|  |  | 

Sayasat Tarih

“Alğaşqı jäne soñğı demokratiyalıq saylau”


Alaş Orda wlttıq-territoriyalıq avtonomiyası ükimetiniñ müşeleri Alaş qalasına (Zareçnaya Slobodka, Semey) köşip kelip qonıstanğan 1918 jılı.

Alaş Orda wlttıq-territoriyalıq avtonomiyası ükimetiniñ müşeleri Alaş qalasına (Zareçnaya Slobodka, Semey) köşip kelip qonıstanğan 1918 jılı.

Qazaqstan biligi biıl mausımda tağı bir kezekten tıs prezident saylauın ötkizgeli jatır. Postsovettik eldegi bwğan deyingi saylaulardıñ eşbirin halıqaralıq wyımdar «erkin» dep tanığan emes. Osı twsta Azattıq sovettik kezeñge deyingi Qazaqstanda ötken alğaşqı jäne soñğı aşıq saylaudıñ tarihına üñilip kördi.

1917 jılı jeltoqsan ayında «qazaq-qırğız biligin qolına alğanın» mälimdegen Alaş Orda ükimeti – Wlt keñesiniñ törağasın sayladı. Köpşilik dauıs alğan Älihan Bökeyhan ükimet pen keñes törağası bolıp saylandı.

Azattıq tilşisimen söylesken zertteuşilerdiñ aytuınşa bwl saylau «bwrınğı handıq dästürge süyenbegen, patşalıq Reseydiñ eski zañdarınan qwtılğan, qazaq halqına saylau qwqığın berip, demokratiyalıq dästürmen ötkizgen alğaşqı saylau». Saylaudan keyin köp wzamay bol'şevikter bilikti küşpen tartıp alğan soñ bwl process toqtap qaldı.

ALAŞ ORDANI QWRU 

1917 jılı Reseydegi aqpan töñkerisinen keyin patşa ökimeti qwlap, bwrınğı Resey imperiyasınıñ aumağında ärtürli sayasi küş payda bola bastağanda qazaq oqığandarı birigip, qazaq jeriniñ biligin qolğa aluğa tırıstı. Sol jılı qaraşada jariyalanğan «Qazaq» gazetiniñ «El qorğau» dep atalatın ündeui bwl oqiğalardı bılayşa sipattaydı:

"Qazaq" gazeti.

“Qazaq” gazeti.

«Qazaq orısqa qaramay twrğan şağında el basına dau kelse, halıq qwqığın qorğaytın bileri bolğan, elge tier jau bolsa, halıqtıñ mal-mülkin, jer-suın qorğaytın batırlarına ergen azamattarı bolğan. Rossiya qol astına kirip, qoltığına tığılıp, panalağannan keyin bizdiñ qwqıq, mal-mülik, jer-suımızğa, Rossiyanıñ özi bolmasa, basqalar batıp tie alğan joq…. Qazirde bizge basıñdı, mal-mülik, jer-suıñdı qorğama dep tiyatın Rossiya joq, pana bolıp qorğarlıq Rossiya da joq».

Alaş Orda tarihın zertteuşi Mämbet Qoygeldi osı bir alasapıran kezeñ turalı «Bükil imperiyanı qamtığan sayasi twraqsızdıq jağdayında sol twstağı Orınborda şoğırlanğan qazaq oqığandarı özara keñes qwrıp, kezek küttirmeytin wlttıq mäselelerge baylanıstı bir twjırımğa kelu üşin jalpı qazaq s'ezin qwru turalı şeşim qabıldap, onı wyımdastıru isin bes adamnan twratın komissiya moynına aldı» dep jazadı.

Avtordıñ aytuınşa, «s'ezde Wlt keñesin qwru kerek. Onıñ är oblısta bölimi bolarğa kerek. Wlt keñesine halıq senimdi adamdarın saylap, is jürgizbek kerek» degen bastama 1917 jıldıñ qaraşa ayında jii köterilgen.

- Söytip, 1917 jılı jeltoqsannıñ 5-inde Orınborda qazaq-qırğız s'ezi aşıldı. Oğan Qazaqstannıñ barlıq oblıstarınan, odan tıs jerde twratın Altay guberniyası men Samarqand oblısınan jäne Qırğızstannan barlığı 82 ökil qatıstı, – deydi zertteuşi Mämbet Qoygeldi.

Tarihşı Mämbet Qoygeldi.

Tarihşı Mämbet Qoygeldi.

Osı s'ezde qazaq-qırğız avtonomiyasın «Alaş» dep atau, miliciya qwru, oqu bilim, wlt qazınası, müftilik, sot, azıq-tülik mäselesi jäne Wlt keñesin saylau mäselesi kün tärtibine qoyılğan.

BÄSEKELES ŞAQIRU

Alaş tarihın zertteuşiler s'ezdi wyımdastıruşılardıñ biri Älihan Bökeyhannıñ bedeli qazaqtıñ özge oqığandarınan joğarı ekeni talas tudırmağanın, soğan qaramastan Wlt keñesi törağalığına jalğız öziniñ dauısqa tüsudi qalamağanın aytadı.

Alaş orda jetekşisiniñ ömiri men şığarmaşılığın zertteuşi Swltanhan Aqqwlı Älihan Bökeyhan Wlt keñesi törağalığına özimen birge dauısqa tüsu üşin sol kezdegi Bökey ordasınıñ sıylı adamı, aqın Şäñgerey Bökeevti arnayı şaqırğan dep sanaydı.

Zertteuşi Swltanhan Aqqwlı.

Zertteuşi Swltanhan Aqqwlı.

- Ol turalı Nwğıman Manaevtıñ 1933 jılı Qızılordada jarıq körgen kitabında aytılğan. Älihan Bökeyhan 1917 jılı «qazaq s'ezin ötkizuge dayındalsın, Bökey Ordasındağı Şäñgerey Bökeev jinalıs ötkizip, s'ezge delegat bolsın, keyin Wlt keñesiniñ törağalığına dauısqa tüssin» degen habar jibergen. Şäñgerey Bökeevke sälem jetpey qalğan, – deydi ol.

Tarihi derekterde Älihan Bökeyhannıñ Bökey Ordasınan Baqıtkerey Qwlmanovtı da saylauğa şaqırğanı körinedi. S'ezd soñında Wlt keñesiniñ törağalığına Älihan Bökeyhannan özge Baqıtkerey Qwlmanov pen Aqmola öñirinen Aydarhan Twrlıbaev wsınılğan. Sankt-Peterburg universitetiniñ şığıs tilderi fakul'tetin bitirgen Baqıtkerey Qwlmanov osı s'ezd töralqasınıñ törağası bolğan.

Oblıstıq komissar Baqıtkerey Qwlmanovtıñ halıqtı saylauğa şaqırğan ündeui. "Wran" gazeti, №9, 9 qazan, 1917 jıl. Suret Qazybek Quttymuratuly esimdi qoldanuşınıñ Facebook-tağı paraqşasınan alınğan.

Oblıstıq komissar Baqıtkerey Qwlmanovtıñ halıqtı saylauğa şaqırğan ündeui. “Wran” gazeti, №9, 9 qazan, 1917 jıl. Suret Qazybek Quttymuratuly esimdi qoldanuşınıñ Facebook-tağı paraqşasınan alınğan.

S'ezdi wyımdastıruşılardıñ biri Sankt-Peterburg universitetiniñ zañ fakul'tetin bitirgen Aydarhan Twrlıbaev Aqmola oblıstıq qazaq komitetiniñ törağası, Alaş orda Wlt keñesiniñ müşesi bolıp saylanğan.

- Bwl ekeui de Memlekettik dumada deputat bolğan, olardı Älihan Bökeyhan jaqsı tanığan. Älihan Bökeyhan jalğız tüsse de, saylanar edi, biraq ol avtonomiyanıñ, eldiñ basşısı demokratiyalıq dästürmen saylanğanı dwrıs dep sanadı. Söytip eki ese köp dauıspen saylandı, -deydi Swltanhan Aqqwlı.

Zertteuşi jalpıqazaq s'ezine kelgen 43 delegat sol kezdegi Bükilreseylik qwrıltay jiınına delegat bolıp saylanğandar, sondıqtan bwl s'ezdi legitimdi s'ezd, Älihan Bökeyhandı Alaş ükimetiniñ zañdı jolmen saylanğan legitimdi basşısı deuge tolıq negiz bar dep sanaydı.

Alaş orda tarihın zertteuşilerdiñ biri Bolat Mürsälim de osı pikirdi qostaydı. Onıñ sözinşe, Älihan Bökeyhan özin «kösemmin, wlttıñ köşbasşısımın» dep sanamağan.

- Älihan Bökeyhannıñ «tiri jürsem, qazaqqa qızmet qılmay qoymaymın» degen sözi bar, bwl – iştey jauapkerşiligi. «Törağa men boluım kerek, men ğana bilik basında boluım kerek» dep aytpağan. Sondıqtan onıñ bedeldi azamattardıñ bärin saylauğa tüsuge şaqıruı köz aldau üşin jasaldı dep oylamaymın, – deydi ol.

Zertteuşi Bolat Mürsälim.

Zertteuşi Bolat Mürsälim.

«ÄLIHAN AYTTI, BİZ KÖNDİK» DEGEN BOLĞAN JOQ»

Tarihşı Mämbet Qoygeldiniñ zertteuinde «Wlt keñesiniñ törağasın saylau kezinde Älihan Bökeyhan – 40, Baqıtkerey Qwlmanov – 19, Aydarhan Twrlıbaev 20 dauıs aldı» dep jazadı.

Zertteuşiler Swltanhan Aqqwlı men Bolat Mürsälimniñ aytuınşa, dauıs qorıtındıları turalı s'ezdiñ hattamasınan özge, dauıs beru procesiniñ qalay ötkeni jaylı jazba derekter joq.

«Älihan Bökeyhannıñ bedeli zor bola twra Baqıtgerey Qwlmanovtıñ 19, Aydarhan Twrlıbaevtıñ 20 dauıs alğanı – saylaudıñ tartıstı ötkenin bildire me?» degen Azattıq tilşisiniñ swrağına Swltanhan Aqqwlı men Bolat Mürsälimniñ jauaptarında qayşılıq bayqaldı.

- Qazaq oqığandarı arasında ruğa, jüzge, jerge bölinuşilik bolmağan edi. Biraq törağa saylağanda añğarılğanday boldı. Aqmola oblısınan saylanğan delegattar Aydarhan Twrlıbaevtı, al batıs öñirden kelgender Baqıtgerey Qwlmanwlın qoldağan siyaqtı. Biraq bäribir Älihan Bökeyhanwlı köp dauıs aldı, – deydi Swltanhan Aqqwlı.

Zertteuşi Bolat Mürsälim bwl pikirmen kelispey, s'ezge kelgender ru deñgeyinen wlttıq deñgeyge köterilgen adamdar dep sanaydı.

- Älihan Bökeyhan bedeli zor bola twra nege 98 payız dauıs almadı? Öytkeni törağa s'ezd soñında saylandı. Onıñ aldında «Alaş Orda avtonomiyasın qazir jariyalau kerek pe, joq pa» degen mäselede tartıs küşti boldı. Delegattardıñ Jahanşa Dosmwhamedov bastağan jağı «qazir jariyalau kerek» dese, Älihan Bökeyhan jağı «keyinge qaldıra twrudı» wsındı. Bwl da [Bökeyhanwlınıñ basım köpşilik dauısın almauına] äser etken boluı mümkin, – deydi Bolat Mürsälim.

Alayda Bolat Mürsälimniñ sözinşe, avtonomiyanı jariyalaudı qoldağan, qarsı bolğan jäne qalıs qalğandardıñ eşqaysısı bir öñirden nemese bir rudan şıqqandar emes.

- S'ezde «Älihan ayttı, biz köndik» degen bas şwlğu bolğan joq. Köp mäsele qızu talqılanıp, pikir erkindigi saqtaldı, ärkim saylau qwqığın tolıq paydalandı. Balama kandidat wsınıp, saylau ötkizip tür körsetu boldı dep eseptemeymin. Sondıqtan bwl – taza legitimdi, bükil halıqtıñ erkin körsetken saylau boldı, – deydi Bolat Mürsälim.

Zertteuşiniñ sözinşe, sol uaqıttağı qazaq baspasözinde «osı saylau ädil ötpedi» degen söz bolmağan. Alaş ordanıñ s'ezinen bölek Bükilreseylik qwrıltay jinalısına saylau ötip, oğan kimniñ qalay qatısqanı, qanşa dauıstı qalay alğanı jaylı qazaq baspasözinde jii habarlanğan.

1917 jılı jeltoqsan ayında qwrılğan Alaş Orda ükimetiniñ qızmeti bayandı bolmadı. 1918 jıldıñ bas kezinde qazaq dalasında bol'şevikter küşeyip, Alaş partiyası men Alaş orda ükimetin tarattı. Alaş qozğalısına belsene qatısqandardıñ barlığı stalindik quğın-sürginge wşıradı. Alaş qozğalısınıñ jetekşisi, Alaş Orda ükimeti men Wlt keñesiniñ törağası Älihan Bökeyhan 1937 jılı atıldı.

Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • Qañırağan qala, qirağan ğimarattar häm küşeygen küzet

    Asılhan MAMAŞWLI Arıstağı örtenip jatqan ğimarattıñ biri. 25 mausım 2019 jıl.  Arıstağı jarılıstan keyin qala köşeleri bos qalğan. Jarılıstan qalada biraz üy men ğimarat qirağan. Arıs qalasına barğan Azattıq tilşisiniñ körgenderi. “JARILIS BOLĞANDA BÄRİN TASTAY QAŞTIQ” Arıstıñ kireberisinde küzet küşeygen. Policeyler men qaru wstağan äskeriler qalağa twrğındardı kirgizbey twr. Sol mañda “üyime barsam” degen eki jüzge juıq adam kelgen. Solardıñ biri Sadıq Orazgeldi jarılıs bolğanda “aldı-artına qaramay qaşqandarın” aytadı. – Qwjatımdı aluım kerek. Qorada maldar qalğan, solardı suaru kerek. Jayau bolsa da, kirip şığuım kerek. Keşe jarılıs bolğanda qwjattarımdı, bärin tastay qaştıq ğoy, – dedi Arıs twrğını. Auılğa kireberiste twrğan tağı bir twrğın “jolğa şığuım kerek, üyde qwjatım men poyız

  • Toqaev: Bilik halıqtıñ talabın estidi, jwmıs isteymiz

    Qasım-Jomart Toqaev saylau küni dauıs bergen sät. Nwr-Swltan, 9 mausım 2019 jıl. Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev Euronews telearnasına bergen swhbatında eldegi mitingiler men halıqtıñ talabı jaylı ayttı. Onıñ sözinşe, bilik narazılıqqa şıqqandardıñ talabına qatıstı jwmıs jasap jatır. “Narazılar äleumettik mäseleler boyınşa talaptar qoydı. Mäseleler barın joqqa şığarmaymın. Halıq kedeylendi. Olar bilikten äleumettik-ekonomikalıq mäselelerdi şeşudi talap etedi. Bilik estidi. Jwmıs isteymiz” dedi ol. Qasım-Jomart Toqaev eldegi saylau ädil ötti dep sanaydı. “Ärine, olar (saylau ädil emes dep narazılıqqa şıqqandar – red.) bosatıladı. Olar saylau ädil ötpedi dep oylaydı. Al meniñ oyımşa, saylau jalpı ädil ötti” dedi Qazaqstan prezidenti telearnağa. Toqaev Euronews arnasına bergen swhbatında miting kezinde kezdeysoq wstalğandardan keşirim swradı. Qazaqstan basşısı wstalğandar

  • Dosım Sätpaev: “Eski kadrlarmen jüyeni jañartu mümkin emes”

    Petr TROCENKO Sayasattanuşı Dosım Sätpaev. Almatı, 5 mausım 2019 jıl. Täuekeldi bağalau tobınıñ jetekşisi Dosım Sätpaev Azattıqqa bergen swhbatında Qazaqstanda saylaualdı nasihattıñ qalay ötkeni jäne jaña prezidentti işki jäne sırtqı sayasatta qanday sınaq kütip twrğanı turalı ayttı. Azattıq: Qazaqstandağı saylaualdı nasihatı türlişe bağalanıp jatır. Bir jaq bäseke men sayasi balama bar deydi. EQIW missiyası bastağan ekinşi jaq saylaualdı nasihatın süreñsiz, azın-aulaq wran men bilbordtan aspaytın nauqan dep sipattaydı. Bwl saylaualdı nasihatın tartıstı bäseke deuge kele me? Dosım Sätpaev: Bwl saylau baqılau tizginin uısınan şığarmağan birinşi prezidenttiñ (Nwrswltan Nazarbaev – red.) bilikti mwragerge tapsıru procesin zañdastıru äreketi ekenin negizge alu kerek. Sondıqtan saylau oyınşılardıñ bäri özderine berilgen röli men ornın jaqsı biletin spektakl'ge

  • Qastandıqpen öltirilgen belsendi Ğalı Baqtıbaevtıñ auılı

    Elena VEBER Ğalı Baqtıbaevtıñ tuıstarı belsendi atıp öltirilgen üydiñ aldında otır. Qarağandı oblısı, Atasu auılı, 1 mausım 2019 jıl. Atasu auılı twrğındarın qoğam belsendisi Ğalı Baqtıbaevtıñ qatıgezdikpen öltirilui şoşıttı. Jergilikti jwrt marqwmdı “batıl, şınşıl” äri “auıl twrğındarınıñ mäselesi jaylı jii şağım jazatın adam edi” dep eske aladı. Azattıq tilşisi Atasuda bolıp, belsendiniñ tuıstarı jäne auıldastarımen söylesip qayttı. ATASU TWRĞINDARIN DÜRLİKTİRGEN OQIĞA Qarağandıdan eki jüz şaqırım jerde ornalasqan Atasu auılında 14 mıñnan astam adam twradı. Azattıq tilşisine mamırdıñ 28-ine qarağan tüni osı auılda atıp öltirilgen jergilikti belsendi Ğalı Baqtıbaev twrğan üydi birden tabu mümkin bolmadı. Köşede kezdesken adamdar belsendiniñ üyine qalay baruğa bolatının tüsindire almağanımen, Ğalı Baqtıbaevtı jaqsı biletinin, onıñ auıldastarına

  • TOĞWRIL HANNIÑ «TONIMEN TUĞAN WLI» JÄNE OLARDIÑ ARASINDAĞI TÜYTKİLDER

    Janımhan Oşan   Tarihi ädebietterde, mwnda Raşid ad-dinniñ äygili eñbeginde, «Moñğoldıñ qwpiya şejiresinde», «YUan şi» (yuan' patşalığı tarihı) kitabında kereydiñ Toğwrıl Oñ hanı men Temüjinniñ qarım-qatınasına toqtalğan kezde, attöbelindey azğana moñğoldıñ Esugey esimdi bahadüriniñ jetimi – Temüjinniñ öz ağayındarı Tayşığwttardan jäbir körip, «köleñkeni jarşı qıp, qılqwyrıqtı qamşı qıp» tağdırdıñ tälkegine wşırap, Toğwrıl hanı «äkemizdiñ andası bolğandıqtan, äkemiz siyaqtı ğoy» dep, äke ornına äke twtıp, qayın jwrtı – qoñırattar bergen qara bwlğın işigin alıp, oğan sälem bere baruınan bastaydı. «Äkeñ ölse ölsin, äkeñdi köre qalğan ölmesin» demekşi, Temüjinniñ saparı sätti bolıp şığadı. Pana twta barğan äkesiniñ köne «Andası» Toğwrıl han ağınan jarılıp: Mınau bwlğın işiktiñ, Qolqasına jaramın. Bıtırağan eliñniñ, Basın qosa

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: