|  | 

تاريح

2-جاھان سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى تۋرالى

57736458_1350618821768368_9147609878905225216_n

بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلمەس، 2- جاھان سوعىسىنا قاتىسقا قىتاي قازاقتارى دا بولعان. سوعىسقا قاتىسۋىنىڭ تاريxي سەبەبى بىلاي بولدى. 1933-جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەت باسىنا شىڭ شىساي كەلدى. شىڭ بيلىككە كەلە سالىسىمەن سوۆەت-شىڭجاڭ قارىم-قاتىناسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. سوۆەتتىڭ اۋە كۇشتەر قورعانىس ارميا بازاسى شىعىس شىڭجاڭنىڭ قۇمىل قالاسىنا ورنالاسىپ ىشكى قىتايمەن رەسمي بايلانىس ۇزىلگەندى. تاعى سوۆەتتەن ەكى جۇزگە تارتا ءار سالانىڭ ماماندارى ءۇرىمجى، التاي، قۇمىل، قۇلجا، شاۋەشەك تب قالالارعا كەلىپ قىزمەت جاسادى. 1934-35 جىلدان باستاپ ماسكەۋ، تاشكەن، الماتى، قازان قالالارىنا ارت-ارتىنان ءۇش دۇركىن وقۋشى جىبەردى. 1934-1939 جىلدار اراسىندا سوۆەتتەر وداعىندا وقىپ ءبىلىم العان شىڭجاڭدىق وقۋشىلاردىڭ سانى 300′دەن استى. مۇنىڭ دەنى قازاقتار ەدى. 1939-جىلى 2-جاھان سوعىسى تۇتانىپ شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى سول جىلى سوۆەتكە جىبەرمەكشى بولعان وقۋشىلاردىڭ وقۋ باعدارلاماسىن كۇشىنەن قالدىرادى. ەستەرىڭىزدە بولسا تاريxشى، عالىم نىعىمەت مىڭجان ءوز بيوگرافياسىندا ايتقانىنداي ءدال وسى جىلى “سوۆەتكە شىعىپ وقۋ ورايىنان ايرىلىپ قالعان” ەدى. شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى وقۋ باعدارلاماسىن توقتاتىپ قانا قويماي سول جىلى سوۆەتتە ءبىلىم الىپ جاتقان وقۋشىلاردى جاپپاي شىڭجاڭعا كەرى قايتارىپ الادى. بۇل سوۆەت-شىڭجاڭ قارىم-قاتىناستارىنىڭ ۋشىققان تۇسى ەدى. ءدال سول كەزدە ءبىربولىم الماتى، ماسكەۋ جانە تاشكەندە ءبىلىم الىپ جاتقان شىڭجاڭ قازاقتارى شىڭ شىسايدىڭ “ەلگە قايتارۋ” ناۋقانىنا مويىنسۇنباي ءبارى الماتى قالاسىندا جينالىپ ءوز ەرىكتەرىمەن سوعىس مايدانىنا تىزىمدەلىپ قازاق سسسر-دىڭ اسكەر قاتارىنا الىنعان ەكەن. تاياۋدا سول تۋرالى دەرەكتەر تاۋىپ الدىم. سوعىس مايدانىندا شىڭجاڭ قازاقتارىنان سيلانىپ اسكەري شەن-شەكپەن العاندارى دا، جارالانىپ ەمدەلگەندەرى دە بولعان ەكەن. ءبىر قىزىق دەرەك، 1944-جىلى سوعىس اياقتالار تۇستا ولاردى ماسكەۋ الماتىعا جيناپ “شارقي تۇيكىستان” پروەكتىسىنە سالىپتى. ولار الماتىدا “التاي، تارباعاتاي، ىلە مەن ءۇرىمدى، ەرەنقابىرعا، ءتاڭىرتاۋدىڭ گەوگرافيالىق، ەتنيكالىق جانە ساياسي ەرەكشەلىگى” تۋرالى ءدارىس بەرگەنگە ۇقسايدى. ماسكەۋ ەۋروپا سوعىس مايدانىنان قايتقان قازاقتار مەن “تۇركىستان لەگيونىنان” قايتقان قازاق اسكەرلەرىن الماتىعا جيناپ “شارقي تۇركىستان” پروەكتىسىنە قاتىستىرىپتى. قازاقستاندىق مايدانگەردىڭ ناقتى قانشاسى “شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى” ءۇشىن التاي، تارباعاتاي مەن ىلەدە سوعىسقانىن قازىرشە انىقتاي المايمىز. بۇل تاقىرىپقا ارنايى پوست جازامىن، سول كەزدە تىڭ ويلاردى ايتايىن.

قىم-قۋىت دۇنيە! ەۋروپا سوعىس مايدانىنان ورالعان قىتاي قازاقتارىن “شارقي تۇركىستان ءۇشىن كۇرەس” مايدانى كۇتىپ تۇردى. ماسكەۋ، سونداي-اق التاي، شاۋەشەك، قۇلجادان استىرتىن ادام اكەپ وتكىزىپ الماتىدا، تاشكەندە ءۇش ايلىق، التى ايلىق ستراتەگيالىق كۋرستارعا دايىندادى. سول تۇلعانىڭ ءبىرى گەنەرال دالەلقان سۇگىرباەۆ ەدى.

2-جاھان سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى تۋرالى دەرەك شىڭجاڭدا نەگە ايتىلمادى دەپ سۇراۋىڭىز مۇمكىن. ونىڭ باستى سەبەبى، ء1950′دىڭ سوڭى 1989′دىڭ باسىنا دەيىن قىتاي-سوۆەت قاتىناستارى وتە تومەنگى دەڭگەيگە ءتۇستى. سول سەبەپتى سوۆەت قۇرامىندا ءجۇرىپ ەۋروپا مايدانىندا قان كەشىپ سوعىسۋ- قىتاي ءۇشىن تومپاق ەدى. تاپتىق كۇرەسكە الىنىپ اۋىر جازاعا ۇشىرايتىن.

ال، كەلەسى كەزەكتە ءبىز قىتايدىڭ اسكەري وقۋ ورنىندا وقىپ كەيىن قىتاي-جاپون سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى بولعان با نەمەسە نان كين، گانسۋ ھام ۇرىمجىدەگى اسكەري جوعارى وقۋ ورنىن تاۋىسقان قىتاي قازاقتارىنىڭ 40-جىلدارداعى تاعدىرى نە بولدى، ولار نە ءۇشىن ەۋروپا مەن اقش-قا اسكەري ءبىلىم الۋعا شىعا المادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيمىز. بۇل تاعى “شارقي تۇركىستان مەن چين تۇركىستان ايقاسىنا” اپارايىن دەپ تۇر. قوش، نەكەرەك، قازىرشە وسى!

Eldes Orda

kerey.kz

Related Articles

  • شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسىنىڭ تارقاۋى تۋرالى

    1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا قۇلجا قالاسىندا قۇرىلعان شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى 1946- جىلعا كەلگەندە ۇكىمەتتىڭ رەسمي تۇردە تاراعانىن جانە بۇدان بىلاي شىڭجاڭ ولكەسىمەن بىرىككەن كواليتسيالى ۇكىمەت قۇرماق نيەتىن بىلدىرە وتىرىپ، ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستاندا” ارنايى ماقالا جاريالاعان-دى. نەبارى ءبىر جارىم جىل ءومىر سۇرگەن قۇلجاداعى شارقي تۇركىستان ۇكىمەتى، 1946- شى جىلعا كەلگەندە رەسمي توقتادى. 1944- جىلدىڭ قاراشا ايىندا ۋاقىتشا ۇكىمەت جاريا ەتىلگەن سوڭ، ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “ازات شارقي تۇركىستان” دەپ اتالدى. گازەت ۇيعىر، قازاق، ورىس، موڭعول جانە قىتاي تىلىندە جارىق كوردى. گازەتتىڭ قازاقشا بولىمىندە بۇقارا تىشقانباەۆ، قۇرمانالى وسپانۇلى باسشىلىق ەتتى جانە گازەتتىڭ رەداكتسيا قۇرامىندا اۋەسقان نارىنبايۇلى، راحمەتوللا اپشەۇلى، قۇرمانباي تولىبايۇلى، ابدىبەك، الاديار، اسانباي، سىرايىل، قالي قاتارلى كىسىلەر رەداكتور، اۋدارماشى،

  • انگليانىڭ جوڭعاريا قازاقتارىنا وزىق سوعىس قارۋلارىن بەرۋگە تالپىنۋى

    قاشقارداعى انگليا كونسۋلى  انگليانىڭ قاشقارياداعى كونسۋل قىزمەتى 1881- جىلدان كەيىن باستاۋ الادى. انگليانىڭ تۇپكى ماقساتى تسين يمپەرياسىنىڭ سولتۇستىك-باتىس ايماعى مەن تۇركىستان (ورتالىق ازيا) دالاسىنا ءوز ىقپالىن جۇرگىزۋ ەدى. بىراق، بۇل تۇستا پاتشالىق رەسەيدىڭ دە ايماقتاعى ساياسي ىقپال كۇشىن ەسكەرمەۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. پاتشالىق رەسەيدىڭ ءاۋ باستاعى ماقساتى تۇركىستان ايماعىن ەندەي ءوتىپ ءۇندىستان ارقىلى تەلەگەي تەڭىز جولىنا شىعۋ ەدى. بىراق، تۇركىستان دالاسىنداعى تۇركى حاندىقتارى (قازاق، تب) بۇل ماقساتتى ءجۇز جىلداپ كەشىكتىرىپ جاتتى. رەسەي ەندى تۇركىستان دالاسىن قيىر شىعىستان اينالىپ ءوتىپ قاشقاريا ارقىلى ۇندىستانعا ۇلاسۋدى كوزدەدى. بىراق، ول تۇستا قاشقاريا مۇلدە جابىق الەم ەدى. دەيتۇرعانمەن دە جابىق الەمنىڭ تۇستىك قاپتالىنان انگليا يمپەرياسى دا كەلىپ ۇلگىردى. سوسىن نە كەرەك، بۇل ايماق رەسەن-انگليا يمپەرياسىنىڭ

  • ولكە تاريحى

    مينگو جىلناماسىنىڭ 37- جىلى 1-قاڭتاردا جارىق كورگەن. ء(بىزدىڭ جىلناما بويىنشا، 1-قاڭتار، 1948.ج) كىتاپ اۆتورى: پولات قادىري كىتاپتى شىعارۋشى باسپا: “التاي” باسپا ءۇيى پولات قادىري (بولات قادىر) 1919-جىلى شىڭجاڭ ولكەسى قۇتىبي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1949-جىلى ۇندىستانعا، 1957-جىلى تۇركياعا قونىس اۋدارعان. 1940-جىلى شىڭجاڭ ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى شىڭجاڭ ۋنيۆەسيتەتى) ءتىل-ادەبيەت ءبولىمىن بىتىرگەن. 1940-1941-1945 جىلدارى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ ورگان گازەتى “شىڭجاڭ گازەتىنىڭ” ۇيعىر-قازاق بولىمدەرىندە جۇمىس ىستەگەن. 1944-جىلدىڭ كوكتەمىندە قاماۋعا الىنعان، 1945-جىلى “حان ءتاڭىرى” جۋرنالىندا، 1946-1949 جىلدار اراسىندا “التاي” باسپا ۇيىندە، 1947-1948 جىلدارى “شىڭجاڭ گازەتىنىڭ” ۇيعىر-قازاق بولىمدەرىندە جانە 1947-1949 جىلدارى “التاي” باسپا ءۇيى جاعىنان شىعارىلعان “ەرىك” گازەتىندە جۇمىس ىستەگەن. “ولكە تاريحى” كىتابى ەكى بولىمنەن تۇرادى: ءبىرىنشى بولىمدە، شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ ەرتە زامانعى تاريحى، شارۋاشىلىعى، مادەنيەتى، تۇركىلەردىڭ تاريحى، نانىم-سەنىمى

  • شىنايى تاريح قايدا؟

    قازاق تاريحى بۇرىنعى كوممۋنيستىك يدەولوگيا سالقىنىنان ارىلدى ما؟ “التىن وردانىڭ” قۇرىلعانىنا 750 جىل ما؟ تاريح فاكۋلتەتتەرى نەنى وقىتادى ؟ ۇلتتىق كوزقاراستاعى قازاق تاريحى جازىلا ما ؟ ======================= ۇنەمى كوكەيدەن كەتپەيتىن تاريحىمىزعا بايلانىستى باستى سۇراقتار وسى. وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن “التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن” اتاپ وتەمىز دەگەن ءسوز ەستىلگەن. سوعان مەن تاڭعالدىم. جوشىنىڭ ۇلكەنى باتىي 1239- جىلى بۇكىل رۋس كنيازدىكتەرىن، كيەۆتى، شىعىس ەۋروپانى جاۋلاپ العاننان كەيىن 1240-جىلى سارايشىقتا التىن وردا مەملەكەتىن قۇرعان. بۇل ورىس تاريحىندا دا، باسقا ەلدەردىڭ تاريحىندا دا جازىلعان، وشپەيتىن، وزگەرمەيتىن تاريح. ياعني، التىن وردانىڭ قۇرىلعانىنا 750 جىل ەمەس، 780 جىل. ال، جوشى حانعا كەلەتىن بولساق، ول قازاق تاريحىنىڭ باسىندا تۇرعان ءۇلى حان. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز 1219-1220- جىلى سىرداريادان

  • جاپونياعا جازىلعان حات

    Eldes Orda بۇل كىسىنىڭ اتى ماقمۇت مۇحيدي. شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ تۇرپان ايماعىندا تۋعان. اعايىندى ءتورت مۇحيدي بولىپتى. اعاسى ماقسۇت مۇحيدي جاڭاشىل زيالى كىسى. تۇرپاندا جاديتتىك باعىتتا اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان. ماقمۇت بالا كەزىندە اعاسى اشقان جاديتتىك جۇيەمەن ءبىلىپ الىپتى، كەيىن ساۋدا بايلانىسىمەن ءۇرىمجى، شاۋەشەك، سەمەي، تاشكەن جانە ماسكەۋ، پەتەربۋر قالالارىن ارالاپتى. 20- عاسىر باسىنداعى الاش قوزعالىسى مەن تۇركىستاندىق قوزعالىس كوپ ىقپال ەتسە كەرەك، كەيىن تۇرپانعا كەلگەن بەتتە ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ جاندانۋىنا بارىنشا ەڭبەك ەتىپتى. سوڭىرا 1931- جىلى قوجانياز كوتەرىلىسىنە بەلسەندى اتسالىسىپ، كوتەرىلىستىڭ تۇرپانداعى ۇلت ليدەرىنە اينالدى. دۇڭعان ما جۋنگين ارمياسى مەن قوجانياز اراسى بۇلىنگەن سوڭ ءوز اسكەرىن باستاپ اتى شاھارعا اتتانعان جانە قاشقار قالاسىندا قۇرىلعان ۇلتتىق رەسپۋبيليكانىڭ باس قوماندانى بولعان. قوجانياز ولكەلىك ۇكىمەت

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: