosşısı bar. bwl – jäuinger merkit taypasınıñ jetekşi äuletinen şıqqan eke-çiledu bolatın. qalıñ qoñırattıñ olqwnwt ruınan qız alıp kele jatqan. jaña tüsken kelinşeginiñ esimi – ögelin edi. iende kezdesken ekeu dala räsimimen sälemdesti me, jön swrastı ma – belgisiz. anığı – esugeidiñ közi qalbağay astı, kün times köleñkede otırğan ögelinge tüsedi. jas qız, şındığında beti jaña aşılğan kelinşek ğäjäyip swlu eken. örkeude jigittiñ jüregi şım etip, öne boyın özgeşe sezim qwrsağanı kümänsiz. birden-aq, «mwnday

  • Qwdiretti Kerey handığı

      Kerey handığı – qazaq halqınıñ tarihında erekşe orın alatın orta ğasırlıq feodaldıq memleket Handıq territoriyası ejelgi ğwndar men kök türikteriniñ ataqonısı Ortalıq Moñğoliyada boldı. Şığısta tatarlar taypalıq odağı men qamağ moñğoldarmen, batısta Nayman handığımen, oñtüstikte Tañğıt memleketimen, soltüstiginde merkittermen şektesip jattı. Handıq qwramındağı ru- taypalar keyin kele qazaq halqınıñ bir böligin qwradı, olar Orta jüzdiñ kerey taypası, arğınnıñ tobıqtı ruı, Wlı jüzdiñ alban taypası, kişi jüzdiñ kereyt taypası osı handıqtağı ru taypalar boldı. Kereylerdiñ arğı tegi Kerey taypalıq odağınıñ şığu tegi köbinde sänbeylerge barıp tireledi, köne sänbey molalarındağı süyekterge jasalğan zertteulerde mwnı rastaydı. Degenmen osı taypalıq odaqqa ğwnnıñ sarqınşaqtarımen deñleñderdiñde qatısı bar ekenin ayta ketu kerek. Ejelge mekeni Bayqal

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: