|  |  |  | 

سۋرەتتەر سويلەيدى تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل

حان كەنەنىڭ قارۋى

Beken Kayratuly

Facebook پاراقشاسىنان الىندى49855745_1204842686338282_8920680832234946560_o

ەلورداعىقازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيىنىڭ اۋىسپالى ەكسپوزيتسيالىق جادىگەرلەر كورمەسى ورنالاسقان تومەنگى زالىندا، قازاق حالقى ءۇشىن قۇندى زاتتىڭ ءبىرى – كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ مىلتىعى تۇر. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ۇلى دالادا ورىستەگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كوسەمى، اتاقتى ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى كەنەكەڭ وسى مىلتىقپەن جاۋ تۇسىرگەن.
ايتالىق، 1838 جىلى كەنەسارى اقمولا بەكىنىسىن باسىپ الىپ، ورىس اسكەرىن قۋىپ شىققانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. وسى وقيعا تۋرالى ەل-جۇرتتىڭ اۋزىنان ەستىپ، حاتقا تۇسىرگەن ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەەۆ ءوزىنىڭ «قازاق شەجىرەسى» اتتى جازباسىندا: «قاراوتكەلدە اعا سۇلتان قوڭىرقۇلجا دۋان باسى بولعان. كەنەسارىعا قارسى تۇرىپ سوعىس سالعان. قاراوتكەلدى (اقمولا بەكىنىسىن ايتادى) قاماعاندا كەنەسارى كۇلدىرماماي دەگەن مىلتىعىمەن تايتوبەنىڭ باسىندا تۇرىپ، ورىستىڭ قاراۋىلشى بالسايكەسىن (پوليتسەيىن) اتىپ مۇرتتاي ۇشىرعان» دەيدى (ا.سمايىل «استانا عاسىرلارى» استانا.، 2010.، 149 بەت).
مىلتىقتىڭ نەگىزى نۇسقاسى رەسەي فەدەراتسياسى ومبى وبلىسىنىڭ ورتالىعى ومبى قالاسىندا ورنالاسقان تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ساقتاۋلى. وسىنداعى مالىمەتتە: «مىلتىق ءحVىىى عاسىردىڭ اياعى، ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ورتا ازيا ۇستالارىنىڭ قولىنان شىققان. جالپى ۇزىندىعى – 1670 مم، ۇڭعىسىنىڭ ۇزىندىعى – 1320 مم، ءدۇمى اعاشتان جاسالعان» دەلىنىپتى. مىلتىقتى اتالمىش مۋزەيگە دالا ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرنوتورى گ.ا.كولپاكوۆسكي 1882 جىلى تاپسىرعان ەكەن.
وسى ورايدا، «بۇل قارۋ كولپاكوۆسكيدىڭ قولىنا قالاي تۇسكەن؟» دەيتىن زاڭدى سۇراق تۋىنداۋى ءسوزسىز. بۇعان جاۋاپ رەتىندە ايتارمىمىز: «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1991 جىلعى 3 مامىر كۇنگى سانىندا جازۋشى تالاپتان احمەتجانوۆتىڭ اۋدارماسىمەن «كەنەسارىنىڭ قازاسى» اتتى كولەمدى ماقالا جاريالانىپتى. ناقتىراق ايتقاندا، حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ارداگەرى اۋەسحان قانافين دەيتىن ۇستاز 1991 جىلى فوتوعا تۇسىرىلگەن كونە جازبانى اكادەميك ماناش قوزىباەۆقا اكەلىپ بەرەدى. جازبا ورىس تىلىندە. اۆتورى ك.ستەپنياك دەگەن ادام. «ستەپنياك» دەگەنىمىز الاش ارىسى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ («قىر بالاسى») پسەۆدونيمى.
گازەتتە جاريالانعان ماقالادان ءۇزىندى كەلتىرسەك: «شۋ وزەنى توقماق ماڭىندا بىرنەشە سالاعا ءبولىنىپ اعاتىن ەدى. سونى پايدالانىپ قىرعىزدار وزەندى بۇرىپ جىبەردى. كەنەسارىنىڭ اسكەرى قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. ءۇش كۇن سۋسىز قالعان حاننىڭ ساربازدارى قينالىپ وتىرعاندا، ورمان ماناپتىڭ قىرعىزدارعا قالىڭ قولمەن كومەككە كەلە جاتقانى تۋرالى حابار جەتتى. كەنە حان كۇشى باسىم قىرعىزبەن شايقاسۋدى قولاي كورمەي بارلىق جاساۋلى دۇنيەسىن تاستاپ، شۋدى بويلاپ، المالىعا قاراي شەگىنىپ كەتتى. مىڭداعان مال، مىڭنان استام بىلتەلى مىلتىق، كوپ كىلەم، جىبەك شاتىر، وسىلارمەن بىرگە كەنەسارىنىڭ ءوزى ۇستاعان مىلتىعى دا ولجا بولىپ ورمان ماناپتىڭ قولىنا وتەدى. قولىنا تۇسكەن حاننىڭ قارۋىن ورمان ماناپ جانتاي قارابەكوۆكە سىيلايدى. مىلتىقتى قارابەكوۆتەر اۋلەتى پىشپەك بەكىنىسىن ورىستار جاۋلاپ العانعا دەيىن ساقتاعان. ودان كەيىن جانتايدىڭ ۇلى موللامىرزا مىلتىقتى وتارلاۋشى گەنەرال كولپاكوۆسكيگە سىيعا تارتقان. سوڭىنان بۇل مىلتىق بۇكىلرەسەيلىك نيجەگورود كورمەسىنىڭ باس گەنەرال-گۋبەرناتور بولىمىنە وتكىزىلىپ، اقىرى ومبىدان بىراق شىققان» دەپتى.
ال مىنا ەلوردا تورىندە مۋزەيدە تۇرعان قارۋ وسى ومبىداعى مىلتىقتىڭ ايناتپاي كوشىرگەن ءتۇپ نۇسقاسى. قارۋدىڭ سيپاتى وسىنداعى ماقالادا ايتىلعان بارلىق ولشەمگە ءدال كەلىپ تۇر. ونىڭ سىرتىندا قارۋدىڭ ورتاازيالىق ۇستالار قولىنان شىققانىن ايعاقتايتىن بەلگى – ۇزىن ۇڭعىنىڭ قىر ارقاسى كونە پارسى ستيلىندەگى ساندىك ورنەكپەن بادىزدەلگەن. اعاش ءدۇمىنىڭ يىقتيەر ءتۇبىرى ءتورت جاعىنان تەمىر ورنەكپەن بىتەۋلەنىپ، شۇرىپپەباساردىڭ جوعارى تۇسى گۇلدەنگەن التى بۇرىشتى سۇيەكپەن كومكەرىلگەن. قارۋدىڭ اعاش دىڭىنە قوبى تارتىپ جىمداستىرعان ۇزىن ۇڭعىسى مىلتىق اتىلعاندا بوساپ كەتپەس ءۇشىن ءتورت جەردەن مىقتى قۇرساۋ سالىنىپتى. سونداي-اق مىلتىقتىڭ وت الاتىن شاقپاق تۇسىنىڭ قوس ءبۇيىرى بەرىك مەتاللمەن قاپتالىپ، بەس جەردەن شەگەلەنىپ، بەكىتىلىپتى. حان قارۋىنىڭ ءبىز اڭداعان سيپاتى وسى.

Related Articles

  • الاش جانە اتاتەك

    باياحىمەت جۇمابايۇلى جازۋشى، ەتنوگراف اتاتەك جايىندا ءسوز قوزعار بولساق «الاش» اتى شىقپاي قويمايدى. ال «الاش» تۋرالى كەڭەستىڭ سوڭى اتا تەككە ۇلاسارى شىندىق. بۇل حالقىمىزدىڭ تەك پەن تاريحتى ءبىر تۇتاس ۇعىم رەتىندە قاراۋىنىڭ نەگىزى بولماق. ەندەشە كەڭەستى «الاشتان» باستالىق. حالقىمىزدىڭ ءسوز تىركەستەرىندە «الاشتىڭ ازاماتى»، «الاش – الاش بولعاندا»، «التى الاش» دەگەن سياقتى ۇعىمدار كەزدەسەدى. ول ولما ءبىزدىڭ وسى «الاش» ءسوزىمىز تۋىسقان ۇلتتار اراسىندا دا ءوز – وزدەرىنىڭ تىلدىك قورىندا اكسەنتىنە قاراي: ساقالار — ديە، قۇمىتتار — ۋي. تۇرىكتەر — الاچۋگ، قىرعىزدار — الاچچك. ورىستار — لاچۋگ، نوعايلار — الاش. تۇنعۇستار — الان…[1] ت. ب. دەيدى. مىنە بۇلار «الاشتىڭ» ولاردىڭ تاريحىمەن قاتىستىلىعى دەگەندىك ەمەس. «الاش» سوزىنىڭ تارالۋ اياسىنىڭ قانشالىقتى كەڭدىگىن دالەلدەۋ. زەرتتەۋشىلەر

  • ارقادان التايعا اۋعان ەلدىڭ ءىزى (ياعني ارقادان التايعا اۋعان اباق كەرەيدىڭ كەرۋەن كوشى ءجايىندا)

    باياحمەت جۇمابايۇلى  كىندىك ءسوز: كەرەي تايپاسىنىڭ ەجەلگى مەكەندەرى ارقادان التاي بەتىنە ىرگەلى ەلدىڭ قاقپايىنان اۋعانى راسپا؟». «اباق كەرەي ەلدى ارقادان التايعا «اقمىرزانىڭ ولىمىنە سەبەپشى بولىپ كوشكەنى» راس پا؟ «بۇقار جىراۋ ابىلاي حاننىڭ بۇيرىۋىمەن كەرەي كوشىن توقتاتۋعا الدىنان شىعىپ جوتاسىن كورسەتكەنى راسپا؟» ت. ب. سۇراقتار توڭىرەگىندە تاريحشى بولماسامدا ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە ءوز الىمشە كوزعاراس ءبىلدىرۋدى ءجون كوردىم. ارتىق – كەمىن كەشىرممەن قارارسىزدىر. شىنى كەرەك، وسى تاقىرىپقا قاتىستى جازبا دەرەكتەر از بولعاندىقتان، دالەلسىز ءسوزدىڭ دارمەنى شامالى بولار دەگەن ويمەن، تارتىنشاقتاپ كەلگەن ەدىم. جۋىقتان بەرگى الەۋمەتتىك جەلىلەردە بۇل تاقىرىپ توڭىرەگىندە تالاس-تارتىستار مالىعا باستاعانىن كورىپ قولىما قالام الىپ، وسىدان ءبىر قانشا جىل بۇرىن «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» دەگەن ەڭبەگىمەن ەكى ميلليارد قىتايعا عانا ەمەس، شەت ەلدەردەگى

  • «وتان تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءرولى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى.

    تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە وراي اقمولا وبلىسى، كوكشەتاۋ قالاسى، “دوستار” مادەنيەت سارايىندا، «ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا وتان تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءرولى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى. شىڭعىسحان جانە ودان كەيىنگى قازاق حاندارى ءداۋىرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن تۇعىرلى تۇلعا تۇعىرىلحاننىڭ ءومىر جولى مەن ەرلىك ىزدەرى موڭعول، پارسى، تۇرىك، قىتاي، ورىس، جاپون جازبالارىندا كەزىگىپ قانا قالماي، ماركو پولو، ا.اندرەەۆ، ن.ا.اريستوۆ، گ.ف.ميللەر، ت.ب. ەڭبەكتەرى ارقىلى دا الەمگە ايگىلى. تاريحي تۇلعا – تۇعىرىلحان ەسىمىن كوتەرۋ ەل باسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ»، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى مەن پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆتىڭ «التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ» اياسىنداعى ۇندەۋىنە ساي قولعا الىنىپ وتىر. ۇلى دالا تۇلعالارىن كوتەرۋدە قر ءبىلىم جانە عىلىم مينسترلىگى ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح

  • شۇبارتاۋدان اۋعان “بەس قاسقا”. 

    سلامبەك جۋماگالي قازاقتىڭ كورمەگەن قورلىعى، تارتپاعان ازابى بار ما؟ بۇنداي تاۋقىمەت كەشەگى كەڭەس داۋرىندە دە تيىلعان جوق. اباق كەرەيدىڭ ىشىندەگى جاستابان ۇرپاقتارى سەمەي وڭىرىندەگى شۇبارتاۋ اۋدانىن ءوز اتا قونىستارى سايلايدى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا التايدان جوبالاي بي ازشاحانتاي باتىر ەر جانىبەكپەن زوڭگىلەس دوس بولعان سوڭ، وسى باقاناس وزەنىنىڭ بويىن جايلاي قونىستانىپتى. ونىڭ ىشىندە جاستابان ۇرپاقتارى بەگىمبەت اتانىپ، بەكنازار-قوساي بولىپ ەكى تارماققا بولىنەدى. وسى ماڭدى قونىستانعان وسى ەكى اتانىڭ بالاسى، ءبىرىنىڭ ۇپانى شاقانتاي، ەكىنشىسىنىكى جوبالاي. ياعني،” جونداعى جوبالاي ەلى”اتانعان. شاقانتاي باتىر وسى ەكى اتانىڭ باس قولباسشىسى بولسا، جوبالاي بي اقىلمان، ءارى توبە ءبيى بولعان. جوبالايدىڭ اككسى بايسەيىتتە تەگىن ادام بولماپتى. ەلدىڭ ايتىسىنا قاراعاندا ول كىسى دە بي، ءارى باتىر بولعان جانە ەلدى

  • كەرەي مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى توعرىل حاننىڭ شىڭعىس حاندى تاريح ساحناسىنا كوتەرۋى تۋرالى تاريحي ماعلۇماتتار

    توعرىل زان شىڭعىس حاننىڭ اكەسى ەسۋگەيمەن اندا بولعان كەرەي مەملەكەتىنىڭ ۇلى بيلەۋشىسى. مارقۇز بۇيرىق حاننىڭ بەس ۇلىنىڭ ءبىرى. شامامەن 1130 -1203 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. حاندىق بيلىك قۇرعان جىلدارى 1168 – 1203 ج.ج. توعرىل حان بيلىك قۇرعان جىلدارى كەرەي مەملەكەتى ۇلى مونعول ۇستىرتىندەگى سايىن دالادا ءوزىندىڭ ساياسي باعىت باعدار ۇستانعان جانە ەۋرازيا قۇرلىعىنا اتى جايىلعان ىرگەلى ەلگە اينالدى. ورتا عۆسىرلارداعى تاريحشىلارىنىڭ جازبا دەرەكتەرى بويىنشا سول كەزدە كەرەي مەملەكەتىنىڭ حالىق سانى وعان باعىنىشتى رۋلار مەن تايپالاردى قوسقاندا توعىز ءجۇز مىڭعا دەيىن جەتكەن. ەندى ءبىر تاريحي قۇجاتتاردا ەكى ءجۇز مىڭ جان بولعان دەپ جازىلادى. ولار اقىلدى حاندارىنىڭ ارقاسىندا التىن شاتىر تىكتىرىپ، التىن كەسەدەن سۋ ىشكەنى جايىندا تامسانا جازدى. سول زاماندا وتە قۋاتتى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: