|  |  | 

كوز قاراس شوۋ-بيزنيس

نەسيە قايدا جۇمسالىپ جاتىر؟

tenge dollar

2018 جىلدىڭ 11 ايىندا بانكتەردىڭ حالىققا بەرگەن نەسيەلەرىنىڭ 52 پايىزى
يمپورتتىق تاۋارلاردى الۋعا جۇمسالعان ەكەن. مۇنى «حالىقتىق كوممۋنيستەر»
پارتياسىنىڭ ساراپشىلارى انىقتاپ وتىر. وسى پارتيانىڭ ماجىلىستەگى فراكتسياسىنىڭ
جەتەكشىسى ا.قوڭىروۆ مۇنى الاڭداتارلىق جاعداي دەپ ساناپ، ۇلتتىق بانك توراعاسى
د.اقىشەۆكە ساۋال جولدادى. ويتكەنى، بارلىق دامىعان جانە دۇرىس جولمەن دامىپ كەلە
جاتقان مەملەكەتتەردە نەسيەنىڭ ۇلكەن بولىگى ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرىلەدى.
ال ساۋدا سالاسىنا، اتاپ ايتقاندا الىپساتارلىق جۇمىستار ءۇشىن بەرىلەتىن نەسيە كولەمى
تومەن. بىزدە ءبارى كەرىسىنشە بولىپ وتىر.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بىزدە وڭدەۋ ونەركاسىبىنە بەرىلەتىن نەسيە الەمدىك
تاجىريبەنىڭ تالابىنا دا، قازاقستاندى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنە دە
جاۋاپ بەرە المايتىن ماردىمسىز حالدە. ونىڭ دا جالپى كولەمىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى عانا
ۇزاقمەرزىمدى قارىز سانالادى. سونىڭ ىشىندە، ۇزاقمەرزىمگە شەتەل ۆاليۋتاسىمەن بەرىلەتىن
قارىز ۇلتتىق ۆاليۋتامەن بەرىلەتىن قارىزدان ءبىر جارىم ەسە كوپ. بۇل – ءوندىرىس ورىندارى
تەڭگەنىڭ قۇلدىراۋى سالدارىنان شارىقتاپ ءوسىپ كەلە جاتقان ۆاليۋتالىق نەسيە جۇگىن
ارقالاپ وتىر دەگەن ءسوز. جوعارىدا ايتىلعانداي، قازىر نەسيەلەر نەگىزىنەن قىسقامەرزىمدى
ساۋدا وپەراتسيالارىنا بەرىلىپ جاتىر. بۇل – نەسيە شەتەل تاۋارلارىنىڭ يمپورتىن
قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىر دەگەن ءسوز. وسىنىڭ سالدارىنان وتاندىق ءونىم
ءوندىرىسى نەسيە جۇيەسىنىڭ نازارىنان تىس قالۋدا. قىسقامەرزىمدى ساۋدا وپەراتسيالارىمەن
قاتار تۇتىنۋشىلىق باعىتتاعى نەسيەلەندىرۋ بەلەڭ الىپ تۇر. 2018 جىلدىڭ قاڭتار،
قاراشا ايلارىندا تۇتىنۋشىلىق نەسيەنىڭ كولەمى 2,9 تريلليون تەڭگەدەن 3,3 تريلليون
تەڭگەگە دەيىن، ياعني 400 ميلليارد تەڭگەگە وسكەن. مۇنىڭ 95%-ى ۇزاقمەرزىمدى قارىز بولعان.
سىياقى مولشەرلەمەسى شامامەن 20%-دى قۇراعان. بۇل رەسمي ينفلياتسيادان 4, ال
تۇرعىنداردان تارتىلاتىن دەپوزيتتىڭ شەكتى مولشەرىنەن 2 ەسە كوپ. سونىڭ سالدارىنان
قازاقستاندىقتار تابىستىڭ ۇلعايۋىمەن سايكەس كەلمەيتىن ۇزاقمەرزىمدى نەسيە قۇرساۋىندا
قالىپ وتىر. تۇتىنۋشىلىق نەسيە دە يمپورتتى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالۋدا. سەبەبى ول
نەگىزىنەن ۇزاقمەرزىمدى قولدانىسقا جارايتىن شەتەل تاۋارى ءۇشىن الىنادى. ءىس جۇزىندە بانك
جۇيەسى حالىقتان الىنعان قاراجاتتى شەتەلدىك تاۋار وندىرۋشىلەرگە جۇمسايدى. نەسيە
ساياساتىنداعى وسىنداي كۇردەلى ءارى جۇيەلى كەمشىلىكتەر ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن
تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
وسى ماسەلەلەردى ايتا وتىرىپ، حالىقتىق كوممۋنيستەر فراكتسياسىنىڭ
دەپۋتاتتارى ۇلتتىق بانكتەن مەملەكەتتىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىن قايتا قاراۋ قاجەت دەپ
سانايتىنىن ايتتى. بۇل ساياسات ءوندىرىس سەكتورىنا نەسيە رەسۋرسىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن
ارتتىرۋدى جانە ونىڭ وتاندىق ەكونوميكاعا قوساتىن ۇلەسىن كوبەيتۋدى كوزدەۋى كەرەك. ول
ءۇشىن نەسيەنىڭ ماقساتتى باعىتىن انىقتاۋ، ءوندىرىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنا

بولىنەتىن نەسيەنىڭ مەرزىمىن، كولەمىن، سىياقىسىن ناقتىلاۋ، سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك
قولداۋ دەڭگەيىندە سىياقى مولشەرىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋ قاجەت دەيدى
دەپۋتاتتار.

س.ەلەۋ، ساراپشى

kerey.kz

وتىرىك نەگە كەرەك شىن بولماسا…

رەسمي اقپاراتتارعا قاراعاندا بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا
ينفلياتسيا دەڭگەيى 5,3 پايىز بولىپتى. 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل 6 پايىزعا عانا
ارتىق. ءتىپتى كەرەمەت، مۇنداي بولسا جاعدايىمىز جامان بولماعانى عوي. بىراق، «ولگەنىڭدى
جاسىرارسىڭ، كومگەندە قايتەرسىڭ» دەمەكشى مۇنىڭ جالعان ەكەنىن حالىق كۇندەلىكتى ومىردە
كورىپ ءجۇر ەمەس پە؟ دوللار قىمباتتاعان سايىن وعان ساتىپ الىناتىن بارلىق شەتەلدىك
تاۋارلاردىڭ، ءدارى-دارمەكتەردىڭ باعاسى دا كۇننەن-كۇنگە شارىقتاپ بارادى. ولاردان
وزىمىزدە وندىرىلەتىندەردىڭ باعاسى دا قالار ەمەس. سوندىقتان حالىقتى الدارقاتىپ، وتىرىك
اقپار بەرۋدىڭ نە كەرەگى بار؟
ماجىلىستەگى حالىقتىق كومپارتيا فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ايقىن قوڭىروۆ تا
وسىعان تالداۋ جاساپ، رەسمي اقپاراتتىڭ جالعان ەكەنىن جاريا ەتتى. ول «وتىرىكتىڭ» سەبەبى
ستاتيستيكالىق جانە شىندىق كورسەتكىشتەردى ەسەپتەۋ مەتوديكاسىنىڭ دۇرىس ەمەستىگىنەن
ەكەنىن ايتادى. «تۇتىنۋ باعاسىنىڭ يندەكسى» (تبي) دەگەن كورسەتكىش بار، ول حالىقتىڭ
تۇتىنۋعا قانشا اقشا جۇمساعانىن كورسەتەدى. وسىنى «تۇتىنۋ شىعىستارىنىڭ
قۇرىلىمىمەن» (تشق) دۇرىس سالىستىرا ءبىلۋ كەرەك. ءبىزدىڭ وكىمەت قىزمەتىندە ىستەيتىن
ەكونوميستەرىمىز وسىنى ايىرۋعا اقىلدارى جەتپەيتىن سياقتى… نەمەسە، ادەيى ىستەيدى. وسى
تبي-داعى ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ ۇلەسى 37,8 پايىز دەپ انىقتاپتى ەكونوميستەر. ال ءىس
جۇزىندە، ول 48 پايىز. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ونىڭ ءتىپتى 50 پايىزدان ارتىق ەكەنىن
ايتادى.
ەندى وسىنى تالداي تۇسسەك، تبي-ءدىڭ ىشىندەگى ەت پەن ەت ونىمدەرىنىڭ شىعىندارىن
وكىمەت 9,8 پايىز دەيدى، ال شىن مانىندە ول 32,8 پايىزعا جەتكەن، ياعني ءۇش ەسە كوپ. تەك 2018
عانا ەت پەن ەت ونىمدەرىنىڭ باعاسى 7,5 پايىزعا قىمباتتاعانىن ەسكەرسەك، وسىنىڭ ءوزى-اق
حالىقتىڭ قالتاسىن تەسىپ، ينفلياتسيانى ارتتىردى ەمەس پە؟ ءسۇت ونىمدەرى ءبىر جىلدا 8,2
پايىزعا قىمباتتاعان، ال ولاردىڭ ۇلەسى تبي-دا 4,5 پايىز دەلىنگەنىمەن شىن مانىندە 10,7
پايىز. ءتۇرلى مايلار ۇلەسى دە ەكى ەسەگە تومەندەتىلگەن. قورىتا ايتقاندا، ەكونوميستەر
باعاسى قىمباتتاعان ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ ءبارىنىڭ ۇلەسىن تۇتىنۋ سەبەتىنەن ازايتىپ
كورسەتكەن. ءسويتىپ، ازىق-تۇلىك باعاسى وسپەدى دەپ جالعان ناتيجە شىعارعان. ءتىپتى باعاسى
قىمباتتاعان ءدارى-دارمەكتەردىڭ ۇلەسىن دە تۇتىنۋ شىعىستارىنداعى ناقتى ۇلەسىنەن ەكى
ەسەگە تومەندەتىپ كورسەتكەن. ونىڭ ۇستىنە 2018 جىلى ونەركاسىپ باعالارى 12,4%-عا،
وندىرىستىك-تەحنيكالىق ماقساتقا ساتىپ الىناتىن ونىمدەر باعاسى 13,5%-عا، كولىكتىڭ
بارلىق تۇرلەرى بويىنشا تاسىمال تاريفتەرى 31,8%-عا ارتقان. مىنە، وسىنىڭ ءبارىن كورە
وتىرىپ، «سوقىر تۇيەنى كورمەس» دەگەندەي وكىمەتتى وتىرىكشى قىلىپ كورسەتىپ وتىرعان
ەكونوميستەر ينفلياتسيانى 5,3 پايىز دەۋدەن جاڭىلماۋدا…

2
دەپۋتاتتار وزدەرىنىڭ مۇنىمەن كەلىسپەيتىنىن ايتىپ، پرەمەر-مينيستر
ب.ساعىنتاەۆقا ساۋال جولداپ، تومەندەگى تالاپتاردى قويدى:
1. ينفلياتسيانى قۇرىقتاۋعا ناقتى شارالار قولدانۋ ءۇشىن ونىڭ ناقتى كولەمى
انىقتالسىن;
2. ەت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ، ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىنىڭ، مايلاردىڭ باعالارىنىڭ
كۇرت كوتەرىلۋ سەبەپتەرى انىقتالىپ، ولاردى تۇراقتاندىرۋ شارالارى قاراستىرىلسىن;
3. وندىرىستىك ينفلياتسيانى قۇرىقتاۋ بويىنشا كەشەندى شارالار جاسالسىن;
كوممۋنيستەر وسىلاي دەيدى، ال باسقالار باستارىن بۇعىپ وتىر. قاشانعا دەيىن بۇعار
ەكەن؟

س.ەلەۋ، ساراپشى

kerey.kz

Related Articles

  • “ساياسي ۇپاي جيناۋعا تىرىسىپ جاتىر”. ساراپشى توقاەۆتىڭ ەاەو جيىنىندا ايتقانى جايلى

    ايان قالمۇرات قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۆيدەوكونفەرەنتسيا ارقىلى وتكەن ەاەو جيىنىنا قاتىسىپ وتىر. 19 مامىر 2020 جىل. مامىردىڭ 19-ىندا ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنا (ەاەو) مۇشە ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى ۆيدەوكونفەرەنتسيا ارقىلى وتكەن جيىندا ۇيىمنىڭ الداعى بەس جىلعا ارنالعان دامۋ ستراتەگياسىن قابىلداعان جوق. جيىن كەزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ستراتەگيا جوباسىن «ەل ۇكىمەتتەرى مەن پارلامەنتىنىڭ دەربەستىگىن شەكتەيدى» دەپ، كەيبىر تۇسىن قايتا قاراۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس ايتتى. تاۋەكەلدى باعالاۋ توبىنىڭ ديرەكتورى، ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىنداعى توقاەۆ ءسوزىنىڭ استارى جايلى، نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقىرى تاياعان ءداۋىرى، ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى ىشىندەگى قوردالانىپ قالعان قايشىلىقتار جايلى ايتتى.  ەاەو ىشىندەگى جوعارعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوبانىڭ ىشىندە “ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ 2025

  • تاڭىرشىلدىك — قازاقتىڭ كونەرمەيتىن كونە دۇنيە تانىمى

    تاڭىرشىلدىك — قازاقتىڭ كونەرمەيتىن كونە دۇنيە تانىمى. تاڭىرشىلدىك ۇعىمىندا كوپ دىندەر قاتارلى جاراتۋشىنى بار دەپ ەسەپتەيدى، بىراق ول ادامدارعا ەلشى جىبەرمەيدى، كوكتەن كىتاپ تۇسىرمەيدى، جاراتىلىسقا ء(سىز بەن بىزگە) “سالەم” جولدامايدى — دەگەن نانىم-سەنىم بار. جاراتۋشى بارلىعىن جەرگە قالدىرعان، ءبارى اينالىپ تۇراتىن مەحانيزم. سوندىقتان جاقسىلىق جاساساڭ دا، جاماندىق جاساساڭ دا وزىڭە اينالىپ كەلەدى. سول سەبەپتى تاڭىرشىلدىك ۇعىمىنداعى ەڭ نەگىزگى عيبادات — شىن كوڭىلدەن جاقسىلىق جاساۋ، بارىڭدى ءبولىپ بەرۋ. ونى رەپرەسسيا جىلدارىندا قازاق دالاسىنا ايدالىپ كەلگەن وزگە ۇلتتار جاقسى بىلەدى. ال قازاق نەگە قىرعىنعا ۇشىرادى..؟ وعان يسلام جاۋاپ بەرە المايدى، وعان تاڭىرشىلدىك جاۋاپ بەرەدى: قازاق قاشان دا جاۋىنگەر حالىق بولعان، كەشە عۇندار قىتايلارعا قاۋىپ توندىرسە، بۇگىن سول قىتايلاردىڭ ۇرپاقتارى بىزگە قاۋىپ ءتوندىرىپ

  • ساردوبا، روگۋن، اەس. 

    الاپات اپات بولىپ، قالىڭ ەل سۋعا كەتىپ جاتقاندا بيلىك ويناپ جاتقاندار وزبەكستانعا نوتا جىبەرەمىز بە، جوق پا دەگەندى دە اقىلداسپاپتى. نوتامىزدى دايىنداپ قويدىق دەگەن ۆيتسە-ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا، شەكارادا سالىنىپ جاتقان سۋ قويماسى جونىندە قازاقستان “بىرنەشە رەت” سۇراسا دا وزبەكستان جوندەم جاۋاپ بەرمەپتى. ءبىرى كەلىپ، ءبىرى كەتىپ جاتقان شەنەۋنىكتەر ءسىرا، ء“بىز سۇرادىق، مىندەتىمىزدەن قۇتىلدىق” دەپ جىلى جاۋىپ قويسا كەرەك. تابانداپ تۇرماعان، جەرىنە جەتكىزبەگەن. ايتپەسە، حالىقارالىق زاڭ نورماسىن بۇزدى دەپ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا ارىزدانار ەدى، الەمنەن بەيتاراپ ساراپشى شاقىرار ەدى. ىزدەدىم، ونداي جوق. ساردوبا سالىنسا، تىم بولماعاندا سىرداريا سۋالماي ما، كىشى ارالعا زار بولمايمىز با دەگەن دە ەسەپ-قيساپ جوق.  ساردوبانىڭ ماسەلەسى ەكى جەمقور جۇيەنىڭ اراسىندا جالعان اعايىنگەرشىلىكپەن، بالكىم، سەن ءىش، مەن ءىش

  • داريعا تۋرالى تولعاۋ

    سارا قوناقاەۆا ۇلكەن قىزىنىڭ دا داۋىرلەگەن ساتتەرى جوق ەمەس. 2006 جىلدىڭ جازى. ماسكەۋدىڭ قاق ورتاسىنداعى تۆەرسكايا كوشەسى. كگب-فسب پولكوۆنيگى پيوتر ستەفانوۆيچ پارشيكوۆپەن اڭگىمە-دۇكەن قۇردىم. بۇل كىسى دە ءجاي ادام ەمەس. كۋبا رەۆوليۋتسياسى كوسەمدەرى – فيدەل كاسترو مەن چە گەۆارامەن ارالاسقان راديو، تەلەكوممۋنيكاتسيا تىڭشىسى بولىپ تابىلادى. سونداي بىلىكتى ارداگەر دە اپايىمىزدى سىيلاپ، تامسانا ايتپاي ما: “داريعا، داريعا…” ارينە، جوعارى جاقتا جۇرگەندەردىڭ كوبىسى وڭباي تۇرعان قانىشەر، جەمقورلار ەكەندىگى ايدان انىق. سونىڭ وزىندە دە، ءانشى-بيكەشتىڭ سىڭگەن ەڭبەگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ونىڭ سىرلاس دوسى، مايرا مۇحاممەدقىزى، اتاقتى پاريج وپەراسى ساحناسىدان جارقىراپ كورىندى. قازاق-تاتار مۋزىكا مامانى راۆيل گيزاتۋلين ماعان بىلاي دەدى: “مايرانىڭ داۋىسى – سوپرانو. الەم بويىنشا، كۇشتى سوپرانو انشىلەر تولىپ تۇر. داريعانىڭ قولداۋىسىز مايرا

  • مەنىڭ كورىكسىز قىتاي ايەلىم

    كوپ ادامدار مەنەن شەكسىز بايلىق يەسى بولا تۇرا نەگە قىتايلىق ءارى ادەمى ەمەس (ولاردىڭ ويىنشا) قالىڭدىق تاڭداعانىمدى سۇرايدى. مەن (ولاردىڭ ويىنشا) كازىرگى ايەلىم پريسيللا چاننان دا “ارتىق” ايەلمەن ۇيلەنە الادى ەكەنمىن. ەڭ الدىمەن بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن سۇلۋ ايەل دەگەن قانداي جانە سۇلۋ ەمەس ايەلدىڭ قانداي بولاتىنىن تالقىلاعىم كەلەدى. شىندىعىندا، مەنىڭ ادەمى ايەلدەرمەن كەزدەسۋ مۇمكىندىگىم كوپ، ولاردىڭ كوبىسى مەنىڭ جارىم بولعىسى كەلەدى. الايدا، “سۇلۋ” ايەلدەردىڭ كوبىسىنىڭ جۇرەگى شاعىلىپ قالاتىن اينەك ءتارىزدى. ەگەر سەن حاننىڭ قىزىنداي تاكاپپار اشۋشاڭ بولىپ اۋرىپ تۇرساڭ ونىڭ سەنىمەن شارۋاسى جوق براق باي بولا تۇرا نەگە ماشيناڭدى اۋىستىرمايسىڭ دەپ سۇراۋمەن بولادى. ولار مەنىڭ جارىم بولعىلارى كەلۋىنىڭ ماقساتى تىك ۇشاقتارىممەن ماقتانۋ. ودان كەينگى كەزەكتە ولاردىڭ بايدىڭ ايەلى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: