|  |  |  | 

سۋرەتتەر سويلەيدى تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل

حان كەنەنىڭ قارۋى

Beken Kayratuly

Facebook پاراقشاسىنان الىندى49855745_1204842686338282_8920680832234946560_o

ەلورداعىقازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيىنىڭ اۋىسپالى ەكسپوزيتسيالىق جادىگەرلەر كورمەسى ورنالاسقان تومەنگى زالىندا، قازاق حالقى ءۇشىن قۇندى زاتتىڭ ءبىرى – كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ مىلتىعى تۇر. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ۇلى دالادا ورىستەگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كوسەمى، اتاقتى ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى كەنەكەڭ وسى مىلتىقپەن جاۋ تۇسىرگەن.
ايتالىق، 1838 جىلى كەنەسارى اقمولا بەكىنىسىن باسىپ الىپ، ورىس اسكەرىن قۋىپ شىققانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. وسى وقيعا تۋرالى ەل-جۇرتتىڭ اۋزىنان ەستىپ، حاتقا تۇسىرگەن ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەەۆ ءوزىنىڭ «قازاق شەجىرەسى» اتتى جازباسىندا: «قاراوتكەلدە اعا سۇلتان قوڭىرقۇلجا دۋان باسى بولعان. كەنەسارىعا قارسى تۇرىپ سوعىس سالعان. قاراوتكەلدى (اقمولا بەكىنىسىن ايتادى) قاماعاندا كەنەسارى كۇلدىرماماي دەگەن مىلتىعىمەن تايتوبەنىڭ باسىندا تۇرىپ، ورىستىڭ قاراۋىلشى بالسايكەسىن (پوليتسەيىن) اتىپ مۇرتتاي ۇشىرعان» دەيدى (ا.سمايىل «استانا عاسىرلارى» استانا.، 2010.، 149 بەت).
مىلتىقتىڭ نەگىزى نۇسقاسى رەسەي فەدەراتسياسى ومبى وبلىسىنىڭ ورتالىعى ومبى قالاسىندا ورنالاسقان تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ساقتاۋلى. وسىنداعى مالىمەتتە: «مىلتىق ءحVىىى عاسىردىڭ اياعى، ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ورتا ازيا ۇستالارىنىڭ قولىنان شىققان. جالپى ۇزىندىعى – 1670 مم، ۇڭعىسىنىڭ ۇزىندىعى – 1320 مم، ءدۇمى اعاشتان جاسالعان» دەلىنىپتى. مىلتىقتى اتالمىش مۋزەيگە دالا ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرنوتورى گ.ا.كولپاكوۆسكي 1882 جىلى تاپسىرعان ەكەن.
وسى ورايدا، «بۇل قارۋ كولپاكوۆسكيدىڭ قولىنا قالاي تۇسكەن؟» دەيتىن زاڭدى سۇراق تۋىنداۋى ءسوزسىز. بۇعان جاۋاپ رەتىندە ايتارمىمىز: «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1991 جىلعى 3 مامىر كۇنگى سانىندا جازۋشى تالاپتان احمەتجانوۆتىڭ اۋدارماسىمەن «كەنەسارىنىڭ قازاسى» اتتى كولەمدى ماقالا جاريالانىپتى. ناقتىراق ايتقاندا، حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ارداگەرى اۋەسحان قانافين دەيتىن ۇستاز 1991 جىلى فوتوعا تۇسىرىلگەن كونە جازبانى اكادەميك ماناش قوزىباەۆقا اكەلىپ بەرەدى. جازبا ورىس تىلىندە. اۆتورى ك.ستەپنياك دەگەن ادام. «ستەپنياك» دەگەنىمىز الاش ارىسى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ («قىر بالاسى») پسەۆدونيمى.
گازەتتە جاريالانعان ماقالادان ءۇزىندى كەلتىرسەك: «شۋ وزەنى توقماق ماڭىندا بىرنەشە سالاعا ءبولىنىپ اعاتىن ەدى. سونى پايدالانىپ قىرعىزدار وزەندى بۇرىپ جىبەردى. كەنەسارىنىڭ اسكەرى قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. ءۇش كۇن سۋسىز قالعان حاننىڭ ساربازدارى قينالىپ وتىرعاندا، ورمان ماناپتىڭ قىرعىزدارعا قالىڭ قولمەن كومەككە كەلە جاتقانى تۋرالى حابار جەتتى. كەنە حان كۇشى باسىم قىرعىزبەن شايقاسۋدى قولاي كورمەي بارلىق جاساۋلى دۇنيەسىن تاستاپ، شۋدى بويلاپ، المالىعا قاراي شەگىنىپ كەتتى. مىڭداعان مال، مىڭنان استام بىلتەلى مىلتىق، كوپ كىلەم، جىبەك شاتىر، وسىلارمەن بىرگە كەنەسارىنىڭ ءوزى ۇستاعان مىلتىعى دا ولجا بولىپ ورمان ماناپتىڭ قولىنا وتەدى. قولىنا تۇسكەن حاننىڭ قارۋىن ورمان ماناپ جانتاي قارابەكوۆكە سىيلايدى. مىلتىقتى قارابەكوۆتەر اۋلەتى پىشپەك بەكىنىسىن ورىستار جاۋلاپ العانعا دەيىن ساقتاعان. ودان كەيىن جانتايدىڭ ۇلى موللامىرزا مىلتىقتى وتارلاۋشى گەنەرال كولپاكوۆسكيگە سىيعا تارتقان. سوڭىنان بۇل مىلتىق بۇكىلرەسەيلىك نيجەگورود كورمەسىنىڭ باس گەنەرال-گۋبەرناتور بولىمىنە وتكىزىلىپ، اقىرى ومبىدان بىراق شىققان» دەپتى.
ال مىنا ەلوردا تورىندە مۋزەيدە تۇرعان قارۋ وسى ومبىداعى مىلتىقتىڭ ايناتپاي كوشىرگەن ءتۇپ نۇسقاسى. قارۋدىڭ سيپاتى وسىنداعى ماقالادا ايتىلعان بارلىق ولشەمگە ءدال كەلىپ تۇر. ونىڭ سىرتىندا قارۋدىڭ ورتاازيالىق ۇستالار قولىنان شىققانىن ايعاقتايتىن بەلگى – ۇزىن ۇڭعىنىڭ قىر ارقاسى كونە پارسى ستيلىندەگى ساندىك ورنەكپەن بادىزدەلگەن. اعاش ءدۇمىنىڭ يىقتيەر ءتۇبىرى ءتورت جاعىنان تەمىر ورنەكپەن بىتەۋلەنىپ، شۇرىپپەباساردىڭ جوعارى تۇسى گۇلدەنگەن التى بۇرىشتى سۇيەكپەن كومكەرىلگەن. قارۋدىڭ اعاش دىڭىنە قوبى تارتىپ جىمداستىرعان ۇزىن ۇڭعىسى مىلتىق اتىلعاندا بوساپ كەتپەس ءۇشىن ءتورت جەردەن مىقتى قۇرساۋ سالىنىپتى. سونداي-اق مىلتىقتىڭ وت الاتىن شاقپاق تۇسىنىڭ قوس ءبۇيىرى بەرىك مەتاللمەن قاپتالىپ، بەس جەردەن شەگەلەنىپ، بەكىتىلىپتى. حان قارۋىنىڭ ءبىز اڭداعان سيپاتى وسى.

Related Articles

  • شۇبارتاۋدان اۋعان “بەس قاسقا”. 

    سلامبەك جۋماگالي قازاقتىڭ كورمەگەن قورلىعى، تارتپاعان ازابى بار ما؟ بۇنداي تاۋقىمەت كەشەگى كەڭەس داۋرىندە دە تيىلعان جوق. اباق كەرەيدىڭ ىشىندەگى جاستابان ۇرپاقتارى سەمەي وڭىرىندەگى شۇبارتاۋ اۋدانىن ءوز اتا قونىستارى سايلايدى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا التايدان جوبالاي بي ازشاحانتاي باتىر ەر جانىبەكپەن زوڭگىلەس دوس بولعان سوڭ، وسى باقاناس وزەنىنىڭ بويىن جايلاي قونىستانىپتى. ونىڭ ىشىندە جاستابان ۇرپاقتارى بەگىمبەت اتانىپ، بەكنازار-قوساي بولىپ ەكى تارماققا بولىنەدى. وسى ماڭدى قونىستانعان وسى ەكى اتانىڭ بالاسى، ءبىرىنىڭ ۇپانى شاقانتاي، ەكىنشىسىنىكى جوبالاي. ياعني،” جونداعى جوبالاي ەلى”اتانعان. شاقانتاي باتىر وسى ەكى اتانىڭ باس قولباسشىسى بولسا، جوبالاي بي اقىلمان، ءارى توبە ءبيى بولعان. جوبالايدىڭ اككسى بايسەيىتتە تەگىن ادام بولماپتى. ەلدىڭ ايتىسىنا قاراعاندا ول كىسى دە بي، ءارى باتىر بولعان جانە ەلدى

  • كەرەي مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى توعرىل حاننىڭ شىڭعىس حاندى تاريح ساحناسىنا كوتەرۋى تۋرالى تاريحي ماعلۇماتتار

    توعرىل زان شىڭعىس حاننىڭ اكەسى ەسۋگەيمەن اندا بولعان كەرەي مەملەكەتىنىڭ ۇلى بيلەۋشىسى. مارقۇز بۇيرىق حاننىڭ بەس ۇلىنىڭ ءبىرى. شامامەن 1130 -1203 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. حاندىق بيلىك قۇرعان جىلدارى 1168 – 1203 ج.ج. توعرىل حان بيلىك قۇرعان جىلدارى كەرەي مەملەكەتى ۇلى مونعول ۇستىرتىندەگى سايىن دالادا ءوزىندىڭ ساياسي باعىت باعدار ۇستانعان جانە ەۋرازيا قۇرلىعىنا اتى جايىلعان ىرگەلى ەلگە اينالدى. ورتا عۆسىرلارداعى تاريحشىلارىنىڭ جازبا دەرەكتەرى بويىنشا سول كەزدە كەرەي مەملەكەتىنىڭ حالىق سانى وعان باعىنىشتى رۋلار مەن تايپالاردى قوسقاندا توعىز ءجۇز مىڭعا دەيىن جەتكەن. ەندى ءبىر تاريحي قۇجاتتاردا ەكى ءجۇز مىڭ جان بولعان دەپ جازىلادى. ولار اقىلدى حاندارىنىڭ ارقاسىندا التىن شاتىر تىكتىرىپ، التىن كەسەدەن سۋ ىشكەنى جايىندا تامسانا جازدى. سول زاماندا وتە قۋاتتى

  • باعىلان بي.

    التىن وردا حاندىعىنداعى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. ول توبىل وزەنى بويىن مەكەندەپتى. وباعان وزەنىنىڭ توبىلعا قۇيار جەرىندە باعىلان تو- عايى، باعىلان تالى، باعىلان قارا سۋى، باعىلان كولى، باعىلان تومارى، باعى- لان قىستاۋى، باعىلان شوعى، باعىلان وزەگى دەگەن جەر — سۋ اتتارى بور. باعىلان ءباھادۇر قارتايىپ، ءوز ەسىمىمەن اتالاتىن توعايدى مەكەندەيتىن ءوز اۋلىندا اۋىرىپ قايتىس بولىپتى. ونىڭ سۇيەگى توبىل وزەنىنىڭ جارقاباعىنا جەرلەنگەن. باعىلان ءبيدىڭ بوپاي ەسىمدى ايەلىنەن ارحات، فارحات، سارىمۇرات اتتى ۇلدارى دۇنيەگە كەلەدى. فارحات باتىردىڭ گۇلاندام ەسىمدى ايەلىنەن تا- ناش، ابباس، ماناس تۋادى. وسى كۇنگى قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا، ۇزىن- كول اۋداندارىن، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا جەرلەرىن مەكەندەيتىن اشامايلى كەرەيلەر وسى تاناشتىڭ ۇرپاقتارى. تاناش التىن وردا حاندىعىنىڭ كورنەكتى ادامدارىنىڭ

  • ءسىبىر حاندىعى نەمەسە كەرەي توعىرۇل حاننىڭ ۇرپاعى تايبۇعا اۋلەتتەرى بيلىك قۇرعان مەملەكەتتىڭ قيلى تاعدىرى مەن تاريحي ارەنادان جوعالۋى

    تارلان تاريحتىڭ بىزگە بەيمالىم تۇستارى كوپ، اقيقاتى اشىلماعان جانە ءالى كۇنگە دەيىن قۇپيا پاراقتارىنان وزىندىك ورىن العان تايبۇعا اۋلەتتەرىنىڭ ورتا عاسىرلاردا بيلىك قۇرعان جۇرتى ءسىبىر ولكەسى نەمەسە ءسىبىر جۇرتى ەكەندىگى بارشامىزعا ايان. كەرەي توعرىل حاننىڭ ۇكىدەن (كەيبىر شەجىرە اڭىزداردا ۇيقى دەيدى، ال قىتاي دەرەكتەرىندە توعرىل حاننىڭ ءبىر ۇلىنىڭ ەسىمى ويحۋ) تۋعان نەمەرەسى تايبۇعا بۇل ايماقتا ون ءۇشىنشى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءىنىسى تايشىقپەن بىرگە كەرەي حاندىعىنان قالعان ءبىر قاۋىم ەلدى سوڭىنا ەرتىپ ءوز الدىنا جەكە حاندىق قۇرىپ جەر كولەمى وراسان زور اۋماققا بيلىگىن جۇرگىزدى. شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ ۇلان-عايىر ەۋرازيا كەڭىستىگىندە بيلىك قۇرعان داۋىرىندە وسى يمپەرياعا تاۋەلدى جەكە ءوز الدىنا مەملەكەتتىك قۇرىلىمى بار ەل بولعان تايبۇعا ديناستياسى نەمەسە تايبۇعا جۇرتىنىڭ تاريح ساحناسىنا

  • مودە جانە ۇلى دالا

      جانىمحان وشان ر.ب. سۇيلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى، ت.ع.ك. مودە، ماودۋن، مودۋن شانيۋي (ب. ز. ب. 234? – ب.ز.ب. 174 جج.) – ۇلى عۇن يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، جانە ب. ز. ب. 209 – ب. ز. ب. 174 جىلدارى يمپەرياعا بيلىك جۇرگىزگەن ايگىلى شانيۋي. ومىربايانى وتاندىق تاريح عىلىمىندا «عۇن» دەگەن اتپەن [1. 25-436 بب] كوپشىلىك قاۋىمعا ايگىلى بولعان كونە ەتنوس تۋرالى ەڭ كونە دەرەكتى قىتاي تاريحشىسى سىما تسيان ءوزىنىڭ ايگىلى شىعارماسى بولعان «شيتسزي» (تاريحي جازبالار) اتتى ەڭبەكتە ءبىرىنشى رەت سيۋننۋ (匈奴) دەگەن ەكى يەروگليفپەن جازىپ قالدىرعان. قازىرگى قىتاي تىلىندە «Xiōngnú» دەپ وقىلاتىن وسى ەكى يەروگليفتىڭ كونە داۋىردەگى قىتاي تىلىندەگى وقىلۋى تۋرالى ɕjʊŋ.nǔ *, qʰoŋ.nˤa, ت.ب. دەپ وقىلادى دەگەن پىكىرلەر

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: