|  |  | 

Mädeniet Ruhaniyat

Itelmender ata-baba qonısında özderin ögey sezinedi


Körneki suret.

Körneki suret.

Kamçatkada şeneunikter jergilikti itelmender qauımınan aymaqtıñ eñ bastı körnekti ornı – aşıq aspan astında ornalasqan “Pimçah” muzeyi twrğan jer telimin bosatudı talap etti. Mwnday şeşimge jerdi jalğa alu merziminiñ ayaqtaluı sebep bolğan. Qauım ökilderi atamekeninde jerdi tegin paydalana almaytındarına qapalı.

“QATTI QINALIP, QAPALANIP JÜRMİZ”

Sosnovka auılı Kamçatka tübeginiñ oñtüstik-şığısındağı Elizovskiy audanında ornalasqan. Sosnovkadan altı şaqırım jerde, aşıq aspan astında “Pimçah” muzeyi bar. Tübektiñ bayırğı halqı – itelmender Ostraya tauı mañın kieli jer sanaydı.

Itelmender qauımınıñ basşısı Vera Koveynik (ortada söylep twr).

Itelmender qauımınıñ basşısı Vera Koveynik (ortada söylep twr).

 

- Biliktiñ qarım-qatınası tañ qaldıradı. Mwnday dünieni alğaş biz jasağanbız. Muzeydi 1998 jılı sala bastadıq, 2000 jıldardıñ basında aşıldı. Bärin özimiz istedik, eşkim kömektesken joq. Itelmender qauımı birlesip patşa däuirindegidey auıl twrğızdıq. Endi sonıñ bärin talqandasa öte ökinişti bolmaq, – deydi itelmender qauımınıñ basşısı Vera Koveynik.

“Pimçah” sözi “ot” degen mağına beredi. Belsendiler Kamçatkanı zertteuşi Stepan Kraşennikovtıñ jwmısı boyınşa ortağasırlıq itelmen auılın qalpına keltirgen. Auıldan itelmenderdiñ dästürli qwrılıstarın köruge boladı, mısalı, ağaştan jasalğan kürke tärizdi itelmenderdiñ jazğı twrağı bar, onı öz tilderinde “balagan” nemese “barbor” dep ataydı. Itelmender qısta böreneden soğılğan jer üylerde twrğan. Muzey-auılda ot jağatın orın men Soltüstik Kamçatkanıñ ejelgi qwdaylarınıñ pwttarı twrğan totemdik töbeşik bar.

Itelmenderdiñ jazğı twrağı - balagan. "Pimçah", Kamçatka, Resey.

Itelmenderdiñ jazğı twrağı – balagan. “Pimçah”, Kamçatka, Resey.

 

Koveynik pen onıñ qauımı soñğı jiırma jıldan beri jergilikti bilikten jalğa alıp kelgen bwl jerde köptegen etnikalıq ekskursiyalar men balalardıñ gastronomiyalıq festival'deri ötedi.

Jıl sayın qırküyekte “Pimçahta” kamçadaldardıñ bastı etnikalıq meyramı – “Alhalalalay” dep atalatın egin merekesin toylaydı. “Pimçahta” bwl meyram 20 jıldan beri toylanıp keledi. Qauım men kelgen qonaqtar aulağan balığı men añşılıqta qanjığasın maylağanı üşin qwdaylarğa alğıs aytadı.

"Alhalalalay" merekesi. "Pimçah", Kamçatka, Resey.

“Alhalalalay” merekesi. “Pimçah”, Kamçatka, Resey.

Muzeyde aulanğan balıqtı, teñiz añdarın öñdeuge baylanıstı bayqaular, halıq änderi men öner türlerinen dästürli jarıstar ötedi. Mereke etnikalıq bi marafonımen ayaqtaladı. 2016 jılı marafon 16 sağat 35 minutqa sozılıp, rekordtıq körsetkişke jetken. Ol kezde merekege 5 mıñğa juıq qonaq keldi, Sibir men Qiır Şığıstan 300-den astam önerpaz qatıstı.

Birneşe kün bwrın ölke äkimşiligi şeneunikteri jerdi jalğa alu merzimi bitkenin habarlap, qauımğa jer telimin bosatu kerektigin eskertken.

Jerdi ötkizgen soñ bärin traktormen tegisteu kerek. Öz jeri men özeninde otırıp, köz jasın bwlağan aborigenniñ keypin kidik.

- Osı jıldar boyı balalarğa arnap meyram wyımdastırdım, biznes jasağan joqpın, mädenietke üles qostım. Jalğa alu merzimi bitkende onı qayta sozbaytındarına sene almadıq. Zañ özgerdi dey me… Bir aptadan beri eleñdep otırmız. Qwrılıs köp salınıp jatır. Şeneunik äyeldiñ aytuınşa, äkimşiliktegi bireu demalıstan şıqqan bette jerdi ötkizuimiz kerek eken. Jerdi ötkizgen soñ bärin traktormen tegisteu kerek. Öz jeri men özeninde otırıp, köz jasın bwlağan aborigenniñ keypin kidik. Qazir qattı qinalıp, qapalanıp jürmiz, – deydi Vera Koveynik.

Ottıñ qasında bilep twrğan adam. "Pimçah", Kamçatka.

Ottıñ qasında bilep twrğan adam. “Pimçah”, Kamçatka.

Jaqında “Pimçahqa” Şveycariyadan qonaqtar keledi dep josparlanğan edi, endi olardıñ saparı belgisiz jağdayda qaldı. Vera Koveynik Kamçatka ölşemimen alğanda şağın sanalatın 1,7 gektar jer teliminiñ bilikke nelikten qajet bola qalğanın tüsinbeydi. Qajet bolsa ol sotqa jüginuge äzir.

Bizge adamdar ruhani azıq izdep: jeldiñ sıbdırın, özenniñ sıldırın tıñdauğa keledi.

- Bizge osı jerdi berse deymiz. Biraq ol äzirge arman ğana, öziñiz körgendey, jalğa alıp otırmız. Onı är bes-on jıl sayın jaldau merzimin wzartuğa tura keledi. Muzeydi bekerden beker dalada, aşıq aspan astında jasağan joqpız, onıñ bäri ruhani qajettilik. Jwrttıñ bäri biznespen aynalısa bermeydi ğoy! Bizge adamdar ruhani azıq izdep: jeldiñ sıbdırın, özenniñ sıldırın tıñdauğa keledi. Kürektep aqşa tabudı ğana oylay bermey, osınday närsege de köñil bölu kerek qoy! – deydi Koveynik.

Aşıq aspan astındağı muzeydi rasımen de biznes közi dep atau qiın. “Pimçah” – qoğamdıq wyım, jıl boyı jürgizetin ekskursiyadan payda tabadı, şolu ekskursiyası – 500 rubl', tolıq tanısu – 1000 rubl'. 12 jasqa deyingi balalar tegin kiredi. Muzeyge eriktilerdi şaqıradı, olar şaruaşılıqqa kömektesip, birşama uaqıt osı auılda twradı, ekskursiyağa qatısadı. Sosnovkağa jetu qiın emes, auıl Petropavlovsk-Kamçatskiyden kölikpen jürgende 40 minuttıq jerde ornalasqan.

Itelmender merekesi kezinde. "Pimçah," Kamçatka.

Itelmender merekesi kezinde. “Pimçah,” Kamçatka.

Osı aptada itelmender ölke äkimşiligimen kezdespekşi. Şeneunikter “mäseleni şeşuge” uäde berdi, biraq Vera Koveynik olardıñ sözine ilana qoymaydı.

- Bilik ökilderinen ne kütu kerektigin bilmeymin. Qalay bwltarar eken, köremiz. Gubernator bwl jayında eşteñe bilmeydi. Jalğa alu aqşasın töleytin uaqıt kelgende dereu qağaz jiberedi. Al qazir ünsiz qalıp, äbden taqağan kezde ğana aytıp otır. “Aukcionğa qatısqan joqsıñdar, sondıqtan jalğa alu merzimi ayaqtaldı” dep qağaz jiberipti. Biz aukcionnan eşqaşan wta almaymız, sebebi biznesmen emespiz. Demek, öz jerimizdi satıp aluımız kerek eken, – deydi Vera Koveynik.​“BİZDİ ADAM QWRLI KÖRMEYDİ”

Itelmender Kamçatka men Magadan oblısı aumağın mekendeydi. Halıqtıñ negizgi twrğın mekeni – Tigil'skiy audanındağı Kovran auılı, bwl jerde mobil'di baylanıs joq, mwnda twratın 200 şaqtı adam balıq aulap, añşılıqpen aynalısadı. Kovranğa tikwşaq nemese jol talğamaytın kölikpen jetuge boladı.

- Qazir itelmenderdiñ sanı öte az. Soñğı sanaq boyınşa şamamen 3000-ğa juıq, qazir odan da azayğan bolar. Olar tilderin saqtap, damıtqısı keledi. Biraq arnayı memlekettik bağdarlama joq, öz betterimen jantalasıp jür. Memleketten qarjı bölinui kerek. Bwrın sovet kezeñinde koryaktar da, itelmender de, evender de balabaqşadan bastap ana tilderin oqitın. Oqu mekemelerinde osı tilderdi oqıtatın mwğalimderge sağat böletin. Qazir mektepterde aptasına bir sağat qana böledi, mwğalim jartı mölşerlememen isteydi. Bwl neni bildiredi? Mektepte til oqıtılmaydı. Memlekettiñ qoldauı bolmasa, bäri beker, – deydi ölkeniñ zañ şığaru jiınınıñ deputatı Tat'yana Romanova.

Itelmender dästürli bii. "Pimçah", Kamçatka.

Itelmender dästürli bii. “Pimçah”, Kamçatka.

Soltüstik Kamçatka ölkesiniñ bayırğı jäne sanı az halıqtarınıñ birlestigin basqaratın Tat'yana Romanovanıñ aytuınşa, evender, çukçalar, aleutter men kamçadaldar da itelmender tärizdi qiındıqtı bastan ötkerip jatır: halıqtıñ sanı azayğan, mädenietti saqtauğa entuziasttar ğana ıqpal etedi. Tübektiñ soltüstik böliginde birligin bwzbay twrıp jatqan koryaktardıñ sanı birkelki bolıp twr.

Qazir bwl etnikalıq ülken meyramdar ötetin jalğız orın. Bwdan basqa eşteñe qalmadı.

- Olar alıs tükpirde twradı, sondıqtan öz ortalarınan alşaqtamaydı. Al “Pimçah” – Kamçatkanıñ betke wstar ornı. Qazir bwl etnikalıq ülken meyramdar ötetin jalğız orın. Bwdan basqa eşteñe qalmadı. Bayırğı halıqtar men twrğındar eleusiz qaldı. Eger “Pimçahtı” tartıp alsa – ülken qatelik bolmaq. Öz jerimizde ögey bolıp twrmız. Qalasa, tartıp aladı, – deydi Tat'yana Romanova.

Resmi derek boyınşa, Kamçatkada 10 etnikalıq auıl bar, olar negizinen otbasılıq turistik saparlarğa arnalğan. 2018 jılı Elizovskiy audanında “Hal'ç” attı şanağa jegetin itterdi ösiretin orın (pitomnik) aşılğan.

- It ösirudi qalpına keltiru maqsatında aşılğan ortalıq bar. Sosın “Pimçah” qaldı. Biraq bayırğı twrğındarğa jer alu öte qiın. Mısalı, Oleg Zaporockiy (itelmender associaciyasınıñ törağası – Azattıq) itelmender dästürine say meyram ötkizu üşin jer räsimdeuge tırıstı. Biraq qanşa tırıssa da bolmay jatır. Jerdi twtastay bere salatınday isteuge bola ma? Kim bere qoysın? Tipti aytqım kelmeydi, öte ayanıştı jayt.

Tat'yana Romanova “Pimçahtı” qaldıru üşin qoldan kelgenşe ayanbaytının aytadı.

- Bwl mäseleni şeşe alamız dep oylaymın. Özim bwl turalı jwma küni keşke ğana bildim. Ärine, jağımsız jağday… Şeneunikter qalay bolsa solay, döreki, enjar äreket jasağanda osılay boladı. “Ketiñder” degen ne söz? Onday şeneunikterdiñ özderin quu kerek. Halıq üşin jwmıs istep, sol üşin jalaqı alıp otırsıñdar. Olay bolsa, adamdarmen dwrıstap jwmıs isteñder. Olar “jerdi bosatıñdar, ol endi senderge tiesili emes” deydi. Bwğan qalay tözuge boladı?

“Sibir'.Realiy” saytınıñ tilşisi Igor' Çigarskihtiñ materialı orısşadan audarıldı.

Related Articles

  • Tereñnen tergen jäuhar ilim

    Pedagogika-filosofmyamen tamırlas ğılım.Onı qısqaşa payımdasaq:ol-adamdı damıtu jolın ayqındauşı  filosofiya. Al,din degenimiz adamzattı Jaratuşınıñ salğan jol-ınan adastırsay alıp jürer, bağıt-bağdarın nwsqauşı şamşıraq.  Mine,  sondıqtan da, Imanipedagogika jeke bir wlttıñ nemese näsildiñ,dinniñ  nesibesi emes jalpığa ortaq , wltandı tanım qorı. Imanipedagogika adamzattıñ eñ asıl sapası,adamşılıqtıñ asqar şıñı izgilikke  negizdelgenlikten:Birinşi.Öskeleñ jas wrpaq tärbiesiniñ pedagogikalıq ideyaları men täjiribesiniñ tarihi dästürler tamırı tereñge ketedi. Otandıq pedagogika ğılımı ğasırlar boyı – bala eñ joğarı qwndılıq, adam ömiriniñ jalğası, adamzat qoğamın jalğastıruşı degen izgilikti oydıñ negizinde damıp keledi. Qay kezde de bala tärbiesi sol qoğamnıñ bastı mindetiniñ biri bolğan. Sondıqtan otandıq izgilikti pedagogikanıñ dästürlerin damıta  otırıp onıñ twğırlı tüyinderin tirek etedi.Qazaqta tälim-tärbielik köptegen ilim-bilim bar.Mäselen:Erlik-batırlıqqa baulu qazaq

  • ANA TİLİM – BAYLIĞIM

    Kokajaeva A.B. Qazaq memlekettik qızdar pedagogikalıq universiteti, matematika kafedrasınıñ qauım.professor m.a. Zaman talabına say innovaciya men tehnologiyanıñ jaña kezeñine qadam basqan halqımız üşin bastı mäselelerdiñ biri ol – til tağdırı, yağni «Til tağdırı – wrpaq tağdırı, wrpaq tağdırı – el tağdırı». Elbasımız atap körsetken jañğırudıñ Üşinşi kezeñine köşuimiz jahandıq tehnologiyalıq bäsekelestigimizdi arttırumen qatar, ruhani- mädeni  damuımızğa da serpin bereri barşağa mälim. Osığan oray, qazirgi zamanaui qoğam azamattarı tildik ortanı jetildiruge, onıñ işinde qazaq tilin öz elimizdiñ bolaşaq damuı üşin ortaq tilge aynaldıruğa atsalısuımız qajet. Til mäselesi – bolaşaq wrpaqqa maqtanışpen tapsıratın ata- babamızdıñ qaldırğan amanatı. Osı ana tilimiz qarım-qatınas jasap kele jatqan wrpağımızdıñ ötkeni men bügingisin salmaqtay kele, keleşegi bayandı

  • Ruhani jañğıru – öskeleñ wrpaq negizi

    Qazaq memlekettik qızdar pedagogikalıq universiteti Pedagogika ğılımdarınıñ kandidatı Bekbolğanova A.Q. «Ruhani Jañğıru» – barlıq qazirgi zamanğı qauip-qaterler men jahandanu sın-qaterlerin eskere otırıp, qazaqstandıqtardıñ ruhani qwndılıqtarın jañğırtuğa bağıttalğan memleket basşısınıñ bağdarlamalıq maqalası. Jahandanu däuirinde mañızdı faktorlardıñ biri- bilim bügingi wrpaq qalıptastıru bolıp tabıladı. Qazaqstandıq patriotizmdi tärbieleu-memlekettiñ ğana emes, otbasınıñ da, eñbek wjımınıñ da, jalpı qoğamnıñ da mañızdı mindetteriniñ biri. Biraq bwl jerde bastı röl bilim beru jüyesine beriledi. Pedagogterdiñ mindeti patriotizm negizderin tüsindiru,patriottıq tärbie beru jäne patriottıq sezimdi jan-jaqtı damıtu. Bilim beru salasında sabaqtarda da, sınıptan tıs is-şaralarda da patriottıq tärbieniñ türli bağıttarı men nısandarı bar. Bügingi tañda mwğalim men oquşınıñ ıntımaqtastığı, dialogı, onıñ jeke ömirlik täjiribesine süyenu, oquşınıñ özindik ömir

  • KEREKUDEGİ KEZEKTİ KEZDESU

    Biıl dästürli türde ötetin jurnalistika mamandığı boyınşa studentter arasındağı Hİ respublikalıq pändik olimpiada Pavlodar qalasında jalğasın tauıp otır. Bolaşaq BAQ ökilderi baqtalasatın bwl jarısqa elimizdiñ joğarı oqu orındarınan 17 qwrama qatısuda. Kil mıqtıdan kim mıqtını anıqtau üşin bağı men babın bağuşılar jalpı 5 kezeñ boyınşa şeberlikterin körsetui şart. Olar jarıs erejesine say qazılar alqasınıñ wpaylarımen bağalanadı. Bwl bayqaudıñ bereri bässiz basım. Öytkeni kelgen qatısuşılar tek jarısıp qana qoymay, Kereku jeriniñ körkine kuä boladı. Osı orayda olarğa arnayı ekskursiya da wyımdastırıldı. Sayahat barısında komandalar Auğan soğısı ardagerleri alleyası men Swltanmahmwt Torayğırov sayabağınıñ jäne äygili Mäşhür Jüsip meşitiniñ tarihımen tanıstı. Odan äri Bwqar jırau atındağı ädebiet jäne öner mwrajayına bağıttı bwrğan bayqauşılar,

  •   ETNOGRAF BAYAHIMET JWMABAYWLINIÑ JETİ KİTABINIÑ TWSAUKESERİ ÖTTİ

    ALMATI QALASINDAĞI JAZUŞILAR KİTAPHANASINDA 2019 JILI 5 SÄUİR KÜNİ ETNOGRAF, JAZUŞI BAYAHIMET JWMABAYWLINIÑ ETNOGRAFIYALIQ JETİ KİTABINIÑ TWSAUKESERİ ÖTTİ. ETNOGRAF, JAZUŞI BAYAHIMET JWMABAYWLI  Ahetov Mamay Qaniwlı Dabıralı äri ğılmi deñgeyde ötken bwl retki jeti kitaptıñ twsaukeserin Almatı qalası äkiminiñ keñesşisi, «Til» ortalığınıñ jetekşisi Ahetov Mamay Qaniwlı basqardı.     Mazmwnı bay, qwndılığı joğarı, tarihımızdı arıdan qozğaytın jeti kitaptıñ twsauın kesu märtebesine ie bolıp, saltanatın asırğandar: Nwrtileu Imanqaliwlı Nwrtileu Imanqaliwlı. Qazaqstan eñbek siñirgen Qayratkeri, körnekti tele jurnalist.   Ğalım Jaylıbay Ğalım Jaylıbay. Halıqaralıq alaş sıylığınıñ iegeri, «Jwldız» jurnalınıñ bas redaktorı. Islam Jemeney Islam Jemeney. Äl-farabi atındağı qazaq wlttıq universitetiniñ «Twran-Iran» ğılmi zertteu ortalığınıñ direktorı, psihologiya ğılımınıñ doktorı, professor.   Näbijan Mwqametqanwlı Näbijan

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: