|  |  | 

Tarih Twlğalar

Almatıda Ospan batırdıñ 120 jıldıq merey toyına arnalğan baspa-söz mäslihatı ötti

2019 jılı 20 naurızda Almatıdağı Wlttıq kitaphanada qazaq tarihındağı Wlt azattığı köterilisi basşılarınıñ biri – Ospan batır Silämwlınıñ (1899-1951) tuğanına 120 jıl toluına arnalğan baspasöz konferenciyası bolıp ötti.

Täuelsizdikke degen wmtılıstardı däriptep, nasihattau, wlttıñ wlı twlğaların ardaqtau – Elbası tikeley qolğa alıp otırğan Ruhani jañğıru bağdarlamasındağı  bastı qadamdarınıñ bir parası ekeni dausız.

Jiın barısında konferenciyanı wyımdastıruşı «Er Jänibek qorınıñ» törağası Jeñis Türkiyawlı wlt azattığı jolında janın qiğan Ospan batırdıñ 120 jıldığın keñ kölemde atap ötude osı jılğa arnalğan is-şaralarmen resmi tanıstırıp ötti. Atap aytqanda:

Osı jiılıspen bastalğan bwl şara säuir ayınan bastap jas aqındar  arasında müşäyra, BAQ boyınşa üzdik jariyalanımdar, Qazaq küresinen respublikalıq turnir, aqındar aytısı, universitetterde jastarmen kezdesu, batırdıñ küreske tolı ömiri jayında Ş.Ş. Ualihaov atındağı Tarih jäne etnografiya inistutımen birlesip monografiya qwrastıru, ŞQO-da as beru, qazaqtar qonıstanğan Europa, Aziya elderinde de şaralar ötkizu siyaqtı igi istermen jalğasın tappaq.

Jiınğa arnayı şaqırılğan qwrmetti qonaqtar arasınan Qabdeş Jwmadilov, Järken Bödeş, Ziyabek Qabıldinov,Jädi Şäkenwlı, Jürsin Ermen,  Temirhan Tebegenov Örken Näbiwlı siyaqtı qazaqtıñ ziyalı qauım ökilderi, aqın, jazuşılar men ğalımdar bayandama jasadı. Radio-telearnalar men gazet-jurnaldardan BAQ ökilderi qatınastı.

Ospan batır ömir sürgen däuirdegi qoğamdıq jağdayğa toqtalsaq: HH ğ. bas kezinen Qıtaydıñ Şıñjan ölkesin mekendegen qazaqtar ömirinde qoğamdıq-sayasi oqiğalar Qıtay bileuşileri jürgizgen sayasat saldarınan kürt şielenise tüsti. 1940 j. qañtar ayında Altaydağı ruhani kösem Aqıt qajı Ülimjiwğlı wstaladı. Esimhan bastağan el azamattarı audan äkimi bastağan 11 adamdı öltirip Altay töñkerisiniñ alğaşqı oğın attı.

Köterilis arada on ayğa sozılğan kelisimniñ teñsiz şarttarımen uaqıtşa bolsa da toqırağan edi. Ospan ğana qaru tapsırudan bas tartadı. 1941 j. mausım ayında köterilis qayta bwrq ete tüsti. Bwl jolğı köterilisti Ospan Silämwlı bastağan edi. Ospannıñ jeñisimen ayaqtalıp, qıruar qaru-jaraq oljağa alınıp, qazaq jasağı küşeye tüsedi.

Osı kezeñde Şıñjanğa ielik etuge, ıqpalın jürgizuge degen ärtürli müddelerdiñ arasında, dälirek aytqanda, bir jağınan Gomindañnıñ, jergilikti başısı Şıñ-Şısaydıñ, kelesi jağınan Sovet ükimeti, Amerikamen Wlıbritaniyanıñ jürgizgen qitwrqı sayasattarınıñ toğısında Ospan batır şın mänindegi kürmeui qiın sayasi ahualdıñ ortasında qaladı. Sovet ükimeti Moñğoliyanı arağa salıp, öz sayasatın jürgizuge tırıstı.1944 j. I.Stalin Moñğoliya ükimeti basşısı H.Çoybalsandı kommunistik sayasattı keñeytu üşin Ospandı jaqtas etuge paydalanıp, kezdesu wyımdastırdı. Gomindañ ükimeti öz paydası üşin Ospanğa 1945 j. Sarsümbede gubernatorlıq qızmet wsınadı. Bir jıldıñ işinde ükimetterdiñ şın piğılın tanıp bilgen soñ qızmetten bas tartıp, köterilisin qayta jalğastırdı. Bileuşiler özara ımıralasıp «Şığıs Türkistan», «Üş aymaq» dep atalatın quırşaq ükimetter de qwrdı.

1950 j. kökteminen qolğa tüsiruge şındap wmtılğan qarulı küş Ospan batırdı 1951 j. aqpan ayınıñ 19 küni Gansu ölkesiniñ Hayzı degen jerinde qorşauğa alıp, qapıda qolğa tüsiredi. Ürimji türmesine äkelip qamap, wzaq tergep, ükim şığarıp 1952 j. säuirdiñ 29 küni Ürimji qalasında köpşilik aldında atıp öltirdi.1953 j. qañtardıñ 12-sinde Ospan batırdıñ Ürimjidegi süyegin aluğa rwqsat etilip, tuğan mekeni Köktoğay audanınıñ Kürti auılındağı Tamırlığa äkelip jerledi.

Arada 40 jıl ötken soñ derbestik üşin janın qiğan basqaday batırlardıñ qatarında Ospan batırdıñ da ör ruhı qayta janıp, Qazaq Eliniñ täuelsizdik aluımen ayaqtaldı deuge äbden negiz bar.

Ospan batırdıñ 120 jıldığın atap ötuge arnap elimizdiñ är öñirinde jäne şet eldegi qazaqtar şoğırlana qonıstanğan ölkelerde auqımdı is-şaralar ötkizu josparlanğan.

Kerey.kz

Related Articles

  • Araldıñ azuı men tozuı

    Keñestik däuirdegi irrigaciyalıq jüye men jerdi eşbir agrotehnikalıq şaralardı saqtamay, esepsiz igeru täsilderi Aral teñizin joyuğa jetkizdi. KSRO Su şaruaşılığı ministrliginiñ tikeley kinäsınan Aral aymağı äli mekenge aynaldı. Sırdariya jäne Ämudariya özenderiniñ suların maqta egisine köptep böluden Aral teñizi tartılıp, onıñ suı azaydı. Özbekstan men Qazaqstan şekarasında ornalasqan, şöl zonasınıñ su aydını – Aral teñiziniñ jağdayı büginde köñil tolarlıqtay emes. Kezinde  düniejüzi boyınşa 4-orında bolğan teñizdiñ büginde joq bolıp ketu qaupi bar. Bwğan bastı sebep – adam äreketi saldarınan teñizdiñ tek qwr izi ğana qala ma degen swraq barlığımızdı alañdatadı.  1950 jıldarı teñizde balıqtıñ 24 türi ösirilip, balıq aulau jılına 500 mıñ tonnağa jetse, al 1980 jıldarı soñına qaray balıqtıñ

  • TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ?

      TORAÑĞILI TURALI NE BİLEMİZ? Sır boyı – twnğan şejire, tausılmas tarih. Ötken ömirdi büginmen bügip qaluğa bolmaydı. Babalardıñ soqtıqpalı-soqpaqtı wlı jolı ğasırlar qoynauınan wlasıp kele jatqanı aqiqat. Al, qazirgi ömir erteñge jalğasatındıqtan, ötkendi tarazığa tartu – bastı mindet. Elbası Nwrswltan Nazarbaev memlekettik «Mädeni mwra» bağdarlamasın jariyalau arqılı ruhani mwralarımızdı tügendep, wrpaqqa wltjandılıqtıñ wrığın sebudiñ ülgisin körsetti. Jer ataularınıñ tarihın zertteu öz ölkemizdiñ ötken tarihına üñile otırıp, wrpaq sanasında sabaqtastıq saltın qalıptastırudı közdeydi. Qaysıbir eldiñ, jerdiñ nemese eldi mekenniñ atalu tarihı bolatını sözsiz. Sonday-aq «Torañğılı – Bala äulie» ataluınıñ özindik şığu törkini bar. Äytse de  tarihşılar, şejireşiler de «Torañğılı – Bala äulie» däl osılay bolğan dep äli künge deyin tap

  • Alaş arısı – Mirjaqıp Dulatov 135 jasta

         Jiırma jasında wltın oyatıp, wran salğan Mirjaqıp Dulatovtıñ tuılğanına biıl 135 jıl tolıp otır. Elim dep, jerim dep halqı üşin janın ayamağan  atamızdıñ bwl jasın atap ötu biz üşin ülken märtebe. Alaş qozğalısınıñ körnekti qayratkeri Mirjaqıp Dulatovtıñ wltı üşin jasağan qızmetteri, eñbekteri qazirgi tañda är qazaqqa ayan jäne maqtanış. Nebäri jiırma tört jasında «Oyan, qazaq!», – dep wltına wran salğan Mirjaqıp Dulatov Alaş qozğalısınıñ basında twrğan edi.  Bwl jolda ol kisi köp eñbek etti.   Patşa ökimetiniñ otarşıldıq ezgisi küşeyip twrğanda, aumalı-tökpeli zamanda ömir sürgen  M.Dulatov jastığına qaramastan, wltına ayanbastan qızmet etken wlı twlğa! Jastayınan ata-anasınan ayırılsada sağı sınbay alğa wmtıldı. Halqınıñ mwñın mwñdap,  joğın joqtauğa sert berip, halıq isine bar

  • Qırğız (qazaq) avtonomiyasına -100 jıl.

    (tarihi -derekti äñgime)   Jwmat ÄNESWLI     ARMAN BOLĞAN AVTONOMIYA   Qazaq eliniñ avtonomiyalı respublika boluın Alaş qayratkerleri añsağan, armandağan. Olar 1917-jıldan qazaq avtonomiyasınıñ keleşegi üşin küresti. Älihan Bökeyhanov ol kezde kadet partiyasınıñ müşesi edi, sodan Reseydiñ Uaqıtşa ükimetiniñ basşısı bolğan Kerenskiyden, odan keyin Kolçaktıñ kömegimen Qazaq avtonomiyasın qwrudan ümitti bolğan. Kerenskiydiñ bwl mäselege köñil böluge uaqıtı bolmadı, al, Kolçak bolsa, “Qazaqtar eşqaşan avtonomiya almaydı” dep üzildi kesildi bas tartqan.  Sonımen 1918-jılı Kolçaktıñ, Dutovtıñ, Denikinniñ äskerleri bol'şevikterden jeñile bastadı. 1918-jılı bol'şevikter aqtarmen ayqasıp jatqanda Caricin maydanı, Kaspiy, Mañğıstau arqılı ondağan tüyeli arbamen Ä.Jangeldin Torğayğa, Amangeldiniñ sarbazdarına köp qaru jaraq jetkizdi. Köp qarjıda äkelgen. Sodan1918- jılı qazan ayında Torğayda Sovet ökimeti

  • RIM BILEUŞİLERİ WLI DALADAN BARĞAN BA?

    Iteli ruı – irgeli rulardıñ biri. Atauı jağınan Iteli kädimgi Itelgi qwstıñ atauınıñ ğasırlar leginde ğ, g äripteri tüsuine baylanıstı özgeriske wşırağan türi boluı mümkin. Ekinşi jaqtan alğanda, Id-Telı, Idi-Tele bolıp ejelgi Altaylıq Telelerdiñ bir bwtağı boluı mümkin. Id-Telı, Idi-Tele atauları olardı Jer-Teleleri(otırıqşı Tele) jäne qasqırdı tötem etken Teleler retinde körsete aladı. Iteliniñ şejire boyınşa Kökbwlaq degen atanıñ nemeresi ekenin tanısaq, Kök söziniñ Qwdayı sipattar men kök börige, kiege qatıstılığın eskersek it söziniñ äri jağında qasqır tötemi jatadı. Italiyandardıñ it emgen(qasqır emgen) eki balanı tötem sanap, küni büginge deyin Iteli atauınan Iteliya(Italiya) bolıp twrğanın bile alamız. Onıñ üstine Kökbwlaq atalatın key jerdi halıq Kökebwlaq dep te aytadı. Kökebwlaq – Tıva

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: