|  | 

Sayasat

Dosım Sätpaev: “Qazaqstannıñ Reseyge qatıstı sayasatı inerciyalıq sipatta bolmaq”


Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaevtıñ Mäskeudegi "Vnukovo" äuejayına kelgen säti. Mäskeu, 3 säuir 2019 jıl.

Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaevtıñ Mäskeudegi “Vnukovo” äuejayına kelgen säti. Mäskeu, 3 säuir 2019 jıl.

Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev alğaşqı resmi şeteldik saparmen Reseyge bardı. Azattıqqa bergen swhbatında sayasattanuşı Dosım Sätpaev Toqaevtıñ Mäskeude Resey prezidenti Vladimir Putinmen kezdesuinde qanday mäseleler qozğaluı mümkin ekeni, Qazaqstannıñ Qıtay jäne Reseymen qarım-qatınası turalı ayttı.

Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev säuirdiñ 3-i küni Resey astanasına saparmen bardı. Mäskeudiñ “Vnukovo-2″ äuejayında onı Resey sırtqı ister ministriniñ orınbasarı Aleksandr Pankin men ministrliktiñ hattama departamentiniñ basşısı Igor' Bogdaşev kütip aldı.

Bwl – Toqaevtıñ Qazaqstan prezidenti qızmetine kiriskeli beri şetelge alğaşqı saparı.

Aqordanıñ habarlauınşa, Toqaev Mäskeude Resey prezidenti Vladimir Putinmen kezdesip, sayasi, sauda-ekonomikalıq jäne mädeni-gumanitarlıq salalardağı ekijaqtı seriktestik mäseleleri men halıqaralıq taqırıptardı talqılamaq.

Kreml'diñ baspasöz qızmeti osı sapar jaylı habarlamasında “prezidentter eki el qatınasınıñ negizgi twstarın, Euraziya keñistiginde integraciya procesin jürgizu josparın qarap, öñirdegi keybir mañızdı mäseleler talqılaydı” dep habarladı.

Mäskeude joğarı bilim alğan, bwrın Qazaqstan parlmamenti senatınıñ törağası, prem'er-ministr jäne sırtqı ister ministri bolğan 65 jastağı Toqaev biıl naurızdıñ 20-sında Qazaqstandı 30 jılğa juıq basqarğan Nwrswltan Nazarbaev prezidenttik ökiletin toqtatqan soñ uaqıtşa prezident bolıp tağayındalğan.

Azattıqqa bergen swhbatında sayasattanuşı Dosım Sätpaev Toqaev pen Putinniñ kezdesuinde qanday mäseleler qozğaluı mümkin ekeni, Qazaqstannıñ Qıtay jäne Reseymen qarım-qatınası turalı ayttı.

Azattıq: Qazaqstan prezidenti qızmetindegi alğaşqı resmi şeteldik saparın Qasım-Jomart Toqaev Mäskeuden bastadı. Bwrınğı prezident Nwrswltan Nazarbaev ta är inauguraciyadan keyin solay isteytin. Toqaevtıñ bwl saparınıñ mänisi qanday, Kreml'de şınımen de mañızdı sayasi mäsele qozğala ma?

Sayasattanuşı Dosım Sätpaev.

Sayasattanuşı Dosım Sätpaev.

Dosım Sätpaev: Keter aldında Nazarbaev Putinmen telefon arqılı söylesti, oğan [bilik tranziti jaylı] şeşimin habarlap, ornına qoyatın adam turalı aytqan bolar. Meniñşe, bwl eñ aldımen sayasi ädis, yağni sırtqı sayasattı arı qaray qolına alatın Toqaevtı tanıstıru boldı. Naurızdıñ 20-sı küni, Toqaevtıñ inauguraciyası kezinde Qazaqstan sırtqı ister ministrligi resmi mälimdeme jasap, respublikanıñ köpvektorlı sırtqı sayasatı özgermeytinin mälimdedi. Bwl tağı da Mäskeudi “Qazaqstan basşılığı eşqanday tübegeyli özgeris jasamaydı, jaña prezidentten Reseydi alañdatatınday tosın is-äreket kütudiñ keregi joq” dep sendiruge tırısu dep oylaymın.

Resey de, Qıtay da, AQŞ ta Qazaqstanda Nazarbaev qalap ketken köpvektorlı sayasattı jalğastıratın kez kelgen ıqtimal basşını qoldaydı. Biraq bwl arada Qıtay jäne Reseymen jaqın qarım-qatınas ornatqan Qazaqstan basşılığı men Qazaqstan qoğamınıñ oğan degen közqarası arasında ülken qarama-qayşılıq bar. Qoğamda Qıtayğa da, Reseyge de qarsı köñil-küy küşeygen. Ol uaqıt öte kele arta beredi.

Azattıq: Qazaqstan-Resey qarım-qatınasın qanday bolaşaq kütip twr?

Qasım-Jomart Toqaev.

Qasım-Jomart Toqaev.

Dosım Sätpaev: Qazaqstannıñ Reseyge qatıstı sırtqı sayasatı biraz uaqıt inerciyalıq sipatta bolmaq. Sebebi Qazaqstan Euraziya ekonomikalıq odağınıñ (EEO) müşesi retinde özine köp mindetter alğan. Öz basım respublikamız üşin sol joba ülken qatelik boldı dep sanaymın. Bwl iske aspaytın öli joba, biraq Resey ekonomikalıq emes, geosayasi müddeni alğa qoyıp, oğan jan bitiruge tırısıp jatır.

Azattıq: Geosayasat turalı aytar bolsaq, 2014 jılı Resey-Ukraina janjalı bastalğanda Qazaqstanda “orıs mäselesi” qılañ berdi. Reseyde key qoğamdıq twlğalar Qazaqstannıñ soltüstik aymaqtarın qaytaru turalı tosın mälimdemeler jasap, onı sovettik kezeñde “sıyğa bergen” degendi ayttı. Nazarbaev ketken soñ “orıs mäselesi” jaylı qoğamdıq pikirtalas qayta örbui mümkin be?

Resey prezidenti Vladimi Putin men sol kezdegi Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev Putinniñ Qazaqstanğa saparı kezinde. Petropavl, 9 qaraşa 2018 jıl.

Resey prezidenti Vladimi Putin men sol kezdegi Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev Putinniñ Qazaqstanğa saparı kezinde. Petropavl, 9 qaraşa 2018 jıl.

Dosım Sätpaev: Ökinişke qaray, Reseydiñ sırtqı sayasatınan işki sayasi trendi ayqın körinedi, men onı “retrospektivti patriotizm” dep ataymın. Ol ötkendi añsaytın küşti ideologiyalıq qospağa negizdelgen.

Putin jaña ideologiyalıq model' qwrğan joq, Resey qoğamın jwmıldıruğa üzip-jwlıp patşalıq rejim twsındağı keybir närselerdi (pravoslavie, samoderjavie, halıqtıq), sol tärizdi sovettik simvolikanı (änwran) da paydalandı. Ol ekonomikalıq tabıs jolımen emes, SSSR twsındağıday jau izdep, ürey tudıru esebinen äreket etip jatır. Kreml' öz sayasi üreyiniñ şırmauına özi tüsti, oğan barlıq jerde Batıs elesteydi.

Resey prezidenti Vladimir Putin (ortada).
OQI OTIRIÑIZ

Putinniñ “kek aluı” jäne Reseydiñ “bufer aymağı”

Eñ qızığı, Ukrainadağı oqiğalardan keyin Resey äskeri doktrinasın jañarttı, onıñ tarmaqtarınıñ birinde “Reseydiñ sırtqı qauipsizdigine, özgelermen qatar, körşi elderde qas rejim ornauı da qauip töndiredi” dep jazılğan. Al “qas rejim” degen öte sub'ektivti anıqtama, köñiliñ qalağan sätte kez kelgen rejimdi öziñe qas dep ataysıñ. Bwğan qosa doktrinada (tağı da sol Ukraina men Gruziyadağı janjaldardan keyin) orıs tildi twrğındardıñ qwqığı bwzılatın bolsa Resey özge memleketterdiñ işki isine aralasuğa tolıq qwqılı dep naqtı jazılğan.

Sondıqtan alda-jalda qanday da bir teris jağday tuındap, Qazaqstandı twraqsızdıq jaylaytın bolsa, işki isimizge aralasıp, ıqpal jasauğa tırısatın jalğız memleket Resey bolmaq. Ol wzaq jıldar boyı äskeri küş qoldanıp, tikeley aralasudı da, aqparattıq şabuıl tärizdi gibridtik ädisterdi de jaqsı meñgergen. Biz auqımdı işki janjaldarğa da, üşinşi taraptan boluı ıqtimal kez kelgen agressiyalıq is-äreketke de (tipti äskeri emes, aqparattıq bolsa da) tiimdi toytarıs beruge dayın emespiz dep aytar edim.

Azattıq: Qazaqstannıñ Qıtaymen qarım-qatınası turalı aytsaq, onıñ naşarlauı mümkin be (mısalı, Şıñjañdağı etnikalıq qazaqtar otırğan “qayta tärbieleu lager'leri” turalı aytılıp jatqanda)?

Dosım Sätpaev: Qasım-Jomart Toqaev eldiñ [bwğan deyingi] ekonomikalıq sayasatın jalğastıratın basşı retinde Qazaqstanğa Qıtaydıñ nesiesi men investiciyası kerek degen wstanımnan aynımaydı. Biraq Qazaqstanda Qıtayğa qarsı köñil-küy teginnen bar. Bolaşaqta elitanıñ Qıtaymen tığız qarım-qatınas jasau nieti (Nazarbaev sayasatınıñ mwrası retinde) men qoğamda Şıñjañdağı lager'lerden soñ küşeyip ketken Qıtayğa qarsı köñil-küydiñ arasında eges tuuı mümkin.

Qazaqstan sırtqı ister ministri Beybit Atamqwlov (sol jaqta) pen Qıtay sırtqı ister ministri Van I. Pekin, 28 naurız 2019 jıl.
OQI OTIRIÑIZ

Qıtay “radikaldarmen” küresin qoldağan Qazaqstanğa alğıs ayttı

Qıtay Şıñjañdı tolıq baqılauda wstaytın aymaqqa aynaldırudı közdeytin sayasattı bayağıdan wstanıp otır. Ol aymaqtı “Bir beldeu – bir jol” jobasındağı mañızdı kölik-logistikalıq habınıñ bir böligine aynaldırğısı keledi. Sondıqtan, birinşiden, Şıñjañda han'dardıñ (han' – Qıtaydağı sanı eñ köp etnikalıq top) sanın köbeytu arqılı demografiyalıq qısım küşeymek; ekinşiden, twrğındardıñ ömir süru deñgeyin arttıru maqsatında Şıñjañğa köbirek investiciya qwyıladı, solayşa separatistik köñil-küydi basadı; üşinşiden, ıqtimal qauipti elementtermen küresti qataytıp, mwsılmandardı baqılaudı küşeytedi. Qazaqstanda (twtas Ortalıq Aziyadağıday) Qıtaydıñ mwnday poziciyası qarsılıqqa kezigedi. Bolaşaqta aymaqta dini bağdar wstanğan köşbasşılar payda boladı dep elestetsek (onıñ alğışartı bar) Qıtay aymaqtağı poziciyasın joğalta bastaydı.

Azattıq: Ortalıq Aziya aumağında Resey müddesi şielenisetin alañ Qazaqstan boluı mümkin be?

Dosım Sätpaev: Qazirdiñ özinde reseylik sarapşılar Ortalıq Aziya keñistiginde ekonomika salasında Qıtaydıñ ıqpalı artıp, Reseydiñ poziciyasın joğalta bastağanına alañdap jatır. Tipti Lukaşenkonıñ özi Belarus' üşin Qıtay “nömir birinşi seriktes”, belorus tauar öndiruşileri Reseydiñ emes, Qıtay narığına şığuı kerek dep mälimdedi.

Esesine Resey äzirge äskeri-sayasi salada üstemdik ornatqan. Ol Wjımdıq qauipsizdik turalı şart wyımında (Qazaqstan, Resey, Armeniya, Belarus', Qırğızstan men Täjikstan kiredi) jetekşi rölge ie. Alayda Ortalıq Aziyada ekonomikalıq ıqpalı artqan sayın Qıtay erte me, keş pe äskeri müddesin de qorğauğa köşedi deuge negiz bar.

Murgab audanı
OQI OTIRIÑIZ

Täjikstanda Qıtaydıñ “qwpiya” äskeri nısanı bar

Täjikstanda qızıq jağday qalıptasqan: täjik-auğan şekarası mañında (taraptardıñ kelisimi boyınşa) Şıñjañğa äskerilerdi engizbeu üşin şağın qıtay äskeri bazası payda boldı. Bwl Qıtaydıñ öz müddesi bar aymaqtarda birtindep äskeri baza sala bastaytınınıñ belgisi, sonıñ alğaşqı qadamı.

Qazaqstan-Qıtay ıntımaqtastığınıñ tağı bir mañızdı tarmağı – “Astana” halıqaralıq qarjı ortalığı, ol bükil älemnen investor tartu üşin qwrıldı. Biraq ol jerge negizinen qıtay qarjı qwrılımdarı keletin tärizdi. Oğan sebep, qazir Qazaqstanda nesie alu közderi sonşalıqtı köp emes. Qıtay onı tüsinedi, sondıqtan ekonomikalıq twrğıda birneşe bağıtta: şikizat, auılşaruaşılıq, kölik-logistika jäne qarjı sektorında ülesin arttıruı mümkin. Biraq onıñ bäri “qarjı bazasın iemdenu tiimdi bolatın qıtaylıq kompaniyalar köbeysin” degen şartpen jasaluı ıqtimal.

Endi eñ bastı saual: Qıtay nesiesi men investiciyası Qazaqstannıñ bäsekege qabilettigin arttırıp, joğarı tehnologiyalardı aluına qalay kömektespek? Biz bwl jerde dım wtpaymız dep oylaymın, Qıtay bizge joğarı tehnologiya äkelmeydi. Ol jahandıq deñgeyde barlıq tehnikalıq nou-haudı patent negizinde öz qolına şoğırlandırğannıñ tiimdi ekenin jaqsı biledi.

Sondıqtan Qıtay bizdi mıqtı äri bäsekege qabiletti serikteske aynaldırğısı keledi degen qiyaldan arıluımız kerek. Ol añız. Qıtay da, AQŞ ta, Resey de olay istegisi kelmeydi.

Related Articles

  • AQŞ memlekettik hatşısınıñ orınbasarı Devid Heyl Nwr-Swltandağı sammitke qatısadı

    AQŞ memlekettik hatşısınıñ orınbasarı Devid Heyl. AQŞ memlekettik hatşısınıñ sayasi mäseleler jönindegi orınbasarı Devid Heyl 20-23 tamız aralığında Ortalıq Aziya elderine resmi saparmen keledi. Sapardıñ negizgi maqsatı – 21 tamızda Nwr-Swltanda ötetin Ortalıq Aziyadağı bes eldiñ joğarı deñgeydegi jiınına qatısu. S5+1 degen ataumen belgili jiın barısında Heyl Qazaqstan, Qırğızstan, Özbekstan, Täjikstan men Türkimenstan sırtqı ister ministrlikteri ökilderimen kelissözder ötkizedi. “Olar Ortalıq Aziyadağı qauipsizdik, damu jäne qarım-qatınastı birlesip nığaytu jayın talqılaydı” dep habarladı AQŞ memlekettik departamenti 19 tamızda. S5+1 formatı 2015 jılı qaraşada AQŞ pen Ortalıq Aziyanıñ bes eli arasında ekonomikalıq integraciyanı damıtu, qorşağan ortanı qorğau men qauipsizdik mäselelerin birlesip şeşu maqsatında qwrılğan. Bwğan qosa Heyl Qazaqstannıñ joğarı lauazımdı şeneunikterimen “ekijaqtı keñeytilgen

  • Şarqi Türkistanşıl men Çin Türkistanşıl arasındağı qaqtığıs

    1947-1948 jıldıñ örara kezeñinde Ürimjidegi qazaq igi-jaqsıları men ziyalıları, sayasatkerleri ölkelik ükimettiñ törağa, hatşılarımen birlesip Ürimji qalasına qarastı Qaratau (qıtayşa 南山) baurayında Naurız merekesin toylap şağın qwrıltay jinalısın ötkizedi. Naurız merekesine tigilgen onşaqtı kigiz üydiñ jäne ölkelik ükimet törağaları men äskeri adamdardıñ (qazaq äskeri de bar) suretin anıq köre alasız. 1947-1948 jıldarı Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter arasındağı qırğiqabaq qaqtığıs qattı uşığıp twrğan kez edi. 1946-1947-1948 jıldarı Manas, Qwtıbi, Böken (Fukañ), Jemsarı, Şonjı, Mori audandarınan qazaq äskeri jasaqtalıp Manas özeniniñ künbatıs betindegi Şarqi Türkistan äskerine arnayı qarulı qorğanısqa ötken kezeñ edi. Sonımen Manastı şekara etken Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter bolıp eki jaqqa bölingen qazaqtardıñ sayasi

  • Qaraqalpaqtar jappay qazaq bop jazılıp jatır

    Özbekstan Respublikasınıñ qwramına kiretin Qaraqalpaqstan azamattarı jappay qazaq bolıp jazılıp jatır. Bwl turalı  IWPR basılımınıñ tilşisi Ol'ga BORISOVA habarlaydı.. Juırda Qaraqalpaqstan astanası Nükis qalasında bizdiñ tilmen aytqanda HQO siyaqtı mekemeniñ basşısı twtqındalğan. Ol para alıp adamdardıñ wltın özgertip otırıptı. YAğni qaraqalpaqtardı qazaqqa aynaldırğan. Jergilikti policiyanıñ aytuınşa, soñğı kezderi osınday qılmıstar köpten tirkelude. Demografiya jäne migraciya agenttiginiñ aqparatına süyensek 1991 jıldan beri Qaraqalpaqstannan Qazaqstanğa 100 mıñ adam köşip ketken. Halıqaralıq Araldı qwtqaru qorınıñ mälimetinşe soñğı jeti jıldıñ işinde 250 mıñ adam Qazaqstanğa qonıs audarğan eken. 1 mln 842 mıñ halqı bar Qaraqalpaqstan üşin bwl ülken körsetkiş. Sonday-aq, qazir ol jerge özbekter sanınıñ artıp kele jatqanın da eskeru qajet. 2018 jılğı statistikağa süyensek

  • Qoş bol, Sovettik ataular!

    Redakciyadan: Küni büginge deyin Bolat Bakauov basqaratın Pavlodar oblısına, ondağı tildik mäselelerge, jer-su ataularına, äleumettik mäselelerge t.b. qatıstı sıni söz Abai.kz aqparattıq portalında az jazılğan joq. Biz jazsaq ötkir häm ädil sın jazdıq. Bireudi naqaq qaralap, derek bwrmalağan joqpız. Özekti problemalarğa öz oyımızdı qostıq. Sonıñ biri – öñirdegi ögey ataular edi. Eski odaqtıñ kezinde ideologiyalıq mäjbürleu arqılı engen sol bir sayasi häm beysauat ataulardıñ küni büginge deyin saqtalıp kele jatqanın talay ret jazdıq.  Bügin redakciyamızdıñ elektrondı poştasına Pavlodar oblısı Tilderdi damıtu jönindegi basqarmasınıñ onomastika jwmıstarı bölimi öñirdegi jer-su, eldi-meken men köşe, audan atauların qazaqılandıru boyınşa atqarılğan jwmıstar turalı egjey-tegjeyli bayandap, maqala joldaptı. Söytsek, Kereku jwrtı “Qoş bol, sovettik ataular” depti. Naqtılap

  • Qañırağan qala, qirağan ğimarattar häm küşeygen küzet

    Asılhan MAMAŞWLI Arıstağı örtenip jatqan ğimarattıñ biri. 25 mausım 2019 jıl.  Arıstağı jarılıstan keyin qala köşeleri bos qalğan. Jarılıstan qalada biraz üy men ğimarat qirağan. Arıs qalasına barğan Azattıq tilşisiniñ körgenderi. “JARILIS BOLĞANDA BÄRİN TASTAY QAŞTIQ” Arıstıñ kireberisinde küzet küşeygen. Policeyler men qaru wstağan äskeriler qalağa twrğındardı kirgizbey twr. Sol mañda “üyime barsam” degen eki jüzge juıq adam kelgen. Solardıñ biri Sadıq Orazgeldi jarılıs bolğanda “aldı-artına qaramay qaşqandarın” aytadı. – Qwjatımdı aluım kerek. Qorada maldar qalğan, solardı suaru kerek. Jayau bolsa da, kirip şığuım kerek. Keşe jarılıs bolğanda qwjattarımdı, bärin tastay qaştıq ğoy, – dedi Arıs twrğını. Auılğa kireberiste twrğan tağı bir twrğın “jolğa şığuım kerek, üyde qwjatım men poyız

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: