|  |  |  | 

سۋرەتتەر سويلەيدى تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل

حان كەنەنىڭ قارۋى

Beken Kayratuly

Facebook پاراقشاسىنان الىندى49855745_1204842686338282_8920680832234946560_o

ەلورداعىقازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيىنىڭ اۋىسپالى ەكسپوزيتسيالىق جادىگەرلەر كورمەسى ورنالاسقان تومەنگى زالىندا، قازاق حالقى ءۇشىن قۇندى زاتتىڭ ءبىرى – كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ مىلتىعى تۇر. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ۇلى دالادا ورىستەگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كوسەمى، اتاقتى ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى كەنەكەڭ وسى مىلتىقپەن جاۋ تۇسىرگەن.
ايتالىق، 1838 جىلى كەنەسارى اقمولا بەكىنىسىن باسىپ الىپ، ورىس اسكەرىن قۋىپ شىققانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. وسى وقيعا تۋرالى ەل-جۇرتتىڭ اۋزىنان ەستىپ، حاتقا تۇسىرگەن ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەەۆ ءوزىنىڭ «قازاق شەجىرەسى» اتتى جازباسىندا: «قاراوتكەلدە اعا سۇلتان قوڭىرقۇلجا دۋان باسى بولعان. كەنەسارىعا قارسى تۇرىپ سوعىس سالعان. قاراوتكەلدى (اقمولا بەكىنىسىن ايتادى) قاماعاندا كەنەسارى كۇلدىرماماي دەگەن مىلتىعىمەن تايتوبەنىڭ باسىندا تۇرىپ، ورىستىڭ قاراۋىلشى بالسايكەسىن (پوليتسەيىن) اتىپ مۇرتتاي ۇشىرعان» دەيدى (ا.سمايىل «استانا عاسىرلارى» استانا.، 2010.، 149 بەت).
مىلتىقتىڭ نەگىزى نۇسقاسى رەسەي فەدەراتسياسى ومبى وبلىسىنىڭ ورتالىعى ومبى قالاسىندا ورنالاسقان تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ساقتاۋلى. وسىنداعى مالىمەتتە: «مىلتىق ءحVىىى عاسىردىڭ اياعى، ءحىح عاسىردىڭ باسىندا ورتا ازيا ۇستالارىنىڭ قولىنان شىققان. جالپى ۇزىندىعى – 1670 مم، ۇڭعىسىنىڭ ۇزىندىعى – 1320 مم، ءدۇمى اعاشتان جاسالعان» دەلىنىپتى. مىلتىقتى اتالمىش مۋزەيگە دالا ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرنوتورى گ.ا.كولپاكوۆسكي 1882 جىلى تاپسىرعان ەكەن.
وسى ورايدا، «بۇل قارۋ كولپاكوۆسكيدىڭ قولىنا قالاي تۇسكەن؟» دەيتىن زاڭدى سۇراق تۋىنداۋى ءسوزسىز. بۇعان جاۋاپ رەتىندە ايتارمىمىز: «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1991 جىلعى 3 مامىر كۇنگى سانىندا جازۋشى تالاپتان احمەتجانوۆتىڭ اۋدارماسىمەن «كەنەسارىنىڭ قازاسى» اتتى كولەمدى ماقالا جاريالانىپتى. ناقتىراق ايتقاندا، حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ارداگەرى اۋەسحان قانافين دەيتىن ۇستاز 1991 جىلى فوتوعا تۇسىرىلگەن كونە جازبانى اكادەميك ماناش قوزىباەۆقا اكەلىپ بەرەدى. جازبا ورىس تىلىندە. اۆتورى ك.ستەپنياك دەگەن ادام. «ستەپنياك» دەگەنىمىز الاش ارىسى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ («قىر بالاسى») پسەۆدونيمى.
گازەتتە جاريالانعان ماقالادان ءۇزىندى كەلتىرسەك: «شۋ وزەنى توقماق ماڭىندا بىرنەشە سالاعا ءبولىنىپ اعاتىن ەدى. سونى پايدالانىپ قىرعىزدار وزەندى بۇرىپ جىبەردى. كەنەسارىنىڭ اسكەرى قيىن جاعدايعا تاپ بولدى. ءۇش كۇن سۋسىز قالعان حاننىڭ ساربازدارى قينالىپ وتىرعاندا، ورمان ماناپتىڭ قىرعىزدارعا قالىڭ قولمەن كومەككە كەلە جاتقانى تۋرالى حابار جەتتى. كەنە حان كۇشى باسىم قىرعىزبەن شايقاسۋدى قولاي كورمەي بارلىق جاساۋلى دۇنيەسىن تاستاپ، شۋدى بويلاپ، المالىعا قاراي شەگىنىپ كەتتى. مىڭداعان مال، مىڭنان استام بىلتەلى مىلتىق، كوپ كىلەم، جىبەك شاتىر، وسىلارمەن بىرگە كەنەسارىنىڭ ءوزى ۇستاعان مىلتىعى دا ولجا بولىپ ورمان ماناپتىڭ قولىنا وتەدى. قولىنا تۇسكەن حاننىڭ قارۋىن ورمان ماناپ جانتاي قارابەكوۆكە سىيلايدى. مىلتىقتى قارابەكوۆتەر اۋلەتى پىشپەك بەكىنىسىن ورىستار جاۋلاپ العانعا دەيىن ساقتاعان. ودان كەيىن جانتايدىڭ ۇلى موللامىرزا مىلتىقتى وتارلاۋشى گەنەرال كولپاكوۆسكيگە سىيعا تارتقان. سوڭىنان بۇل مىلتىق بۇكىلرەسەيلىك نيجەگورود كورمەسىنىڭ باس گەنەرال-گۋبەرناتور بولىمىنە وتكىزىلىپ، اقىرى ومبىدان بىراق شىققان» دەپتى.
ال مىنا ەلوردا تورىندە مۋزەيدە تۇرعان قارۋ وسى ومبىداعى مىلتىقتىڭ ايناتپاي كوشىرگەن ءتۇپ نۇسقاسى. قارۋدىڭ سيپاتى وسىنداعى ماقالادا ايتىلعان بارلىق ولشەمگە ءدال كەلىپ تۇر. ونىڭ سىرتىندا قارۋدىڭ ورتاازيالىق ۇستالار قولىنان شىققانىن ايعاقتايتىن بەلگى – ۇزىن ۇڭعىنىڭ قىر ارقاسى كونە پارسى ستيلىندەگى ساندىك ورنەكپەن بادىزدەلگەن. اعاش ءدۇمىنىڭ يىقتيەر ءتۇبىرى ءتورت جاعىنان تەمىر ورنەكپەن بىتەۋلەنىپ، شۇرىپپەباساردىڭ جوعارى تۇسى گۇلدەنگەن التى بۇرىشتى سۇيەكپەن كومكەرىلگەن. قارۋدىڭ اعاش دىڭىنە قوبى تارتىپ جىمداستىرعان ۇزىن ۇڭعىسى مىلتىق اتىلعاندا بوساپ كەتپەس ءۇشىن ءتورت جەردەن مىقتى قۇرساۋ سالىنىپتى. سونداي-اق مىلتىقتىڭ وت الاتىن شاقپاق تۇسىنىڭ قوس ءبۇيىرى بەرىك مەتاللمەن قاپتالىپ، بەس جەردەن شەگەلەنىپ، بەكىتىلىپتى. حان قارۋىنىڭ ءبىز اڭداعان سيپاتى وسى.

Related Articles

  • شونجىنىڭ گەو-ستراتەگيالىق شىندىعى (ساراپتامالىق ماقالا)

    بۇل اۋدان (شونجى) قاراساڭىز شەكاراعا ءتيىپ تۇر. شەكارانىڭ كۇنشىعىس بەتىندە اتى قاززاققا بەرىلگەن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى بار (ەكىنشى سۇگىرەت). وندا جەر قايىسقان قالىڭ قازاق تۇرادى. اۆتونرميالى وبلىس شۋار’دان بۇرىن قۇرىلعان. ورتالىعى قۇلجا قالاسى ء(ۇشىنشى سۇگىرەتتەگى 1-گە قاراڭىز). وسى اۆتونوميالى قازاق وبلىسىنا قازىر سەگىز اۋدان، ءبىر قالا توتە قارايدى. ولار: كۇنەس، نىلقى، توعىزتاراۋ اۋداندارى ء(ۇشىنشى سۇگىرەتتەگى 5,6,9-عا قاراڭىز). بۇل ءۇش اۋدان ىلە اڭعارى مەن ىلە دارياسىنىڭ باسىنا ورنالاسقان قازاق ەڭ كوپ، ەڭ ىرگەلى قونىس تەپكەن، تاريحى وتە تەرەڭ، بايىرعى قازاق جەرى. وسى ءۇش اۋدان قازاقتارى 20- عاسىر باسىندا ورىنبورعا ارنايى حات جازىپ، الاش ءباسپاسوزىن قولداپ قارجى جولداپ، وزدەرىن دە الاشتىڭ الىستاعى ءبىر بولشەگى ساناعان-تىن. وسى ءۇش اۋدان تىڭ يگەرىپ، تام

  • كەنەسارى حان مەن بالاسى سىزدىق سۇلتان تۋرالى دەرەك وسمان مۇراعاتىنان

    كەنەسارى حان مەن بالاسى سىزدىق سۇلتان تۋرالى دەرەك وسمان مۇراعاتىنان كەزدەسۋى بەك مۇمكىن. بۇعان ەشقانداي دا ءشۇباڭىز بولماسىن. ءبىرىنشى سۇگىرەت، وسمان ەلىندە جارىق كورگەن “باسيرات” (basîret) اتتى گازەت. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى سۇگىرەت، وسمان مەملەكەتىندە جارىق كورگەن “ۋاقىت” اتتى گازەت. ءتورتىنشى سۇگىرەت، وسمان سۇلتانى ءابدۇلازيزدىڭ قاشقارياعا كومەككە جىبەرگەن اسكەري قارۋ-جاراق، وق-دارىسىنەن ءبىر پارشا كورىنىس. كەنەسارى مەن سىزدىق سۇلتان تۋرالى وسمان دەرەكتەرى شىنى كەرەك ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق. حان كەنەسارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن قازاقستان ايماقتارىمەن شەكتەپ ءبولىپ قاراۋ ەڭ ۇلكەن قاتەلىك سانالادى. حان كەنە مەن شىعىس تۇركىستانداعى قازاق، ۇيعىر، دۇڭعان كوتەرىلىستەرى اراسىنداعى ساياسي، اسكەري قاتىناستار تۋرالى دەرەك تە قىتاي مۇراعاتىندا كومۋلى جاتىر. وندا شاۋەشەك، قۇلجا جانە ءۇرىمجى قالالارىنداعى قازاقتاردىڭ حان كەنەمەن جانە كەيىنگى

  • احاڭ مەن جاحاڭ سالعان ازاتتىق جولى

     «قازاق» گازەتىنە –107 جىل جۇمات انەسۇلى                                                                                                                       تاريحي پوۆەست                                                                                       

  • شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ تارقاۋى تۋرالى

    1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا قۇلجا قالاسىندا قۇرىلعان شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى 1946- جىلعا كەلگەندە ۇكىمەتتىڭ رەسمي تۇردە تاراعانىن جانە بۇدان بىلاي شىڭجاڭ ولكەسىمەن بىرىككەن كواليتسيالى ۇكىمەت قۇرماق نيەتىن بىلدىرە وتىرىپ، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستاندا” ارنايى ماقالا جاريالاعان-دى. نەبارى ءبىر جارىم جىل ءومىر سۇرگەن قۇلجاداعى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى، 1946- شى جىلعا كەلگەندە رەسمي توقتادى. 1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا ۋاقىتشا ۇكىمەت جاريا ەتىلگەن سوڭ، ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستان” دەپ اتالدى. گازەت ۇيعىر، قازاق، ورىس، موڭعول جانە قىتاي تىلىندە جارىق كوردى. گازەتتىڭ قازاقشا بولىمىندە بۇقارا تىشقانباەۆ، قۇرمانالى وسپانۇلى باسشىلىق ەتتى جانە گازەتتىڭ رەداكتسيا قۇرامىندا اۋەسقان نارىنبايۇلى، راحمەتوللا اپشەۇلى، قۇرمانباي تولىبايۇلى، ابدىبەك، الاديار، اسانباي، سىرايىل، قالي قاتارلى كىسىلەر رەداكتور، اۋدارماشى،

  • انگليانىڭ جوڭعاريا قازاقتارىنا وزىق سوعىس قارۋلارىن بەرۋگە تالپىنۋى

    قاشقارداعى انگليا كونسۋلى  انگليانىڭ قاشقارياداعى كونسۋل قىزمەتى 1881- جىلدان كەيىن باستاۋ الادى. انگليانىڭ تۇپكى ماقساتى تسين يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماعى مەن تۇركىستان (ورتالىق ازيا) دالاسىنا ءوز ىقپالىن جۇرگىزۋ ەدى. بىراق، بۇل تۇستا پاتشالىق رەسەيدىڭ دە ايماقتاعى ساياسي ىقپال كۇشىن ەسكەرمەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. پاتشالىق رەسەيدىڭ ءاۋ باستاعى ماقساتى تۇركىستان ايماعىن ەندەي ءوتىپ ءۇندىستان ارقىلى تەلەگەي تەڭىز جولىنا شىعۋ ەدى. بىراق، تۇركىستان دالاسىنداعى تۇركى حاندىقتارى (قازاق، تب) بۇل ماقساتتى ءجۇز جىلداپ كەشىكتىرىپ جاتتى. رەسەي ەندى تۇركىستان دالاسىن قيىر شىعىستان اينالىپ ءوتىپ قاشقاريا ارقىلى ۇندىستانعا ۇلاسۋدى كوزدەدى. بىراق، ول تۇستا قاشقاريا مۇلدە جابىق الەم ەدى. دەيتۇرعانمەن دە جابىق الەمنىڭ تۇستىك قاپتالىنان انگليا يمپەرياسى دا كەلىپ ۇلگىردى. سوسىن نە كەرەك، بۇل ايماق رەسەن-انگليا يمپەرياسىنىڭ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: