|  |  | 

Mädeniet Ruhaniyat

Itelmender ata-baba qonısında özderin ögey sezinedi


Körneki suret.

Körneki suret.

Kamçatkada şeneunikter jergilikti itelmender qauımınan aymaqtıñ eñ bastı körnekti ornı – aşıq aspan astında ornalasqan “Pimçah” muzeyi twrğan jer telimin bosatudı talap etti. Mwnday şeşimge jerdi jalğa alu merziminiñ ayaqtaluı sebep bolğan. Qauım ökilderi atamekeninde jerdi tegin paydalana almaytındarına qapalı.

“QATTI QINALIP, QAPALANIP JÜRMİZ”

Sosnovka auılı Kamçatka tübeginiñ oñtüstik-şığısındağı Elizovskiy audanında ornalasqan. Sosnovkadan altı şaqırım jerde, aşıq aspan astında “Pimçah” muzeyi bar. Tübektiñ bayırğı halqı – itelmender Ostraya tauı mañın kieli jer sanaydı.

Itelmender qauımınıñ basşısı Vera Koveynik (ortada söylep twr).

Itelmender qauımınıñ basşısı Vera Koveynik (ortada söylep twr).

 

- Biliktiñ qarım-qatınası tañ qaldıradı. Mwnday dünieni alğaş biz jasağanbız. Muzeydi 1998 jılı sala bastadıq, 2000 jıldardıñ basında aşıldı. Bärin özimiz istedik, eşkim kömektesken joq. Itelmender qauımı birlesip patşa däuirindegidey auıl twrğızdıq. Endi sonıñ bärin talqandasa öte ökinişti bolmaq, – deydi itelmender qauımınıñ basşısı Vera Koveynik.

“Pimçah” sözi “ot” degen mağına beredi. Belsendiler Kamçatkanı zertteuşi Stepan Kraşennikovtıñ jwmısı boyınşa ortağasırlıq itelmen auılın qalpına keltirgen. Auıldan itelmenderdiñ dästürli qwrılıstarın köruge boladı, mısalı, ağaştan jasalğan kürke tärizdi itelmenderdiñ jazğı twrağı bar, onı öz tilderinde “balagan” nemese “barbor” dep ataydı. Itelmender qısta böreneden soğılğan jer üylerde twrğan. Muzey-auılda ot jağatın orın men Soltüstik Kamçatkanıñ ejelgi qwdaylarınıñ pwttarı twrğan totemdik töbeşik bar.

Itelmenderdiñ jazğı twrağı - balagan. "Pimçah", Kamçatka, Resey.

Itelmenderdiñ jazğı twrağı – balagan. “Pimçah”, Kamçatka, Resey.

 

Koveynik pen onıñ qauımı soñğı jiırma jıldan beri jergilikti bilikten jalğa alıp kelgen bwl jerde köptegen etnikalıq ekskursiyalar men balalardıñ gastronomiyalıq festival'deri ötedi.

Jıl sayın qırküyekte “Pimçahta” kamçadaldardıñ bastı etnikalıq meyramı – “Alhalalalay” dep atalatın egin merekesin toylaydı. “Pimçahta” bwl meyram 20 jıldan beri toylanıp keledi. Qauım men kelgen qonaqtar aulağan balığı men añşılıqta qanjığasın maylağanı üşin qwdaylarğa alğıs aytadı.

"Alhalalalay" merekesi. "Pimçah", Kamçatka, Resey.

“Alhalalalay” merekesi. “Pimçah”, Kamçatka, Resey.

Muzeyde aulanğan balıqtı, teñiz añdarın öñdeuge baylanıstı bayqaular, halıq änderi men öner türlerinen dästürli jarıstar ötedi. Mereke etnikalıq bi marafonımen ayaqtaladı. 2016 jılı marafon 16 sağat 35 minutqa sozılıp, rekordtıq körsetkişke jetken. Ol kezde merekege 5 mıñğa juıq qonaq keldi, Sibir men Qiır Şığıstan 300-den astam önerpaz qatıstı.

Birneşe kün bwrın ölke äkimşiligi şeneunikteri jerdi jalğa alu merzimi bitkenin habarlap, qauımğa jer telimin bosatu kerektigin eskertken.

Jerdi ötkizgen soñ bärin traktormen tegisteu kerek. Öz jeri men özeninde otırıp, köz jasın bwlağan aborigenniñ keypin kidik.

- Osı jıldar boyı balalarğa arnap meyram wyımdastırdım, biznes jasağan joqpın, mädenietke üles qostım. Jalğa alu merzimi bitkende onı qayta sozbaytındarına sene almadıq. Zañ özgerdi dey me… Bir aptadan beri eleñdep otırmız. Qwrılıs köp salınıp jatır. Şeneunik äyeldiñ aytuınşa, äkimşiliktegi bireu demalıstan şıqqan bette jerdi ötkizuimiz kerek eken. Jerdi ötkizgen soñ bärin traktormen tegisteu kerek. Öz jeri men özeninde otırıp, köz jasın bwlağan aborigenniñ keypin kidik. Qazir qattı qinalıp, qapalanıp jürmiz, – deydi Vera Koveynik.

Ottıñ qasında bilep twrğan adam. "Pimçah", Kamçatka.

Ottıñ qasında bilep twrğan adam. “Pimçah”, Kamçatka.

Jaqında “Pimçahqa” Şveycariyadan qonaqtar keledi dep josparlanğan edi, endi olardıñ saparı belgisiz jağdayda qaldı. Vera Koveynik Kamçatka ölşemimen alğanda şağın sanalatın 1,7 gektar jer teliminiñ bilikke nelikten qajet bola qalğanın tüsinbeydi. Qajet bolsa ol sotqa jüginuge äzir.

Bizge adamdar ruhani azıq izdep: jeldiñ sıbdırın, özenniñ sıldırın tıñdauğa keledi.

- Bizge osı jerdi berse deymiz. Biraq ol äzirge arman ğana, öziñiz körgendey, jalğa alıp otırmız. Onı är bes-on jıl sayın jaldau merzimin wzartuğa tura keledi. Muzeydi bekerden beker dalada, aşıq aspan astında jasağan joqpız, onıñ bäri ruhani qajettilik. Jwrttıñ bäri biznespen aynalısa bermeydi ğoy! Bizge adamdar ruhani azıq izdep: jeldiñ sıbdırın, özenniñ sıldırın tıñdauğa keledi. Kürektep aqşa tabudı ğana oylay bermey, osınday närsege de köñil bölu kerek qoy! – deydi Koveynik.

Aşıq aspan astındağı muzeydi rasımen de biznes közi dep atau qiın. “Pimçah” – qoğamdıq wyım, jıl boyı jürgizetin ekskursiyadan payda tabadı, şolu ekskursiyası – 500 rubl', tolıq tanısu – 1000 rubl'. 12 jasqa deyingi balalar tegin kiredi. Muzeyge eriktilerdi şaqıradı, olar şaruaşılıqqa kömektesip, birşama uaqıt osı auılda twradı, ekskursiyağa qatısadı. Sosnovkağa jetu qiın emes, auıl Petropavlovsk-Kamçatskiyden kölikpen jürgende 40 minuttıq jerde ornalasqan.

Itelmender merekesi kezinde. "Pimçah," Kamçatka.

Itelmender merekesi kezinde. “Pimçah,” Kamçatka.

Osı aptada itelmender ölke äkimşiligimen kezdespekşi. Şeneunikter “mäseleni şeşuge” uäde berdi, biraq Vera Koveynik olardıñ sözine ilana qoymaydı.

- Bilik ökilderinen ne kütu kerektigin bilmeymin. Qalay bwltarar eken, köremiz. Gubernator bwl jayında eşteñe bilmeydi. Jalğa alu aqşasın töleytin uaqıt kelgende dereu qağaz jiberedi. Al qazir ünsiz qalıp, äbden taqağan kezde ğana aytıp otır. “Aukcionğa qatısqan joqsıñdar, sondıqtan jalğa alu merzimi ayaqtaldı” dep qağaz jiberipti. Biz aukcionnan eşqaşan wta almaymız, sebebi biznesmen emespiz. Demek, öz jerimizdi satıp aluımız kerek eken, – deydi Vera Koveynik.​“BİZDİ ADAM QWRLI KÖRMEYDİ”

Itelmender Kamçatka men Magadan oblısı aumağın mekendeydi. Halıqtıñ negizgi twrğın mekeni – Tigil'skiy audanındağı Kovran auılı, bwl jerde mobil'di baylanıs joq, mwnda twratın 200 şaqtı adam balıq aulap, añşılıqpen aynalısadı. Kovranğa tikwşaq nemese jol talğamaytın kölikpen jetuge boladı.

- Qazir itelmenderdiñ sanı öte az. Soñğı sanaq boyınşa şamamen 3000-ğa juıq, qazir odan da azayğan bolar. Olar tilderin saqtap, damıtqısı keledi. Biraq arnayı memlekettik bağdarlama joq, öz betterimen jantalasıp jür. Memleketten qarjı bölinui kerek. Bwrın sovet kezeñinde koryaktar da, itelmender de, evender de balabaqşadan bastap ana tilderin oqitın. Oqu mekemelerinde osı tilderdi oqıtatın mwğalimderge sağat böletin. Qazir mektepterde aptasına bir sağat qana böledi, mwğalim jartı mölşerlememen isteydi. Bwl neni bildiredi? Mektepte til oqıtılmaydı. Memlekettiñ qoldauı bolmasa, bäri beker, – deydi ölkeniñ zañ şığaru jiınınıñ deputatı Tat'yana Romanova.

Itelmender dästürli bii. "Pimçah", Kamçatka.

Itelmender dästürli bii. “Pimçah”, Kamçatka.

Soltüstik Kamçatka ölkesiniñ bayırğı jäne sanı az halıqtarınıñ birlestigin basqaratın Tat'yana Romanovanıñ aytuınşa, evender, çukçalar, aleutter men kamçadaldar da itelmender tärizdi qiındıqtı bastan ötkerip jatır: halıqtıñ sanı azayğan, mädenietti saqtauğa entuziasttar ğana ıqpal etedi. Tübektiñ soltüstik böliginde birligin bwzbay twrıp jatqan koryaktardıñ sanı birkelki bolıp twr.

Qazir bwl etnikalıq ülken meyramdar ötetin jalğız orın. Bwdan basqa eşteñe qalmadı.

- Olar alıs tükpirde twradı, sondıqtan öz ortalarınan alşaqtamaydı. Al “Pimçah” – Kamçatkanıñ betke wstar ornı. Qazir bwl etnikalıq ülken meyramdar ötetin jalğız orın. Bwdan basqa eşteñe qalmadı. Bayırğı halıqtar men twrğındar eleusiz qaldı. Eger “Pimçahtı” tartıp alsa – ülken qatelik bolmaq. Öz jerimizde ögey bolıp twrmız. Qalasa, tartıp aladı, – deydi Tat'yana Romanova.

Resmi derek boyınşa, Kamçatkada 10 etnikalıq auıl bar, olar negizinen otbasılıq turistik saparlarğa arnalğan. 2018 jılı Elizovskiy audanında “Hal'ç” attı şanağa jegetin itterdi ösiretin orın (pitomnik) aşılğan.

- It ösirudi qalpına keltiru maqsatında aşılğan ortalıq bar. Sosın “Pimçah” qaldı. Biraq bayırğı twrğındarğa jer alu öte qiın. Mısalı, Oleg Zaporockiy (itelmender associaciyasınıñ törağası – Azattıq) itelmender dästürine say meyram ötkizu üşin jer räsimdeuge tırıstı. Biraq qanşa tırıssa da bolmay jatır. Jerdi twtastay bere salatınday isteuge bola ma? Kim bere qoysın? Tipti aytqım kelmeydi, öte ayanıştı jayt.

Tat'yana Romanova “Pimçahtı” qaldıru üşin qoldan kelgenşe ayanbaytının aytadı.

- Bwl mäseleni şeşe alamız dep oylaymın. Özim bwl turalı jwma küni keşke ğana bildim. Ärine, jağımsız jağday… Şeneunikter qalay bolsa solay, döreki, enjar äreket jasağanda osılay boladı. “Ketiñder” degen ne söz? Onday şeneunikterdiñ özderin quu kerek. Halıq üşin jwmıs istep, sol üşin jalaqı alıp otırsıñdar. Olay bolsa, adamdarmen dwrıstap jwmıs isteñder. Olar “jerdi bosatıñdar, ol endi senderge tiesili emes” deydi. Bwğan qalay tözuge boladı?

“Sibir'.Realiy” saytınıñ tilşisi Igor' Çigarskihtiñ materialı orısşadan audarıldı.

Related Articles

  • Ospan batırdıñ ertoqımı elge jetpey jatır

    Osıdan 63 jıl bwrın, Ospan batırdı soñğı oğı tausılğanşa  osı ertoqımğa jastanıp öz qızı qorğadı, batır apamızdan mwra bop qalğan ertoqımdı wrpaqtarı elge oraltudı oylaydı.     Erlik ruhtıñ , batırlıqtıñ kuäsi bolğan mwranı ortalıq mwrajayğa aman jetuine tilektes Alaş jwrtı osı iske qol üşin berudi swraydı! kerey.kz

  • Maral işan Qwrmanwlı.

    Kerey ruınıñ Tarışı taypasına jatatın Aqsarı atasınıñ Nwrımbet äuletine jatadı. Bwl eldiñ ataqonısı osı küngi Reseydiñ Qorğan oblısı, Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ Jambıl audanı, Qostanay oblısınıñ Wzınköl audanı. Biz äñgime etkeli otırğan Maral Qwrmanwlı jöninde revolyuciyağa deyin de, odan keyin de, bizdiñ zamanımızda da birşama kitap, gazet-jurnal betterinde maqalaları şıqtı. Babamızğa baylanıstı materialdardı enciklopediya betterinen de tabuğa boladı. Maral işan sol qozğalıstıñ ruhani kösemi bolğan adam. Qazaq qoğamınıñ osı twsta dağdarısqa wşırağan wlttıq ruhın köteruge dinniñ ıqpalın paydalanuğa tırısqan Maral babanıñ azamattıq erligin wmıtuğa bolmaydı. Işannıñ äkesi Qwrman Kenjebaywlı bes uaqıt namazın qaldırmağan, äri batır, äri dindar adam bolıptı. Onıñ erekşe bir qasieti – adam emdeytin täuip eken. Abılaydıñ batırlarınıñ biri,

  • Abaydıñ Mäşhür Jüsipke qoyğan swrağı

    Tobıqtınıñ eline saparlap şıqqan Mäşhür Jüsip birer kisimen aqınnıñ üyine kirip kelgende Abay oğan äldeneşe tosın saual qoyıp: – Aqımaq basqa adırayıp köz bitedi, dualı auızğa sıldırlağan söz bitedi. Kelbetsiz emes ekensiñ. Aytşı, qwday qayda? Jwmaq pen tozaq qayda? – depti. Sonda Mäşhür irkilmesten: – Abaydıñ qwdayı qayda ekenin bilmeymin. Meniñ qwdayım, mine, jüregimde twr. Jwmaq pen tozaq ärkimniñ öz üyinde, qatınıñ aqıldı bolsa – jwmaq, aqımaq bolsa – tozaq, – degen eken. Abay sonda: «Mäşhürim, dese degendey ekensiñ, törge şıq» – dep qwrmet körsetipti. *** Aq neke Wrpaq! Perzent! Jan bitkenniñ kökiregin äp-sätte izgi sezimge, maqtanışqa, quanışqa toltıratın qayran jalğız auız qasietti söz! Seniñ atıñ da, zatıñ da mäñgilik.

  • QAZAQTIÑ ADAMTANU İLİMİ

    Ärbir halıqtıñ tabiği jaratılısında özin basqalardan erekşelep twratın kemel qasieti boladı. Aytalıq, ağartuşı Ibıray Altınsarin 1879 jılı Orınborda jarıq körgen «Qazaq hrestomatiyası» attı eñbeginde, qazaq jaratılısı öte taza halıq, onıñ sana-sezimi men swñğılalığı bireu salıp bergen tar şeñberge sıymaydı dese, HİH ğasırda ömir sürgen polyak zertteuşisi A.YAnuşkeeviç kündeliginde, «qazaqtardıñ aqıl-oy qabileti men swñğılalığına eriksiz tañırqay, tañdanbasqa basqa amal joq» dep halqımızdıñ basqalardan artıq kemel qasieti jaylı tamsana jazadı. Demek, halıqtıñ basqa jwrttan erekşeligi – onıñ swñğılalığı eken. Birde ataqtı Qaz dauıstı Qazıbek bi tañ bozımen jılqı üyirin şolıp kele jatıp, betkeyde erin jastanıp wyıqtap jatqan jieni Jänibek batırdı körip: «Eliñdi el etersiñ, Ejelgi jerge jetersiñ, Eki böriñ twrğanda, Ekelenbey ne

  • YAsin Qwmarwlı: Ejelgi Türki taypalarındağı tötemdik añ – qwstardıñ añızdıq negizderi

    Anotaciya  Maqalada grifon, kökböri (Qwsböri) täñir wğımdarı men atauları töñiregindegi sonday-aq Saq, Ğwn, Üysin, Türkilerdiñ böri tötemdiligi jäne attarınıñ da börige baylanıstılığı zertteledi. Grifon jäne kökböri Grifon (griffon) qazirge deyingi anıqtamağa say jartılay arıstan, jartılay qwmay nemese bası, qanatı qws, denesi arıstan añızdıq maqwlıq (狮鹫). Bireuler onı jauızdıqtıñ simvolına balasa endi bireuler izgiliktiñ (tipti Hristostıñ)nışanı dep biledi. «Etimologiya» attı  eñbekte: «Hristos – arıstan, öytkeni onda teñdessiz parasat jäne qüş-quat bar, Hristos äri qwzğın, öytkeni ol qayta tirilgen soñ aspanğa köterilip, jwmaqqa şığadı», – dep jazılğan. Grifon köbine grek añızdarında jolığadı. Onıñ arğı jäne keyingi zamanğı mädeniet, etnos, t.b. tanudağı ornı mañızdı. Ol qiır şığıstıñ aydaharı siyaqtı bir däuir mädenietiniñ simvolı. Dese de, grifon grek añızdarında ğana saqtalıp qalmastan,  basqa  aymaqtarda da  keñinen  taralğandığı  bayqaladı.  Äsirese onıñ arheologiyalıq deregi Ortalıq Aziya öñirinen köp bayqaladı. Bayırğı Elamdıqtar onı arhitekturada keñinen paydalanğan. Gerodottıñ «Tarih» attı wlı eñbeginde griffon  birneşe  jerde  jolığadı,  barlığı  saqtarğa  baylanıstı.  Gerodot  jäne saqtar  jerinde  grifonnıñ  äygili  bolğandığın  da  jazadı.  (IV.79)  Tarihi derekterge,  añızdarğa  negizdelgende  grifon  Ukrainadan  Orta  Aziyağa  deyinge skif dalasında bolğan dep qaraladı. Saqtardıñ grifon äsem öneri turalı: saq molalarında bar. Berelde, Pazırıqta, Esikte, Alagude, tipti ğwndardıñ köşi jäne joyqın jorığımen birge Qiır Şığıs jerine deyin jetkendigi bayqaladı. Gerodottıñ  aytuınşa,  issedondardıñ  joğarğı  jağında  arimaspı,  yağni jalğız  közdiler  twradı.  Al  olar  twrğan  jerde  altındı  qorıp  jatqan  grifon boladı  dese,  ol  tağı,  issedondardıñ  arimaspı  jağınan  ığıstırılıp,  odan skifter issedondar jağınan ığıstırılğandığın jazadı [1]. Gerodot:  «Bwl  aradan  şalğaydağı  jağdaylar  turalı  mälimetterdi  tek issedondardıñ aytqandarınan ğana bilemiz. Olar jalğız közdiler men altın qorıp jatqan grifon turalı äñgimeleydi. Skifter bwl äñgimelerdi issedondardan estidi. Odan skifter onı grekterge jetkizedi. Sonımen biz olardı jalğız közdiler dep atadıq. Skifter Arimaspi  deydi. «Arima» bir degendi, «spu» köz degendi bildiredi», – deydi [2].

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: