|  | 

Ädebi älem

Hayao Miyadzakidiñ elester älemine retrospektiva

53352488_10214312034215599_7240475005971070976_o

Älem animaciyası san aluandıqtıñ ortasında adasıp, taqırıp izdeude tığırıqqa tirelgen twsta, birese oñ jaqtağı – klassikalıq ertegilerge, birese sol jaqtağı – sonı tehnologiyalıq mümkindikterge basın wrıp, daurığıp jatqanda japon animesi öziniñ “disneylik-emes” älemin qwrastırıp ülgerdi.

Al Hayao aqsaqaldıñ bwl älemdi qwrudağı qalamınıñ qarqını eşkimge wqsamas pişinmen örnekteldi. Miyadzakidiñ ärbir tuındısı elesterdiñ, jın-perilerdiñ tilimen söylep twrğanday äser qaldıradı, qaldırıp qana qoymaydı – ol äserden biraz uaqıtqa deyin arıltpaydı, boydı bilep aladı.

Hayao Miyadzakidiñ äleminde ärkimniñ işki qorqınıştarı, beytanıs qarañğılıqqa ayaq basardağı sanadağı jılt etetin bir sättik sezimder eşbir özgeriske wşıramay qağaz betine bederlengendey-aq. Ol älemniñ esigin ayqara aşıp kirgen adam, öziniñ dörekiliginen şoşıp, tipti ornınan ırşıp twrıp, bezip ketuine säl-aq qaladı. YAki, onda iziñdi salar bolsañ, artqa qaytar jol bolmaytınday elesteydi.

Qazaq dalasınıñ sarınımen ündes erekşe dünietanımğa qisıq, bük kelmese de, Hayao aqsaqaldıñ animelerin batıs körermeni tınış isterikamen qarap, mäñgige sol tanımnıñ şeñberinde aynalsoqtap jürgendey boladı. Onısın «Elester elitken» fil'miniñ qwrıqtap alarlıq quatınan keyin 2001 jılı ärkelki sıylıqtarın taratıp beru arqılı däleldep berdi. Şınında, bwl kartinanı qarap otırıp, adam qiyalınıñ şeñberin, şegin oyşa bederlep otırasıñ. Ärbir qadamıñdı jın men perilerdiñ talqısına jiberip, öziniñ tiri qalu erejeleri bar älemdi qwrastırıp şığu – esuastıñ ğana qolınan keletindey körinedi.

Hayao Miyadzaki talantınıñ aldında bükil älem börigin basınan şeşip te ülgerdi.

Jeldi alqaptan kelgen Navsikaya (1984)

Biologiyalıq apattan Jeldi alqap patşalığı ğana aman qaladı. Tönip kele jatqan zwlımdıqtı toqtatıp, patşalıqtı aman alıp qalu Navsikaya hanşayımnıñ ğana qolınan keletin siyaqtı. Ol bwzılğan ekojüyeniñ kesirinen düniege kelgen ärkelki Orman jändikterimen ortaq til tabısa alatın qasietke ie edi.

Şıtırman Laputa: Aspandağı saray (1986)

Sita esimdi qızdıñ qolına Wşatın Tas kezdeysoq tüsip qaladı. Al tastı tabuğa Ükimettiñ üzdik agentteri men qatigez Pirattar kirisken bolatın. Pirattar men agentterden qaşıp jürip, Sita Pazudı jolıqtıradı. Sol ekeui ärtürli şıtırmanğa tap bolıp, Wşatın Tastıñ aspandağı sarayğa aparatın kilt ekenin tüsinedi.

Meniñ körşim Totoro (1988)

Miyadzaki fil'mderiniñ işindegi eñ poetikalıq, balağa aytıp berer ertegige tatitını – osı. Oqiğa kişkentay Satsuki men Mey auılğa köşip keluinen bastaladı. Balalardıñ wşqır qiyalın ülkender tüsine bermeytini bar ğoy. Apalı-siñlililer sonday sätterdiñ birinde Totoromen tanısadı, Ol – orman ruhı, troll'. Osılayşa ülkenderdiñ nazarınan tıs, tılsım älemniñ sırı kişkentay qızdardıñ aldına köldeneñ jayıladı. Ormannıñ ruhı qiyalşıl qızdardı äue sayahatına äketedi, olarğa Orman älemin tanıstıradı, auruhanada jatqan anasına barıp qaytadı.

Kikidiñ jetkizu qızmeti (1989)

Tağı da ertegi. Bwl jolı – üy-işinen jeke ömir sürudi şeşken 13 jastağı jalmauız qız turalı. Jalmauızdar äleminiñ ejelgi dästüri boyınşa, 13-ke endi tolğan jalmauız qız beytanıs qalada bir jıl ömir sürui kerek. Sol sebepti, kişkene Kiki öziniñ Dzidzi esimdi mısığın ertip, jağalaudağı Koriko qalasına qonıs audaradı. Ol qalada Kiki poşta qızmetine jwmısqa ornalasıp, wşqış sıpırğısımen hat tasuğa kirisedi.

Porko Rosso (1992)

Birinşi dünie soğısında erlik körsetken Italiya wşqışı turalı hikaya. Soğıstan keyin, adamdardan, öziniñ jwmısınan, tipti özinen de köñili qalğan bwrınğı qaharman wşqış Adriatika jağalauında jaldamalı qwtqaru qızmetine kirisedi. Tipti, qızıl doñızğa da aynalıp ülgeredi. Onıñ gidrowşağın körgen aspan pirattarı qorqınıştan bwtına jiberip, bası auğan jaqqa qaşa bastaydı. Biraq, bäribir oğan jan tınıştığın, rahat sezimin eşteñe sıylay almaydı.

Mononoke hanşayım (1997)

Aşitaki hanzada alıp qabandı ayausız öltirip, tübi öltiretin qarğısqa wşıraydı. Biraq ärkimniñ tağdırı öz qolında, deydi balger kempir. Osı sözge senip, Aşitaki hanzada alıs saparğa attanadı. Saparlap jürip, Eboşi hanım basqaratın patşalıqtıñ şekarasına jetedi. Patşalıq twrğındarı orman jändikterimen ayausız soğısıp jür eken: jındar, ruhtar, alıp jändikter. Olardıñ arasında qasqırdan tuğan añdardıñ patşayımı Mononoke hanşayım da boladı. Endi bäriniñ tağdırı Aşitakidiñ şeşimine baylanıp twr.

Elester elitken (2001)

Kişkentay Tihiro ata-anasımen jaña üyge qonıs audardı. Naqtırağı – qonıs audarmaqşı boladı. Olar köşip kele jatıp, jolda adasıp ketedi. Söytip, qwpiya üñgirge tap boladı. Üñgirdiñ arğı betinde olardı tılsım qala men wlan-asır dastarhan qarsı aladı. Dastarhandağını qomağaylana jey bastağan Tihironıñ ata-anası şoşqağa aynalıp ketedi. Olar ejelgi qwdaylar men qwdiretti ruhtar älemine tap bolıp, onıñ patşayımı YUbabanıñ twtqınına tüsedi. Endi kişkentay Tihiro ata-anasın qatigez kempirdiñ zwlım erejesi boyınşa ömir sürip, qwtaruğa tırısuı kerek.

Hauldıñ jüretin sarayı (2004)

Oqiğa 18 jastağı Sofidi kempirge aynalıp ketkeninen bastaladı. Onı kempirge aynaldırğan jalmauız bwl qarğıstan şınayı mahabbat qana qwtqaradı dep aytadı. Sofi qwtqaruşısın izdep jürip, siqırşı Haul jäne onıñ qızmetkeri Kal'cifermen tanısadı. Kal'cifer Haulğa qızmet etuge mindetti. Olardı qwpiya kelisim baylanıstırıp twradı, al kelisimniñ şarttarın eşkim bilmeui kerek. Endi Sofi men Kal'cifer bir-birine kömektesudi wyğaradı.

Teñiz jartasındağı Pon'e (2008)

El köruge qwmar kip-kişkentay Pon'e jağalaudağı adamdardıñ ömirin baqılau üşin üyinen qaşıp ketedi. Şoşaqay Pon'e oynap jürip, bankağa qamalıp qalğanda, tolqın onı jağalauğa şığarıp tastaydı. Bes jastağı Sooske onı tauıp alıp, bir-birine bauır basıp qaladı. Endi, kişkentay balıq Pon'eniñ bir ğana armanı bar – adamğa aynalu.

Qorıtındı

Tuındını tuındı dep bağalamas bwrın onıñ kökjiegi men şeksiz mümkindikterin sanada san märte aynaldırarsız. Biraq Hayao Miyadzaki fil'mderiniñ qayta-qayta aynalğan ärbir kadrı, ärbir syujettik şeşimi oyıñızdıñ beki tüsuine ğana qızmet etedi. Nağız tuındınıñ şınayı qwnı käsibi mamandardıñ dästürli pikirinen, bağalauınan bwrın ärkim öz talğamı deñgeyinen qarağanda ğana aşıladı emes pe.

Hayao aqsaqaldıñ eski taqırıptarğa japondıq tanımmen qarauı, ekşn sipatın berui, japon dini elementteriniñ jürui, tipti fol'klordıñ sarqılmas küşin ayausız paydalanuı da – bäri, Hayao Miyadzakidiñ qombadağı qazınası.

Aqsaqaldıñ qwrmetine ebedeysiz ornıñızdan twrıp, asıqpay iilip, börigiñizdi selqos ketirip, är fil'mnen läzzat alu ğana qalıp twr. Kim bilsin, Totoro üyiñizde tığılıp, Kiki qalañızda hat tasıp ta jürgen şığar.

Zhalgas Yertaydıñ facebook paraqşasınan alındı

Related Articles

  • SÖYLE, QOBIZ!

    Qwday bwyırtsa, wlı jazuşı Mwhtar Mağauin ağamız kelesi jılı mereyli seksen jasqa toladı. Arqalı aqın Ğalım Jaylıbay ağamız külli qazaq elin qwdiretti qalamımen tamsandırıp kele jatqan qabırğalı qalamgerge mınanday jır joldarın joldaptı. SÖYLE, QOBIZ! Mwhtar Mağauinge – Söyle, Mwhtar Mağauin! Qaraşanıñ ızğarı – nwrı tayğan qaraşıq. Kisinep twr besti ayğır üyirinen adasıp. Qara qobız sarını mwhittarğa janasıp, Altı qırıñ beride. bes qwrılıqtan äri asıp… Azınasa qu taqtay jürekke wğar til berdi, Şıñğıs hannıñ qwyqası şımır etip ülgerdi… … Armandınıñ armanın zamandardan zarlatıp – Jalğan künniñ jalğanın Sizden özge kim kördi?! Toğız qanat aq orda qoñır salqın dep qaldım, Qaraşanıñ ızğarı qay jağımnan kep qaldıñ?.. İşigiñiz, ağatay, Handar kier bwlğınnan –

  • DÄSTEM SAL QARABASWLI

    Elbası Nwrswltan Äbişwlı biılğı jıldıñ säuir ayında elimizdiñ bas gazeti «Egem- endi Qazaqstan» gazetinde jariyalağan maqalasında tuğan jer tarihın, onıñ täuel-sizdigi men bostandığı üşin küresken twlğalar esimin qayta jañğırtudı wsındı. Osı rette bügingi qazaq eliniñ soltüstiginde ömir sürgen ru-taypalar tarihı osı kün- ge deyin maman-tarihşılar nazarınan tıs qalıp kele jatqandığ belgili. Bügingi jastar tügil aqsaqaldardıñ özi eldiñ keşegisi tural jarıtıp eşteñe ayta almaydı. Oğan olardı kinalaudıñ özi qiın siyaqtı. Keşegi keñes ükimeti zamanındağı qısañ sayasat ötkenimizdi biluge mwrşa bermegendin qalay jasıra alamız. Qazaqstannıñ soltüstigi men Batıs Sibir ölkesi orta ğasırda biriñğay sayasi-etnika- lıq aumaq bolğan. Kereydiñ taypasınıñ Taybwğa äuleti negizin qalağan, tarihta «Sibir handığı» dep atalatın memleket aumağında tek kereyler

  • Abaydıñ Mäşhür Jüsipke qoyğan swrağı

    Tobıqtınıñ eline saparlap şıqqan Mäşhür Jüsip birer kisimen aqınnıñ üyine kirip kelgende Abay oğan äldeneşe tosın saual qoyıp: – Aqımaq basqa adırayıp köz bitedi, dualı auızğa sıldırlağan söz bitedi. Kelbetsiz emes ekensiñ. Aytşı, qwday qayda? Jwmaq pen tozaq qayda? – depti. Sonda Mäşhür irkilmesten: – Abaydıñ qwdayı qayda ekenin bilmeymin. Meniñ qwdayım, mine, jüregimde twr. Jwmaq pen tozaq ärkimniñ öz üyinde, qatınıñ aqıldı bolsa – jwmaq, aqımaq bolsa – tozaq, – degen eken. Abay sonda: «Mäşhürim, dese degendey ekensiñ, törge şıq» – dep qwrmet körsetipti. *** Aq neke Wrpaq! Perzent! Jan bitkenniñ kökiregin äp-sätte izgi sezimge, maqtanışqa, quanışqa toltıratın qayran jalğız auız qasietti söz! Seniñ atıñ da, zatıñ da mäñgilik.

  • Babalar sözi:

    Tağbaş halqınıñ aldauına sengendikten, Arbauına köngendikten, İnili-ağanıñ daulasqanınan, Bekti halıqtıñ jaulasqanınan, Türki halqı eldigin joydı …. Türki bekteri türki atın joğaltıp, Tağbaş atın twtınıp … Mine, Türki halqınıñ joğalu tarihı qayda jatır? *** Arab basqınşılığı: Arabtar kelgenimen tek kelmedi, Bas boldı at artına böktergeni. Sıntastıñ jazuların qırıp tastap, Tarihqa qiyanat qıp öktemdedi … Keşegi oyma jazu orınına Jılanday ireleñdep ärip mindi, – Z. Rüstembekov *** Edildi tartıp alğanı, Etekke qoldı salğanı. Jayıqtı tartıp alğanı, Jağağa qoldı salğanı. Oyıldı tartıp alğanı, Oydağısı bolğanı, Qonıstıñ bar ma qalğanı? – Mwrat Möñkewlı *** Köşpendi el qazaqqa jer joq desip, Qazaq jerin mwjıqqa berdi kesip. Şariatsız, nizamsız zorlıqpenen, Auır taudı moynına ildi tesip …

  • Eskendir Zwlqarnayın, Lwqpan Hakim jäne Äplätön

    Platon meniñ dosım – biraq şındıq bärinen qımbat Aristotel'   Eskendir Zwlqarnayınnıñ (Aleksandr Makedonskiy) zamanında ömir sürgen eki oyşıl-ğwlama Äplätön (Platon) men Lwqpan Hakim (Aristotel') turalı añız äñgimelerdi bala kezimizde auılımızdıñ köne köz aqsaqaldarınan estuşi edik. Batıs pen Şığıstıñ köneden kele jatqan añız-äñgimelerin auıl-aymağımızdıñ ardaqtı aqsaqalı, «jien ağamız» Omar Sansızbaywlı Äbil molda Quanışwlı men Saduaqas Twrabaywlınıñ auzınan bala kezinde köp estigenin aytıp otıruşı edi. Belgili memleket jäne qoğam qayratkeri Smağwl Saduaqasov alğaş eskişe bilim alıp, aldın körgen Äbil moldadan wl bala bolğan joq, Hadişa esimdi jalğız qızı ğana boldı. Soğıstan keyingi jıldarı Ombı oblısınıñ Lyubin audanında Omar atamızben birge şaruanıñ malın bağısıp qasında bolğan jäne añız-äñgimelerin tıñdap, köptegen ğibrattı sözderin

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: