|  |  |  | 

سۋرەتتەر سويلەيدى تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل

حان كەنەنىڭ قارۋى

Beken Kayratuly

Facebook پاراقشاسىنان الىندى49855745_1204842686338282_8920680832234946560_o

ەلورداعىقازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيىنىڭ اۋىسپالى ەكسپوزيتسيالىق جادىگەرلەر كورمەسى ورنالاسقان تومەنگى زالىندا، قازاق حالقى ءۇشىن قۇندى زاتتىڭ ءبىرى – كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ مىلتىعى تۇر. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ۇلى دالادا ورىستەگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كوسەمى، اتاقتى ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى كەنەكەڭ وسى مىلتىقپەن جاۋ تۇسىرگەن.
ايتالىق، 1838 جىلى كەنەسارى اقمولا بەكىنىسىن باسىپ الىپ، ورىس اسكەرىن قۋىپ شىققانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. وسى وقيعا تۋرالى ەل-جۇرتتىڭ اۋزىنان ەستىپ، حاتقا تۇسىرگەن ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەەۆ ءوزىنىڭ «قازاق شەجىرەسى» اتتى جازباسىندا: «قاراوتكەلدە اعا سۇلتان قوڭىرقۇلجا دۋان باسى بولعان. كەنەسارىعا قارسى تۇرىپ سوعىس سالعان. قاراوتكەلدى (اقمولا بەكىنىسىن ايتادى) قاماعاندا كەنەسارى كۇلدىرماماي دەگەن مىلتىعىمەن تايتوبەنىڭ باسىندا تۇرىپ، ورىستىڭ قاراۋىلشى بالسايكەسىن (پوليتسەيىن) اتىپ مۇرتتاي ۇشىرعان» دەيدى (ا.سمايىل «استانا عاسىرلارى» استانا.، 2010.، 149 بەت).
مىلتىقتىڭ نەگىزى نۇسقاسى رەسەي فەدەراتسياسى ومبى وبلىسىنىڭ ورتالىعى ومبى قالاسىندا ورنالاسقان تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ساقتاۋلى. وسىنداعى مالىمەتتە: «مىلتىق ءحVىىى عاسىردىڭ اياعى، ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ورتا ازيا ۇستالارىنىڭ قولىنان شىققان. جالپى ۇزىندىعى – 1670 مم، ۇڭعىسىنىڭ ۇزىندىعى – 1320 مم، ءدۇمى اعاشتان جاسالعان» دەلىنىپتى. مىلتىقتى اتالمىش مۋزەيگە دالا ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرنوتورى گ.ا.كولپاكوۆسكي 1882 جىلى تاپسىرعان ەكەن.
وسى ورايدا، «بۇل قارۋ كولپاكوۆسكيدىڭ قولىنا قالاي تۇسكەن؟» دەيتىن زاڭدى سۇراق تۋىنداۋى ءسوزسىز. بۇعان جاۋاپ رەتىندە ايتارمىمىز: «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1991 جىلعى 3 مامىر كۇنگى سانىندا جازۋشى تالاپتان احمەتجانوۆتىڭ اۋدارماسىمەن «كەنەسارىنىڭ قازاسى» اتتى كولەمدى ماقالا جاريالانىپتى. ناقتىراق ايتقاندا، حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ارداگەرى اۋەسحان قانافين دەيتىن ۇستاز 1991 جىلى فوتوعا تۇسىرىلگەن كونە جازبانى اكادەميك ماناش قوزىباەۆقا اكەلىپ بەرەدى. جازبا ورىس تىلىندە. اۆتورى ك.ستەپنياك دەگەن ادام. «ستەپنياك» دەگەنىمىز الاش ارىسى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ («قىر بالاسى») پسەۆدونيمى.
گازەتتە جاريالانعان ماقالادان ءۇزىندى كەلتىرسەك: «شۋ وزەنى توقماق ماڭىندا بىرنەشە سالاعا ءبولىنىپ اعاتىن ەدى. سونى پايدالانىپ قىرعىزدار وزەندى بۇرىپ جىبەردى. كەنەسارىنىڭ اسكەرى قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. ءۇش كۇن سۋسىز قالعان حاننىڭ ساربازدارى قينالىپ وتىرعاندا، ورمان ماناپتىڭ قىرعىزدارعا قالىڭ قولمەن كومەككە كەلە جاتقانى تۋرالى حابار جەتتى. كەنە حان كۇشى باسىم قىرعىزبەن شايقاسۋدى قولاي كورمەي بارلىق جاساۋلى دۇنيەسىن تاستاپ، شۋدى بويلاپ، المالىعا قاراي شەگىنىپ كەتتى. مىڭداعان مال، مىڭنان استام بىلتەلى مىلتىق، كوپ كىلەم، جىبەك شاتىر، وسىلارمەن بىرگە كەنەسارىنىڭ ءوزى ۇستاعان مىلتىعى دا ولجا بولىپ ورمان ماناپتىڭ قولىنا وتەدى. قولىنا تۇسكەن حاننىڭ قارۋىن ورمان ماناپ جانتاي قارابەكوۆكە سىيلايدى. مىلتىقتى قارابەكوۆتەر اۋلەتى پىشپەك بەكىنىسىن ورىستار جاۋلاپ العانعا دەيىن ساقتاعان. ودان كەيىن جانتايدىڭ ۇلى موللامىرزا مىلتىقتى وتارلاۋشى گەنەرال كولپاكوۆسكيگە سىيعا تارتقان. سوڭىنان بۇل مىلتىق بۇكىلرەسەيلىك نيجەگورود كورمەسىنىڭ باس گەنەرال-گۋبەرناتور بولىمىنە وتكىزىلىپ، اقىرى ومبىدان بىراق شىققان» دەپتى.
ال مىنا ەلوردا تورىندە مۋزەيدە تۇرعان قارۋ وسى ومبىداعى مىلتىقتىڭ ايناتپاي كوشىرگەن ءتۇپ نۇسقاسى. قارۋدىڭ سيپاتى وسىنداعى ماقالادا ايتىلعان بارلىق ولشەمگە ءدال كەلىپ تۇر. ونىڭ سىرتىندا قارۋدىڭ ورتاازيالىق ۇستالار قولىنان شىققانىن ايعاقتايتىن بەلگى – ۇزىن ۇڭعىنىڭ قىر ارقاسى كونە پارسى ستيلىندەگى ساندىك ورنەكپەن بادىزدەلگەن. اعاش ءدۇمىنىڭ يىقتيەر ءتۇبىرى ءتورت جاعىنان تەمىر ورنەكپەن بىتەۋلەنىپ، شۇرىپپەباساردىڭ جوعارى تۇسى گۇلدەنگەن التى بۇرىشتى سۇيەكپەن كومكەرىلگەن. قارۋدىڭ اعاش دىڭىنە قوبى تارتىپ جىمداستىرعان ۇزىن ۇڭعىسى مىلتىق اتىلعاندا بوساپ كەتپەس ءۇشىن ءتورت جەردەن مىقتى قۇرساۋ سالىنىپتى. سونداي-اق مىلتىقتىڭ وت الاتىن شاقپاق تۇسىنىڭ قوس ءبۇيىرى بەرىك مەتاللمەن قاپتالىپ، بەس جەردەن شەگەلەنىپ، بەكىتىلىپتى. حان قارۋىنىڭ ءبىز اڭداعان سيپاتى وسى.

Related Articles

  • پان-قازاقيزم قوزعالىسى

    بۇل قۇجاتتىق ماتەريال “شەتەلدەگى بولشەكتەۋشى كۇشتەردىڭ شىعىس تۇركىستان جانە ۇلى قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ جولىنداعى اتقارعان قىزمەتتەرى” دەگەن اتپەن دايىندالعان ەكەن. شاماسى 90- جىلدارى جارىق كورگەن ىشكى ساياسي ماتەريال. سول سەبەپتى رەسمي كىتاپحانا، دۇكەندەردەن تابۋ تىم قيىن. نەشە ءجۇز بەتتىك ىشكى قۇجاتتى ىجداعاتپەن وقۋ بارىسىندا قىتاي، موڭعوليا جانە سوۆەتتىك قازاقستاندا ءبىر-بىرىمەن قاناتتاس وتىرعان قازاقتار تۋرالى جانە 80- جىلدىڭ سوڭى، 90- جىلدىڭ باسىندا پايدا بولعان ۇلتتىق قايتا ورلەۋ، ەس جيۋ كەزەڭىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەپ، ساراپتاپ وتىرعانىن بايقادىم. دەرەكتى قۇجات شىڭجاڭ ولكەسىندە ىشكى ماتەريال ەسەبىندە جارىق كورگەن. ءتىلى ۇيعىرشا جانە ءتۇزۋشى ماماندار دا تاعى سولار. نەشە ءجۇز بەتتىك دەرەكتى ماتەريالدا “قازاق ماسەلەسى” ءۇشىن ارنايى جەكە تاراۋ ارناعان. ولار جەكە-جەكە مىناداي (سۇگىرەتتەگى): 1. سۇگىرەت:

  • ءۇستىرت ماۋگليى جانە تاعدىرى

    1957 جىلى تىكۇشاقپەن شىققان ءبىر توپ گەولوگتار ءۇستىرت جازىعىندا (تۇركىمەنستان مەن قاراقالپاقستاننىڭ شەكاراسىنداعى سارىقامىس كولىنىڭ جانىندا) قاسقىر اتۋمەن اينالىسقان. گەولوگتار قاسقىرلاردى ىزىنەن قۋىپ كەلە جاتىپ ولاردىڭ اراسىندا شامامەن بەس جاسار قالىسپاي جۇگىرگەن بالانى كورىپ تاڭ قالادى. بالا قاسقىرلارمەن بىرگە اسپاننان تونگەن جاۋدان قاشۋعا تىرىسىپ كەلەدى. ولار بارلىق قاسقىرلاردى اتىپ، بالانى قۇتقارۋدى ۇيعارادى. تىكۇشاقتى جەرگە قوندىرىپ بالانى ۇستاۋعا ارەكەتتەنەدى. الايدا بۇل ويلاعانداي وڭايعا سوقپادى. بالا قاسقىردىڭ بولتىرىگى قۇساپ ادامدارعا قاراي تىستەنىپ ايبات كورسەتكەن. دەگەنمەن گەولوگتار ونى قولعا ءتۇسىرىپ ، دارىگەردىڭ قاراۋىنا تاپسىرادى. بالانىڭ قاسقىر ۇيىرىنە قالاي تۇسكەنىن جانە اتا-اناسى كىم ەكەنى بەيمالىم. اۋرۋحانادا وعان وليگوفرەنيا دياگنوزى قويىلىپ، تاشاۋزداعى پسيحياتريالىق اۋرۋحاناعا ورنالاستىرىلعان. ونىڭ ومىرىندە ادام قاتارىنا قوسىلۋدىڭ قيىن جانە قايعىلى كەزەڭى باستالادى.

  • سوۆەت كەزىندە قۋعىندالىپ، نازارباەۆ تۇسىندا ديسسيدەنتكە اينالعان كارىشال اسانوۆ

    قازيس توعىزباەۆ ديسسيدەنت كارىشال اسانوۆتىڭ 2006 جىلى اقپاندا قاستاندىقپەن ولتىرىلگەن التىنبەك سارسەنبايۇلىنىڭ تۋعان كۇنىنە ارنالعان ەسكە الۋ شاراسىندا تۇرعان ءساتى. الماتى، 12 قىركۇيەك 2006 جىل.  نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ءومىر بويى سىناعان ديسسيدەنت كارىشال اسانوۆ وسىدان بەس جىل بۇرىن ومىردەن وزدى. سسسر كەزىندە بيلىكتى سىناعانى ءۇشىن قۋدالانعان اسانوۆ پوستسوۆەتتىك قازاقستاندا «پرەزيدەنتتىڭ ابىرويى مەن بەدەلىنە نۇقسان كەلتىردى» دەگەن ايىپپەن ەكى رەت جاۋاپقا تارتىلتى. كارىشال اسانوۆ 2015 جىلى 26 ناۋرىزدا الماتىدا دۇنيەدەن ءوتتى. قايتىس بولارىنان بىرنەشە كۇن بۇرىن، ناۋرىزدىڭ 10-ىنا اسانوۆ دەموكراتيانى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن قازاقستان وپپوزيتسيالىق ۇيىمدارىنىڭ «ەركىندىك» سىيلىعىن الدى. كارىشال اسانوۆ نۇرسۇلتان نازارباەۆتى كوپ جىل اشىق سىنادى. جاقىندارى مەن دوستارى اسانوۆتىڭ ساياسي جۇيەگە قارسى سىني كوزقاراسى وزگەرمەگەنىن ايتادى. كارىشال اسانوۆ —

  • نۇرالى باتىر ەسىركەپۇلى (1714 – 1787)

    قازاقتىڭ ۇلى عالىمى ش.ش.ءۋاليحانوۆ ابىلايحانعا ارنالعان ءوز ەڭبەگىندە XVIII عاسىردىڭ قازاق تاريحى ءۇشىن اسا ءبىر اۋىر كەزەڭ بولعاندىعىن اشىپ ايتادى. قازاقتى قان جىلاتقان «اقتابان شۇبىرىندى» جىلداردىڭ حالىق ەسىنەن كوتەرىلە قويماعىنىن دا تىلگە تيەك ەتەدى، سويتە وتىرىپ جالپى  تاريحي ءداۋىر جونىندە «ابىلاي ءداۋىرى قازاقتاردىڭ ەرلىگى مەن سەرىلىگىنىڭ عاسىرى بولدى» دەپ جازىپ قالدىرعان. «قازاقتاردىڭ ەرلىگى مەن سەرىلىگىنىڭ عاسىرى بولعان» دەپ سيپاتتالعان ابىلايحان داۋىرىندە جاساعان باتىرلاردىڭ ءبىرى -  اباق كەرەيدىڭ جاستابان اتاسىنان تارايتىن نۇرالى ەسىركەپۇلى ەدى. باتىردىڭ سوڭعى ۇرپاقتارى مەن ارتىندا قالعان حالقى باتىر اتانىڭ ەرلىگى مەن ەڭبەگىن جىرعا قوسقان كەزدە: جورىقتار جولىن باستاعان، ەر قوساي باتىر نۇرالى. تاريحقا ءىزىن تاستاعان، جانتەكەيۇلى شاقاباي. شاقىرعان قالىڭ باقاداي، وزىممەن بىرگە تەل وسكەن. بەكنازار، قوساي اتاداي،

  • كوممۋنيستىك كامپەسكىگە دەيىن قىتاي قازاقتارىنىڭ بۋرجۋازيالىق ونەركاسىپتەنۋ بەلسەندى كورىنىس تاپتى.

    بۇل سۇگىرەت 1946-جىلى نان كين (南京) قالاسىنداعى ءبىر توقىما فابريكاسىندا تۇسىرىلگەن. سۇگىرەتتەگى كىسى ءۇرىمجى ۋالاياتىنىڭ اكىمى قادۋان مامىربەكقىزى جانە ولكەلىك كواليتسيا ۇكىمەتتىڭ توراعا ورىنباسارى اقمەتجان قاسمي. كوممۋنيستىك كامپەسكىگە دەيىن (1951-1958′گە دەيىن) قىتاي قازاقتارىنىڭ بۋرجۋازيالىق سيپاتتاعى ونەركاسىپتەنۋ قابىلەتى ءبىرشاما بەلسەندى كورىنىس تاپتى. قازاق سسر-دا سوتسيايستىك جوسپارلى شارۋاشىلىق ەرتە جۇرگىزىلگەندىكتەن (1922-25) كاپيتاليستىك سيپاتتاعى نارىققا تىكەلەي وتە المادى. ءتىپتى سوراقىسى ەلدە تاپتىق كۇرەس ورىن الىپ كەتتى، ءىرى بۋرجۋاز كۇشتەر تۇبەگەيلى كامپەسكىگە ۇشىرادى، مال دۇنيەسى تاران-تاراجىعا تاپ بولدى. ال، قىتايدا كوممۋنيستىك جوسپارلى شارۋاشىلىق فورماتى 1951′دەن سوڭ باستالدى. سول سەبەپتى 1912-1951 اراسىندا قىتاي قازاقتارى كاپيتاليستىك سيپاتتاعى نارىقتىڭ ءدامىن ءبىرشاما تاتىپ ۇلگىردى.  1912- جىلعى قىتاي رەۆوليۋتسياسىنان سوڭ ەلدە كاپيتاليستىك نارىق ۇلگىسى جاپپاي ورناي باستادى. وسى جىلدىڭ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: