|  | 

Ädebi älem

Hayao Miyadzakidiñ elester älemine retrospektiva

53352488_10214312034215599_7240475005971070976_o

Älem animaciyası san aluandıqtıñ ortasında adasıp, taqırıp izdeude tığırıqqa tirelgen twsta, birese oñ jaqtağı – klassikalıq ertegilerge, birese sol jaqtağı – sonı tehnologiyalıq mümkindikterge basın wrıp, daurığıp jatqanda japon animesi öziniñ “disneylik-emes” älemin qwrastırıp ülgerdi.

Al Hayao aqsaqaldıñ bwl älemdi qwrudağı qalamınıñ qarqını eşkimge wqsamas pişinmen örnekteldi. Miyadzakidiñ ärbir tuındısı elesterdiñ, jın-perilerdiñ tilimen söylep twrğanday äser qaldıradı, qaldırıp qana qoymaydı – ol äserden biraz uaqıtqa deyin arıltpaydı, boydı bilep aladı.

Hayao Miyadzakidiñ äleminde ärkimniñ işki qorqınıştarı, beytanıs qarañğılıqqa ayaq basardağı sanadağı jılt etetin bir sättik sezimder eşbir özgeriske wşıramay qağaz betine bederlengendey-aq. Ol älemniñ esigin ayqara aşıp kirgen adam, öziniñ dörekiliginen şoşıp, tipti ornınan ırşıp twrıp, bezip ketuine säl-aq qaladı. YAki, onda iziñdi salar bolsañ, artqa qaytar jol bolmaytınday elesteydi.

Qazaq dalasınıñ sarınımen ündes erekşe dünietanımğa qisıq, bük kelmese de, Hayao aqsaqaldıñ animelerin batıs körermeni tınış isterikamen qarap, mäñgige sol tanımnıñ şeñberinde aynalsoqtap jürgendey boladı. Onısın «Elester elitken» fil'miniñ qwrıqtap alarlıq quatınan keyin 2001 jılı ärkelki sıylıqtarın taratıp beru arqılı däleldep berdi. Şınında, bwl kartinanı qarap otırıp, adam qiyalınıñ şeñberin, şegin oyşa bederlep otırasıñ. Ärbir qadamıñdı jın men perilerdiñ talqısına jiberip, öziniñ tiri qalu erejeleri bar älemdi qwrastırıp şığu – esuastıñ ğana qolınan keletindey körinedi.

Hayao Miyadzaki talantınıñ aldında bükil älem börigin basınan şeşip te ülgerdi.

Jeldi alqaptan kelgen Navsikaya (1984)

Biologiyalıq apattan Jeldi alqap patşalığı ğana aman qaladı. Tönip kele jatqan zwlımdıqtı toqtatıp, patşalıqtı aman alıp qalu Navsikaya hanşayımnıñ ğana qolınan keletin siyaqtı. Ol bwzılğan ekojüyeniñ kesirinen düniege kelgen ärkelki Orman jändikterimen ortaq til tabısa alatın qasietke ie edi.

Şıtırman Laputa: Aspandağı saray (1986)

Sita esimdi qızdıñ qolına Wşatın Tas kezdeysoq tüsip qaladı. Al tastı tabuğa Ükimettiñ üzdik agentteri men qatigez Pirattar kirisken bolatın. Pirattar men agentterden qaşıp jürip, Sita Pazudı jolıqtıradı. Sol ekeui ärtürli şıtırmanğa tap bolıp, Wşatın Tastıñ aspandağı sarayğa aparatın kilt ekenin tüsinedi.

Meniñ körşim Totoro (1988)

Miyadzaki fil'mderiniñ işindegi eñ poetikalıq, balağa aytıp berer ertegige tatitını – osı. Oqiğa kişkentay Satsuki men Mey auılğa köşip keluinen bastaladı. Balalardıñ wşqır qiyalın ülkender tüsine bermeytini bar ğoy. Apalı-siñlililer sonday sätterdiñ birinde Totoromen tanısadı, Ol – orman ruhı, troll'. Osılayşa ülkenderdiñ nazarınan tıs, tılsım älemniñ sırı kişkentay qızdardıñ aldına köldeneñ jayıladı. Ormannıñ ruhı qiyalşıl qızdardı äue sayahatına äketedi, olarğa Orman älemin tanıstıradı, auruhanada jatqan anasına barıp qaytadı.

Kikidiñ jetkizu qızmeti (1989)

Tağı da ertegi. Bwl jolı – üy-işinen jeke ömir sürudi şeşken 13 jastağı jalmauız qız turalı. Jalmauızdar äleminiñ ejelgi dästüri boyınşa, 13-ke endi tolğan jalmauız qız beytanıs qalada bir jıl ömir sürui kerek. Sol sebepti, kişkene Kiki öziniñ Dzidzi esimdi mısığın ertip, jağalaudağı Koriko qalasına qonıs audaradı. Ol qalada Kiki poşta qızmetine jwmısqa ornalasıp, wşqış sıpırğısımen hat tasuğa kirisedi.

Porko Rosso (1992)

Birinşi dünie soğısında erlik körsetken Italiya wşqışı turalı hikaya. Soğıstan keyin, adamdardan, öziniñ jwmısınan, tipti özinen de köñili qalğan bwrınğı qaharman wşqış Adriatika jağalauında jaldamalı qwtqaru qızmetine kirisedi. Tipti, qızıl doñızğa da aynalıp ülgeredi. Onıñ gidrowşağın körgen aspan pirattarı qorqınıştan bwtına jiberip, bası auğan jaqqa qaşa bastaydı. Biraq, bäribir oğan jan tınıştığın, rahat sezimin eşteñe sıylay almaydı.

Mononoke hanşayım (1997)

Aşitaki hanzada alıp qabandı ayausız öltirip, tübi öltiretin qarğısqa wşıraydı. Biraq ärkimniñ tağdırı öz qolında, deydi balger kempir. Osı sözge senip, Aşitaki hanzada alıs saparğa attanadı. Saparlap jürip, Eboşi hanım basqaratın patşalıqtıñ şekarasına jetedi. Patşalıq twrğındarı orman jändikterimen ayausız soğısıp jür eken: jındar, ruhtar, alıp jändikter. Olardıñ arasında qasqırdan tuğan añdardıñ patşayımı Mononoke hanşayım da boladı. Endi bäriniñ tağdırı Aşitakidiñ şeşimine baylanıp twr.

Elester elitken (2001)

Kişkentay Tihiro ata-anasımen jaña üyge qonıs audardı. Naqtırağı – qonıs audarmaqşı boladı. Olar köşip kele jatıp, jolda adasıp ketedi. Söytip, qwpiya üñgirge tap boladı. Üñgirdiñ arğı betinde olardı tılsım qala men wlan-asır dastarhan qarsı aladı. Dastarhandağını qomağaylana jey bastağan Tihironıñ ata-anası şoşqağa aynalıp ketedi. Olar ejelgi qwdaylar men qwdiretti ruhtar älemine tap bolıp, onıñ patşayımı YUbabanıñ twtqınına tüsedi. Endi kişkentay Tihiro ata-anasın qatigez kempirdiñ zwlım erejesi boyınşa ömir sürip, qwtaruğa tırısuı kerek.

Hauldıñ jüretin sarayı (2004)

Oqiğa 18 jastağı Sofidi kempirge aynalıp ketkeninen bastaladı. Onı kempirge aynaldırğan jalmauız bwl qarğıstan şınayı mahabbat qana qwtqaradı dep aytadı. Sofi qwtqaruşısın izdep jürip, siqırşı Haul jäne onıñ qızmetkeri Kal'cifermen tanısadı. Kal'cifer Haulğa qızmet etuge mindetti. Olardı qwpiya kelisim baylanıstırıp twradı, al kelisimniñ şarttarın eşkim bilmeui kerek. Endi Sofi men Kal'cifer bir-birine kömektesudi wyğaradı.

Teñiz jartasındağı Pon'e (2008)

El köruge qwmar kip-kişkentay Pon'e jağalaudağı adamdardıñ ömirin baqılau üşin üyinen qaşıp ketedi. Şoşaqay Pon'e oynap jürip, bankağa qamalıp qalğanda, tolqın onı jağalauğa şığarıp tastaydı. Bes jastağı Sooske onı tauıp alıp, bir-birine bauır basıp qaladı. Endi, kişkentay balıq Pon'eniñ bir ğana armanı bar – adamğa aynalu.

Qorıtındı

Tuındını tuındı dep bağalamas bwrın onıñ kökjiegi men şeksiz mümkindikterin sanada san märte aynaldırarsız. Biraq Hayao Miyadzaki fil'mderiniñ qayta-qayta aynalğan ärbir kadrı, ärbir syujettik şeşimi oyıñızdıñ beki tüsuine ğana qızmet etedi. Nağız tuındınıñ şınayı qwnı käsibi mamandardıñ dästürli pikirinen, bağalauınan bwrın ärkim öz talğamı deñgeyinen qarağanda ğana aşıladı emes pe.

Hayao aqsaqaldıñ eski taqırıptarğa japondıq tanımmen qarauı, ekşn sipatın berui, japon dini elementteriniñ jürui, tipti fol'klordıñ sarqılmas küşin ayausız paydalanuı da – bäri, Hayao Miyadzakidiñ qombadağı qazınası.

Aqsaqaldıñ qwrmetine ebedeysiz ornıñızdan twrıp, asıqpay iilip, börigiñizdi selqos ketirip, är fil'mnen läzzat alu ğana qalıp twr. Kim bilsin, Totoro üyiñizde tığılıp, Kiki qalañızda hat tasıp ta jürgen şığar.

Zhalgas Yertaydıñ facebook paraqşasınan alındı

Related Articles

  • Mwhtar Mağauin. “Añız adam” jurnalına swhbat 

      – Ämirhan, köpke mağlwm, öziñ de bilesiñ, men swhbat bergendi jaqsı körmeymin, öytkeni özim jazatın adammın. Ekinşiden, swhbat alğan adamdar sözdi bwrmalap jiberedi. 1990 jılı Sovet ökimeti qwlamay twrıp, Mäskeuden jañadan şığıp jatqan orıs gazetiniñ tilşisi arnayı kelip swhbat aldı, biraq sözimniñ bärin basqaşa bwrmalap jiberipti, sonan keyin eşqayda «swhbat bermeymin» dep şeştim. Qazaqtardan da swhbat alğandar, meniñ äñgimemdi tıñdağandar basqaşalap jatadı. Bwdan soñ, jiırma bes jıldıñ işinde eki-üş ret qana swhbat berippin. Sağan köñilim tüsip otırğanı – qazaqqa paydalı, äri tanımal basılımğa qızmetke kelipsiñ, jaqsı köretin, bilgir inimsiñ, meseldeñ qaytpasın dedim. Onıñ üstine, mağan körsetuge «Añız adam» jurnalınıñ birneşe sanın äkelipsiñ: Şıñğıs han, Abılay han, Abay, Şoqan, Älihan

  • Talasbek Äsemqwlov. Swlulıqta oyanu

    Osı, öleñ degen ne? Talğam degen ne? Jaña örnek, jañalıq degen ne? Kvanttıq fizikanıñ payğambarları S.Vaynberg, S.Hoking, «Ğılım aqır-soñında jaratılıstıñ barlıq sırın tüsindirip bere alatın birtwtas, bir ğana teoriyağa keledi» degen pikir aytadı. «Osıdan keyin adam şın mänisinde bolmıstıñ ämirşisine aynaladı. Osıdan keyin bizdiñ örkenietti eşqanday apat küyrete almaydı». Är sözine jauap beretin wlı ğalımdardıñ pikiri osılay. Men de armandadım. Önerdegi türli ağımdardı, türli tüsinikterdi tatulastırıp, basın qosıp, aqırında eşkim kümän keltire almaytın, mädeniettiñ, önerdiñ barlıq qwbılıstarın tüsindirip bere alatın bir ğana teoriya jasalsa dep armandadım. Köp oqıdım. Wqqanım, är ğasırdıñ, är qoğamnıñ, är qabilanıñ öner, mädeniet jayındağı özine ğana tän tüsinikteri boladı eken. Jıljıp uaqıt ötti. Eseydim. Osı kezde

  • Baqıtbek Bämişwlınıñ “Altın Araldıñ Arğımaqtarı” attı şığarmaşılıq keşi ötedi.

    Biıl Ospan batırdıñ tuğanına 120 jıl toluına baylanıstı “Er Jänibek batır” atındağı halıqaralıq qoğamdıq qorı jıl basınan beri Qazaqstan Jazuşılar odağımen birlesip birqatar mädeni is-şaralar ötkizip keledi.  Aldağı künderi qor wjımı Jazuşılar odağımen birlesip,  atalmış şaralardıñ köşin jalğastırıp, öner süyer jwrtşılıqtı mausımnıñ 19 küni ötetin belgili aqın-jazuşı, publicis, audarmaşı, filrlrgiya ğılımdarınıñ kandidatı, Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ jäne Qazaqstan Jurnalister odağınıñ müşesi Baqıtbek Bämişwlınıñ  şığarmaşılıq keşine şaqıradı. Ötetin orını: Almatı Wlttıq kitaphanası. Uaqıtı: 19 mausım, sağat 16:00 de. Baqıtbek Bämişwlı: Bayan-Ölgey aymağınıñ Bwlğın swmınında Ülken Temirtiniñ Nortı jaylauında  1958 jılı 25 mamırda düniege kelgen. 1975 jılı Bwlğın swmındıq 8 jıldıq, 1977 jılı Wlanbatır qalasında Hose Marte atındağı 52- şi on jıldıq orta mektepti bitirgen.

  • Jädi Şäkenwlınıñ jaña bes kitabınıñ twsauı kesildi.

    2019 jılı säuirdiñ 11 küni Almatıdağı Jazuşılar odağınıñ ädebietşiler üyinde, Jazuşı Jädi Şäkenwlınıñ Bes birdey kitabınıñ twsaukeseri bolıp ötti. Ğılımi zerrteu eñbekter men körkem ädebietke birdey qalam terbep, eñbek etip jürgen jazuşı osı jolı da oqırman qauımğa «Bozmwnar» roman-hikayattar kitabı men qatar «Altay alıptarı», «Ospan batır jäne Şığıs türkistan mäseleleri» attı zertteu eñbekteri, «Qıtay qazaqtarınıñ ädebieti» attı ädebi sın-zertteuleri, «Begzat söz» attı qalamger şığarmaşılığı jayında jazılğan özge avtorlardıñ maqalalar jinağı sındı qwndı bes jaña kitabin wsınıp otır. Bwlarğa qosa, oqırmandar swranısı boyınşa  A.Baytwrsın ülgisindegi töte jazuda «Qaralı köş» kitabı qayta basılıp şıqtı. Biılğı Ospan batırdıñ 120 jıldığına oray «Er Jänibek» halıqaralıq qoğamdıq qorı Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ qoldauında, «El amanatı»  qoğamdıq

  • ÜLKEN KÜNÄ?!

    Arıstanbek Mwhamediwlı Är wlttıñ qay kezeñde bolmasın aldında twratın wlı mindetteriniñ eñ bastısı – öziniñ isin, ömirin jalğastıratın salauattı SANALI WRPAQ tärbieleu. Bolaşaq qoğam ielerin jan- jaqtı jetilgen, aqıl-parasatı mol, mädeni, ğılımi örisi ozıq etip jetildiru – ağa buınnıñ qoğam aldındağı zor borışı. Demek bizder wrpaq aldındağı borışımızdı ötey otırıp, olardıñ bolaşağın bwlıñğır emes, jarqın etu üşin, kelesi bir qadam – moyındarına eşqanday QARIZ qaldırmauğa tiistimiz! Osı küni QARIZ MÄSELESİ elimizdegi kürdeli mäselelerdiñ birine aynaldı. Rasında, qarızdıñ qay türi de oñay emes. Wlttıq bank derekterine säykes, qazaqstandıqtar ekinşi deñgeyli bankterge 6 trillion teñge qarız eken. Sonda jan basına şaqqanda är qazaqstandıq orta eseppen 900 mıñ teñgeden asa (!) bereşek degen

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: