|  |  | 

Sayasat Tarih

“Alğaşqı jäne soñğı demokratiyalıq saylau”


Alaş Orda wlttıq-territoriyalıq avtonomiyası ükimetiniñ müşeleri Alaş qalasına (Zareçnaya Slobodka, Semey) köşip kelip qonıstanğan 1918 jılı.

Alaş Orda wlttıq-territoriyalıq avtonomiyası ükimetiniñ müşeleri Alaş qalasına (Zareçnaya Slobodka, Semey) köşip kelip qonıstanğan 1918 jılı.

Qazaqstan biligi biıl mausımda tağı bir kezekten tıs prezident saylauın ötkizgeli jatır. Postsovettik eldegi bwğan deyingi saylaulardıñ eşbirin halıqaralıq wyımdar «erkin» dep tanığan emes. Osı twsta Azattıq sovettik kezeñge deyingi Qazaqstanda ötken alğaşqı jäne soñğı aşıq saylaudıñ tarihına üñilip kördi.

1917 jılı jeltoqsan ayında «qazaq-qırğız biligin qolına alğanın» mälimdegen Alaş Orda ükimeti – Wlt keñesiniñ törağasın sayladı. Köpşilik dauıs alğan Älihan Bökeyhan ükimet pen keñes törağası bolıp saylandı.

Azattıq tilşisimen söylesken zertteuşilerdiñ aytuınşa bwl saylau «bwrınğı handıq dästürge süyenbegen, patşalıq Reseydiñ eski zañdarınan qwtılğan, qazaq halqına saylau qwqığın berip, demokratiyalıq dästürmen ötkizgen alğaşqı saylau». Saylaudan keyin köp wzamay bol'şevikter bilikti küşpen tartıp alğan soñ bwl process toqtap qaldı.

ALAŞ ORDANI QWRU 

1917 jılı Reseydegi aqpan töñkerisinen keyin patşa ökimeti qwlap, bwrınğı Resey imperiyasınıñ aumağında ärtürli sayasi küş payda bola bastağanda qazaq oqığandarı birigip, qazaq jeriniñ biligin qolğa aluğa tırıstı. Sol jılı qaraşada jariyalanğan «Qazaq» gazetiniñ «El qorğau» dep atalatın ündeui bwl oqiğalardı bılayşa sipattaydı:

"Qazaq" gazeti.

“Qazaq” gazeti.

«Qazaq orısqa qaramay twrğan şağında el basına dau kelse, halıq qwqığın qorğaytın bileri bolğan, elge tier jau bolsa, halıqtıñ mal-mülkin, jer-suın qorğaytın batırlarına ergen azamattarı bolğan. Rossiya qol astına kirip, qoltığına tığılıp, panalağannan keyin bizdiñ qwqıq, mal-mülik, jer-suımızğa, Rossiyanıñ özi bolmasa, basqalar batıp tie alğan joq…. Qazirde bizge basıñdı, mal-mülik, jer-suıñdı qorğama dep tiyatın Rossiya joq, pana bolıp qorğarlıq Rossiya da joq».

Alaş Orda tarihın zertteuşi Mämbet Qoygeldi osı bir alasapıran kezeñ turalı «Bükil imperiyanı qamtığan sayasi twraqsızdıq jağdayında sol twstağı Orınborda şoğırlanğan qazaq oqığandarı özara keñes qwrıp, kezek küttirmeytin wlttıq mäselelerge baylanıstı bir twjırımğa kelu üşin jalpı qazaq s'ezin qwru turalı şeşim qabıldap, onı wyımdastıru isin bes adamnan twratın komissiya moynına aldı» dep jazadı.

Avtordıñ aytuınşa, «s'ezde Wlt keñesin qwru kerek. Onıñ är oblısta bölimi bolarğa kerek. Wlt keñesine halıq senimdi adamdarın saylap, is jürgizbek kerek» degen bastama 1917 jıldıñ qaraşa ayında jii köterilgen.

- Söytip, 1917 jılı jeltoqsannıñ 5-inde Orınborda qazaq-qırğız s'ezi aşıldı. Oğan Qazaqstannıñ barlıq oblıstarınan, odan tıs jerde twratın Altay guberniyası men Samarqand oblısınan jäne Qırğızstannan barlığı 82 ökil qatıstı, – deydi zertteuşi Mämbet Qoygeldi.

Tarihşı Mämbet Qoygeldi.

Tarihşı Mämbet Qoygeldi.

Osı s'ezde qazaq-qırğız avtonomiyasın «Alaş» dep atau, miliciya qwru, oqu bilim, wlt qazınası, müftilik, sot, azıq-tülik mäselesi jäne Wlt keñesin saylau mäselesi kün tärtibine qoyılğan.

BÄSEKELES ŞAQIRU

Alaş tarihın zertteuşiler s'ezdi wyımdastıruşılardıñ biri Älihan Bökeyhannıñ bedeli qazaqtıñ özge oqığandarınan joğarı ekeni talas tudırmağanın, soğan qaramastan Wlt keñesi törağalığına jalğız öziniñ dauısqa tüsudi qalamağanın aytadı.

Alaş orda jetekşisiniñ ömiri men şığarmaşılığın zertteuşi Swltanhan Aqqwlı Älihan Bökeyhan Wlt keñesi törağalığına özimen birge dauısqa tüsu üşin sol kezdegi Bökey ordasınıñ sıylı adamı, aqın Şäñgerey Bökeevti arnayı şaqırğan dep sanaydı.

Zertteuşi Swltanhan Aqqwlı.

Zertteuşi Swltanhan Aqqwlı.

- Ol turalı Nwğıman Manaevtıñ 1933 jılı Qızılordada jarıq körgen kitabında aytılğan. Älihan Bökeyhan 1917 jılı «qazaq s'ezin ötkizuge dayındalsın, Bökey Ordasındağı Şäñgerey Bökeev jinalıs ötkizip, s'ezge delegat bolsın, keyin Wlt keñesiniñ törağalığına dauısqa tüssin» degen habar jibergen. Şäñgerey Bökeevke sälem jetpey qalğan, – deydi ol.

Tarihi derekterde Älihan Bökeyhannıñ Bökey Ordasınan Baqıtkerey Qwlmanovtı da saylauğa şaqırğanı körinedi. S'ezd soñında Wlt keñesiniñ törağalığına Älihan Bökeyhannan özge Baqıtkerey Qwlmanov pen Aqmola öñirinen Aydarhan Twrlıbaev wsınılğan. Sankt-Peterburg universitetiniñ şığıs tilderi fakul'tetin bitirgen Baqıtkerey Qwlmanov osı s'ezd töralqasınıñ törağası bolğan.

Oblıstıq komissar Baqıtkerey Qwlmanovtıñ halıqtı saylauğa şaqırğan ündeui. "Wran" gazeti, №9, 9 qazan, 1917 jıl. Suret Qazybek Quttymuratuly esimdi qoldanuşınıñ Facebook-tağı paraqşasınan alınğan.

Oblıstıq komissar Baqıtkerey Qwlmanovtıñ halıqtı saylauğa şaqırğan ündeui. “Wran” gazeti, №9, 9 qazan, 1917 jıl. Suret Qazybek Quttymuratuly esimdi qoldanuşınıñ Facebook-tağı paraqşasınan alınğan.

S'ezdi wyımdastıruşılardıñ biri Sankt-Peterburg universitetiniñ zañ fakul'tetin bitirgen Aydarhan Twrlıbaev Aqmola oblıstıq qazaq komitetiniñ törağası, Alaş orda Wlt keñesiniñ müşesi bolıp saylanğan.

- Bwl ekeui de Memlekettik dumada deputat bolğan, olardı Älihan Bökeyhan jaqsı tanığan. Älihan Bökeyhan jalğız tüsse de, saylanar edi, biraq ol avtonomiyanıñ, eldiñ basşısı demokratiyalıq dästürmen saylanğanı dwrıs dep sanadı. Söytip eki ese köp dauıspen saylandı, -deydi Swltanhan Aqqwlı.

Zertteuşi jalpıqazaq s'ezine kelgen 43 delegat sol kezdegi Bükilreseylik qwrıltay jiınına delegat bolıp saylanğandar, sondıqtan bwl s'ezdi legitimdi s'ezd, Älihan Bökeyhandı Alaş ükimetiniñ zañdı jolmen saylanğan legitimdi basşısı deuge tolıq negiz bar dep sanaydı.

Alaş orda tarihın zertteuşilerdiñ biri Bolat Mürsälim de osı pikirdi qostaydı. Onıñ sözinşe, Älihan Bökeyhan özin «kösemmin, wlttıñ köşbasşısımın» dep sanamağan.

- Älihan Bökeyhannıñ «tiri jürsem, qazaqqa qızmet qılmay qoymaymın» degen sözi bar, bwl – iştey jauapkerşiligi. «Törağa men boluım kerek, men ğana bilik basında boluım kerek» dep aytpağan. Sondıqtan onıñ bedeldi azamattardıñ bärin saylauğa tüsuge şaqıruı köz aldau üşin jasaldı dep oylamaymın, – deydi ol.

Zertteuşi Bolat Mürsälim.

Zertteuşi Bolat Mürsälim.

«ÄLIHAN AYTTI, BİZ KÖNDİK» DEGEN BOLĞAN JOQ»

Tarihşı Mämbet Qoygeldiniñ zertteuinde «Wlt keñesiniñ törağasın saylau kezinde Älihan Bökeyhan – 40, Baqıtkerey Qwlmanov – 19, Aydarhan Twrlıbaev 20 dauıs aldı» dep jazadı.

Zertteuşiler Swltanhan Aqqwlı men Bolat Mürsälimniñ aytuınşa, dauıs qorıtındıları turalı s'ezdiñ hattamasınan özge, dauıs beru procesiniñ qalay ötkeni jaylı jazba derekter joq.

«Älihan Bökeyhannıñ bedeli zor bola twra Baqıtgerey Qwlmanovtıñ 19, Aydarhan Twrlıbaevtıñ 20 dauıs alğanı – saylaudıñ tartıstı ötkenin bildire me?» degen Azattıq tilşisiniñ swrağına Swltanhan Aqqwlı men Bolat Mürsälimniñ jauaptarında qayşılıq bayqaldı.

- Qazaq oqığandarı arasında ruğa, jüzge, jerge bölinuşilik bolmağan edi. Biraq törağa saylağanda añğarılğanday boldı. Aqmola oblısınan saylanğan delegattar Aydarhan Twrlıbaevtı, al batıs öñirden kelgender Baqıtgerey Qwlmanwlın qoldağan siyaqtı. Biraq bäribir Älihan Bökeyhanwlı köp dauıs aldı, – deydi Swltanhan Aqqwlı.

Zertteuşi Bolat Mürsälim bwl pikirmen kelispey, s'ezge kelgender ru deñgeyinen wlttıq deñgeyge köterilgen adamdar dep sanaydı.

- Älihan Bökeyhan bedeli zor bola twra nege 98 payız dauıs almadı? Öytkeni törağa s'ezd soñında saylandı. Onıñ aldında «Alaş Orda avtonomiyasın qazir jariyalau kerek pe, joq pa» degen mäselede tartıs küşti boldı. Delegattardıñ Jahanşa Dosmwhamedov bastağan jağı «qazir jariyalau kerek» dese, Älihan Bökeyhan jağı «keyinge qaldıra twrudı» wsındı. Bwl da [Bökeyhanwlınıñ basım köpşilik dauısın almauına] äser etken boluı mümkin, – deydi Bolat Mürsälim.

Alayda Bolat Mürsälimniñ sözinşe, avtonomiyanı jariyalaudı qoldağan, qarsı bolğan jäne qalıs qalğandardıñ eşqaysısı bir öñirden nemese bir rudan şıqqandar emes.

- S'ezde «Älihan ayttı, biz köndik» degen bas şwlğu bolğan joq. Köp mäsele qızu talqılanıp, pikir erkindigi saqtaldı, ärkim saylau qwqığın tolıq paydalandı. Balama kandidat wsınıp, saylau ötkizip tür körsetu boldı dep eseptemeymin. Sondıqtan bwl – taza legitimdi, bükil halıqtıñ erkin körsetken saylau boldı, – deydi Bolat Mürsälim.

Zertteuşiniñ sözinşe, sol uaqıttağı qazaq baspasözinde «osı saylau ädil ötpedi» degen söz bolmağan. Alaş ordanıñ s'ezinen bölek Bükilreseylik qwrıltay jinalısına saylau ötip, oğan kimniñ qalay qatısqanı, qanşa dauıstı qalay alğanı jaylı qazaq baspasözinde jii habarlanğan.

1917 jılı jeltoqsan ayında qwrılğan Alaş Orda ükimetiniñ qızmeti bayandı bolmadı. 1918 jıldıñ bas kezinde qazaq dalasında bol'şevikter küşeyip, Alaş partiyası men Alaş orda ükimetin tarattı. Alaş qozğalısına belsene qatısqandardıñ barlığı stalindik quğın-sürginge wşıradı. Alaş qozğalısınıñ jetekşisi, Alaş Orda ükimeti men Wlt keñesiniñ törağası Älihan Bökeyhan 1937 jılı atıldı.

Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • Aziya soqpağı qayda aparadı?

    Quanışbek QARI Soldan oñğa qaray: Äzerbayjan prezidenti Ilham Äliev, Resey prezidenti Vladimir Putin, Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev jäne Filippin prezidenti Rodrigo Duterte. Valday pikirtalas klubı, Soçi, Resey, 3 qazan 2019 jıl. Aqorda saytındağı suret. Qazaqstan prezidentiniñ Soçide aytqan Reseydiñ Ortalıq Aziyadağı ornı turalı pikirin eldegi resmi baspasöz jariyalamadı. Sarapşılardıñ keybiri Toqaevtıñ aytqandarın Qıtayğa sapardan keyingi aqtalu retinde bağalasa, keybiri diplomatiyalıq iltipatpen baylanıstıradı. Ötken aptada Reseydiñ Soçi qalasında halıqaralıq “Valday” pikirtalas klubında söylegen sözinde Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev Reseydi “wlı memleket” dep atadı. Qazaqstan basşısı Ortalıq Aziyanıñ Resey imperiyasınıñ bir “böligi” bolğanın aytıp, qazir de Mäskeudiñ Ortalıq Aziyada “jetekşi orınğa ie boluı kerektigine” toqtaldı. Alayda onıñ Resey turalı pikiri Qazaqstandağı resmi

  • Qazaq ru-taypalarınıñ otbası sanı tralı tizim däpteri

    (Cyan'luna jılnamısınıñ 23-jılı 1-ay) 1758-jılı aqpan 21-qwjat 1758 jılğı aqpan ayında hattalıp, tirkelgen «Qazaq taypalarınıñ sanı turalı» tizbede: «Orta jüzde: taraqtı, arğın, nayman, kerey, uaq, töleñgit, qıpşaq qa­tarlı 7 taypa bar», ekendigi körsetiledi de, olardıñ sanı, kimniñ biliginde ekendigi qwjat türinde jazılğan. Köne tarihi mağlwmat retinde , bwl derekter «Qojabergen batır»  attı zertteu kitabtiñ  192-194 betterinde tolıq berilgen. Mwnda biz äueli 21-qwjattı erekşe atağımız keledi, öytkeni, özgeqwjattarda saqtalğan mağlwmattarğa qarağanda, bwl qwjattıñ arğıtüpnwsqasın özge emes, Abılay hannıñ özi jazıp bergen. Demek, mwndağıatalğan twlğalar – Abılay han moyındağan, sanasqan Orta jüz qazaqbasşıları.                  Aşamaylı-kereydiñ 10 000 otbası Twrsınbay batırdıñ (Balta-kerey Twrsınbay atanağan batır. –Z.T.)

  • Nıgmatullinge hat

    Qwrmetti Nwrlan Zayrullawlı! Türik parlamentiniñ spikeri M.Şentop mırza bizdiñ elge kelip ketkennen keyin biraz mäseleniñ äli künge deyin bası aşılmay qalıp otır. Qazirge deyin nwrşılar men gülenşiler sektası turalı az jazılğan joq. Fetkullah Gülenniñ jwmısına saraptama jasap qarasaq, onıñ jamağatındağı kapitaldıñ jalpı kölemi 50 mlrd dollardan asıp ketedi eken. Bwl aqşanıñ bärin olar zañdı jolmen tauıp otırğan joq. «Nwrşılardıñ» esirtki tasımalı men qaru- jaraq saudası siyaqtı tabısı köp käsipke de qatısı boluı mümkin. Türik baspasözi osığan deyin olardıñ Türkiyadağı bar kapitaldıñ 30 payızına («islam kapitalı») deyin ielik etip otırğanın talay ret jazdı. Memleket tarapınan qısım körgennen keyin nwrşılar astırtın äreketke köşip, specslujbağa wqsaytın arnaulı qızmetti de qwrıptı. Olar türkitildes halıqtar

  • DÄSTEM SAL QARABASWLI

    Elbası Nwrswltan Äbişwlı biılğı jıldıñ säuir ayında elimizdiñ bas gazeti «Egem- endi Qazaqstan» gazetinde jariyalağan maqalasında tuğan jer tarihın, onıñ täuel-sizdigi men bostandığı üşin küresken twlğalar esimin qayta jañğırtudı wsındı. Osı rette bügingi qazaq eliniñ soltüstiginde ömir sürgen ru-taypalar tarihı osı kün- ge deyin maman-tarihşılar nazarınan tıs qalıp kele jatqandığ belgili. Bügingi jastar tügil aqsaqaldardıñ özi eldiñ keşegisi tural jarıtıp eşteñe ayta almaydı. Oğan olardı kinalaudıñ özi qiın siyaqtı. Keşegi keñes ükimeti zamanındağı qısañ sayasat ötkenimizdi biluge mwrşa bermegendin qalay jasıra alamız. Qazaqstannıñ soltüstigi men Batıs Sibir ölkesi orta ğasırda biriñğay sayasi-etnika- lıq aumaq bolğan. Kereydiñ taypasınıñ Taybwğa äuleti negizin qalağan, tarihta «Sibir handığı» dep atalatın memleket aumağında tek kereyler

  • QOJABERGEN BATIR

    Bahıt Ejenhanwlı tarih ğılımdarınıñ doktorı , «Qojabergen batır» kitabınıñ avtorı 1756-1767 jıldarda qalıptasqan mänju-qıtay mwrağat qwjattarı negizinde 1. Kitabımızğa engizilgen Qojabergen batırğa qatıstı tarihi qwjattar Qolıñızğa tigen bwl kitap abaq kreydiñ şıbarayğır ruınan şıqqan Qojabergen batırdıñ 1756-1767 jıldarı aralındağı tarihı turalı sır şertetin, öz däuirinde qalıptasqan naqtı mwrağat qwjattar negizinde jazılğan. Kitap üş bölimnen twradı: 1. Atalmış tarihi kezeñde qalıptasqan qazaq-cin qarım-qatınası jäne ondağı Qojabergen batırdıñ ıqpalı sındı taqırıptarğa arnalğan zertteuler; 2. Qojabergenge qatıstı mänju-qıtay tilderinde qalıptasqa naqtı mwrağat qwjattardıñ qazirgi qazaq tiline audarmaları (tarihi-derektanulıq ğılımi talapqa say, mwnda mänju tildegi qwjattardıñ transkripciyaları da berilgen); 3. Qwjattardıñ faksimile köşirmeleriniñ tañdamalı toptaması. Kitapqa jalpı 70 qwjat engizildi. Uaqıt jağınan aytqanda, bwl

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: