|  | 

تاريح

2-جاھان سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى تۋرالى

57736458_1350618821768368_9147609878905225216_n

بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلمەس، 2- جاھان سوعىسىنا قاتىسقا قىتاي قازاقتارى دا بولعان. سوعىسقا قاتىسۋىنىڭ تاريxي سەبەبى بىلاي بولدى. 1933-جىلى شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەت باسىنا شىڭ شىساي كەلدى. شىڭ بيلىككە كەلە سالىسىمەن سوۆەت-شىڭجاڭ قارىم-قاتىناسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. سوۆەتتىڭ اۋە كۇشتەر قورعانىس ارميا بازاسى شىعىس شىڭجاڭنىڭ قۇمىل قالاسىنا ورنالاسىپ ىشكى قىتايمەن رەسمي بايلانىس ۇزىلگەندى. تاعى سوۆەتتەن ەكى جۇزگە تارتا ءار سالانىڭ ماماندارى ءۇرىمجى، التاي، قۇمىل، قۇلجا، شاۋەشەك تب قالالارعا كەلىپ قىزمەت جاسادى. 1934-35 جىلدان باستاپ ماسكەۋ، تاشكەن، الماتى، قازان قالالارىنا ارت-ارتىنان ءۇش دۇركىن وقۋشى جىبەردى. 1934-1939 جىلدار اراسىندا سوۆەتتەر وداعىندا وقىپ ءبىلىم العان شىڭجاڭدىق وقۋشىلاردىڭ سانى 300′دەن استى. مۇنىڭ دەنى قازاقتار ەدى. 1939-جىلى 2-جاھان سوعىسى تۇتانىپ شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى سول جىلى سوۆەتكە جىبەرمەكشى بولعان وقۋشىلاردىڭ وقۋ باعدارلاماسىن كۇشىنەن قالدىرادى. ەستەرىڭىزدە بولسا تاريxشى، عالىم نىعىمەت مىڭجان ءوز بيوگرافياسىندا ايتقانىنداي ءدال وسى جىلى “سوۆەتكە شىعىپ وقۋ ورايىنان ايرىلىپ قالعان” ەدى. شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى وقۋ باعدارلاماسىن توقتاتىپ قانا قويماي سول جىلى سوۆەتتە ءبىلىم الىپ جاتقان وقۋشىلاردى جاپپاي شىڭجاڭعا كەرى قايتارىپ الادى. بۇل سوۆەت-شىڭجاڭ قارىم-قاتىناستارىنىڭ ۋشىققان تۇسى ەدى. ءدال سول كەزدە ءبىربولىم الماتى، ماسكەۋ جانە تاشكەندە ءبىلىم الىپ جاتقان شىڭجاڭ قازاقتارى شىڭ شىسايدىڭ “ەلگە قايتارۋ” ناۋقانىنا مويىنسۇنباي ءبارى الماتى قالاسىندا جينالىپ ءوز ەرىكتەرىمەن سوعىس مايدانىنا تىزىمدەلىپ قازاق سسسر-دىڭ اسكەر قاتارىنا الىنعان ەكەن. تاياۋدا سول تۋرالى دەرەكتەر تاۋىپ الدىم. سوعىس مايدانىندا شىڭجاڭ قازاقتارىنان سيلانىپ اسكەري شەن-شەكپەن العاندارى دا، جارالانىپ ەمدەلگەندەرى دە بولعان ەكەن. ءبىر قىزىق دەرەك، 1944-جىلى سوعىس اياقتالار تۇستا ولاردى ماسكەۋ الماتىعا جيناپ “شارقي تۇيكىستان” پروەكتىسىنە سالىپتى. ولار الماتىدا “التاي، تارباعاتاي، ىلە مەن ءۇرىمدى، ەرەنقابىرعا، ءتاڭىرتاۋدىڭ گەوگرافيالىق، ەتنيكالىق جانە ساياسي ەرەكشەلىگى” تۋرالى ءدارىس بەرگەنگە ۇقسايدى. ماسكەۋ ەۋروپا سوعىس مايدانىنان قايتقان قازاقتار مەن “تۇركىستان لەگيونىنان” قايتقان قازاق اسكەرلەرىن الماتىعا جيناپ “شارقي تۇركىستان” پروەكتىسىنە قاتىستىرىپتى. قازاقستاندىق مايدانگەردىڭ ناقتى قانشاسى “شارقي تۇركىستان رەسپۋبيليكاسى” ءۇشىن التاي، تارباعاتاي مەن ىلەدە سوعىسقانىن قازىرشە انىقتاي المايمىز. بۇل تاقىرىپقا ارنايى پوست جازامىن، سول كەزدە تىڭ ويلاردى ايتايىن.

قىم-قۋىت دۇنيە! ەۋروپا سوعىس مايدانىنان ورالعان قىتاي قازاقتارىن “شارقي تۇركىستان ءۇشىن كۇرەس” مايدانى كۇتىپ تۇردى. ماسكەۋ، سونداي-اق التاي، شاۋەشەك، قۇلجادان استىرتىن ادام اكەپ وتكىزىپ الماتىدا، تاشكەندە ءۇش ايلىق، التى ايلىق ستراتەگيالىق كۋرستارعا دايىندادى. سول تۇلعانىڭ ءبىرى گەنەرال دالەلقان سۇگىرباەۆ ەدى.

2-جاھان سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى تۋرالى دەرەك شىڭجاڭدا نەگە ايتىلمادى دەپ سۇراۋىڭىز مۇمكىن. ونىڭ باستى سەبەبى، ء1950′دىڭ سوڭى 1989′دىڭ باسىنا دەيىن قىتاي-سوۆەت قاتىناستارى وتە تومەنگى دەڭگەيگە ءتۇستى. سول سەبەپتى سوۆەت قۇرامىندا ءجۇرىپ ەۋروپا مايدانىندا قان كەشىپ سوعىسۋ- قىتاي ءۇشىن تومپاق ەدى. تاپتىق كۇرەسكە الىنىپ اۋىر جازاعا ۇشىرايتىن.

ال، كەلەسى كەزەكتە ءبىز قىتايدىڭ اسكەري وقۋ ورنىندا وقىپ كەيىن قىتاي-جاپون سوعىسىنا قاتىسقان قىتاي قازاقتارى بولعان با نەمەسە نان كين، گانسۋ ھام ۇرىمجىدەگى اسكەري جوعارى وقۋ ورنىن تاۋىسقان قىتاي قازاقتارىنىڭ 40-جىلدارداعى تاعدىرى نە بولدى، ولار نە ءۇشىن ەۋروپا مەن اقش-قا اسكەري ءبىلىم الۋعا شىعا المادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيمىز. بۇل تاعى “شارقي تۇركىستان مەن چين تۇركىستان ايقاسىنا” اپارايىن دەپ تۇر. قوش، نەكەرەك، قازىرشە وسى!

Eldes Orda

kerey.kz

Related Articles

  • مارال يشان قۇرمانۇلى.

    كەرەي رۋىنىڭ تارىشى تايپاسىنا جاتاتىن اقسارى اتاسىنىڭ نۇرىمبەت اۋلەتىنە جاتادى. بۇل ەلدىڭ اتاقونىسى وسى كۇنگى رەسەيدىڭ قورعان وبلىسى، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانى، قوستاناي وبلىسىنىڭ ۇزىنكول اۋدانى. ءبىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان مارال قۇرمانۇلى جونىندە رەۆوليۋتسياعا دەيىن دە، ودان كەيىن دە، ءبىزدىڭ زامانىمىزدا دا ءبىرشاما كىتاپ، گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە ماقالالارى شىقتى. بابامىزعا بايلانىستى ماتەريالداردى ەنتسيكلوپەديا بەتتەرىنەن دە تابۋعا بولادى. مارال يشان سول قوزعالىستىڭ رۋحاني كوسەمى بولعان ادام. قازاق قوعامىنىڭ وسى تۇستا داعدارىسقا ۇشىراعان ۇلتتىق رۋحىن كوتەرۋگە ءدىننىڭ ىقپالىن پايدالانۋعا تىرىسقان مارال بابانىڭ ازاماتتىق ەرلىگىن ۇمىتۋعا بولمايدى. يشاننىڭ اكەسى قۇرمان كەنجەبايۇلى بەس ۋاقىت نامازىن قالدىرماعان، ءارى باتىر، ءارى ءدىندار ادام بولىپتى. ونىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى – ادام ەمدەيتىن ءتاۋىپ ەكەن. ابىلايدىڭ باتىرلارىنىڭ ءبىرى،

  • “جاڭا ءومىر” گازەتى… قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر

    Eldes Orda “جاڭا ءومىر” (Yiñi Hayat) دەگەن اتپەن قاشقار قالاسىندا شىعىپ تۇرعان بۇل گازەتتە شىڭجاڭداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر كەزدەسەدى. بۇنىڭ ءبىر نۇسقاسىن سىزدەرگە ۇسىنباقشىمىن. مينگونىڭ 25-جىلى 14-قىركۇيەكتەگى ياعني 1936-جىلدىڭ 14-قىركۇيەكتەگى (184) 8-سانىندا شىڭجاڭ قازاقتارى تۋرالى مىناداي حابار باسىلعان: “ۇرىمجىدە قازاق-قىرعىز قۇرىلتاي ءماجىلىسى اشىلىپ 16 كۇندە تامام بولدى” ماقالادا وسى وقيعالار ءوربيدى. تاريحي دەرەكتەردە بۇل قۇرىلتاي 1935-جىلى تۇڭعىش ءماجىلىسىن اشقان. ماجىلىسكە التاي، تارباعاتاي، ىلە جانە بۇرىنعى ءۇرىمجى ايماعىنا قاراستى 12 اۋداننان سوسىن قاشقار ۋالاياتىنداعى قىرعىزدارمەن قوسىلىپ ۇزىن ىرعاسى 300 دەي دەلەگات قاتىسقان. قۇرلىتاي قارارى ولكەلىك ۇكىمەت گۋبەرناتورى شىڭ شىسايدىڭ ساياساتى بويىنشا قازاق-قارعىز مادەني، اعارتۋ ۇيشىماسىن جاريالايدى. ۇيشىماعا سەيىتقازى نۇرتاەۆ توراعا بولادى. سول جىلدىڭ كۇزىندە ابەۋ قۇددىش باستاتقان دەلەگاتسيا سەيىتقازى نۇرتاەۆپەن

  • شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر – ءبىرتۇتاس قازاق اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى

    شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر – قازاق حالقىنىڭ جەرى مەن ەلىن قورعاۋشى ساردارى. شانىشقىلى بەردىقوجا باتىر – قازاق حاندىعىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى، ۇلتتىڭ ارداقتى تۇلعاسى، ەسىمى رەسەي جانە قىتاي ەلىنە تانىمال بولعان، ايگىلى ساردار، قولباسشى. باتىر تۋعان ەلىن جاۋدان قورعاۋ جولىندا بۇكىل عۇمىرىن سارپ ەتكەن. باتىر ۇرپاقتارى شىعىس قازاقستان جانە اقمولا وبلىسىنىڭ ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا جانە قىتايدا دا ءومىر سۇرەدى. XVIII عاسىردا قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى قولباسشىلىق ەتكەن باتىرلارىمىز از بولماعان: ورتا جۇزدە – قانجىعالى بوگەنباي، قاراكەرەي قابانباي، كىشى جۇزدە – تابىن بوكەنباي، تاما ەسەت، ۇلى جۇزدە – شانىشقىلى بەردىقوجا، شاپىراشتى ناۋرىزباي جانە ت.ب. قازاقتىڭ جازىلماعان زاڭى بويىنشا باتىرلار مەن ساردارلاردى ءوز رۋىنىڭ شىققان تەگىمەن اتاۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان. بۇل باتىرعا

  • تولكە قاراعۇل تايشى قىزى (1592-1670)

    تولكە قاراعۇلقىزى – سۇيەگى ويراتتىڭ شوراس تايپاسىنان شىققان قالماق نويانى قاراعۇل تايشىنىڭ قىزى. كوشپەندى جوڭعار مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان ەردەن باتىردىڭ (باتىر حونتايشى) تۋعان قارىنداسى. ءبىر مىڭ بەس ءجۇز توقسان ەكىنشى جىلى تۋعان – ءبىر مىڭ التى ءجۇز جەتپىسىنشى جىلى جەتپىس سەگىز جاسىندا قازىرگى ومبى وبلىسى تارى قالاسىنىڭ اۋماعىندا دۇنيەدەن وتكەن. ەردەن باتىردان جەتى جاس كىشى قارىنداسى. سارى (سارعاتبەك) ەسبولۇلىنىڭ بايبىشەسى. سارى ەسبولۇلى 1578 تۋىپ 1671 جىلى توقسان ءۇش جاسىندا بايبىشەسى تولكەنىڭ اسىن بەرگەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي باقيلىق بولعان. دۇنيەدەن وتەر الدىندا – تۇسىمە اتەكەم (اكەسى ەسبولدان مۇشەل جاس ۇلكەن اعاسى ەسەنالى) جارىقتىق ايان بەردى. اياق – قولىڭدى جينا، تىرناقتارىڭدى الدىر، الداعى سارسەنبى-بەيسەنبىنىڭ ساتىندە ۇزاق ساپارعا اتتاناسىڭ. قايتىپ ورالۋىڭ ەكىتالاي. جول

  • 26 تامىزى – ماڭگىلىك ازات قازاقستان تەرريتورياسىنىڭ ماڭگىلىككە بەكىگەن كۇنى

     تامىزدىڭ 24-ءى كۇنى، قازاق جەرىنىڭ شەكارالىق اۋماعى بەكىتىلگەنىنە – 99 جىل! قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسى 1920 جىلى قازان ايىندا جاريالاندى. سونىڭ الدىندا، قازاق جەرىنىڭ شەت-شەگىن بەلگىلەۋ ءۇشىن احمەت بايتۇرسىنۇلى پمەن ءاليحان بوكەيحان، ءالىمحان ەرمەكوۆ (بايانداماشى) لەنينگە، بىردە ستالينگە كىرىپ ءجۇرىپ، 1920 جىلى 24 تامىز كۇنى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىك تەرريتورياسىن بەكىتتىردى، وعان لەنين مەن ستالين قول قويدى. ء(بىز سول بەكىتىلگەن تەرريتوريانىڭ قازىر 15 پايىزىنان ايرىلىپ قالدىق. قاراقالپاقستان، شىرشىق – وزبەكستانعا، ەلەك، التايدىڭ ارعى بەتى، جازاتىر جوتاسى رەسەيگە بەرىلدى). بۇكىل الەم مەملەكەتتەرى 1991 جىلى سول تەرريتوريانى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ جەرى رەتىندە تانىدى. سونداي تاريحي وقيعانىڭ 90 جىل تولۋى اتاۋسىز قالدى ء(بىر جىلدان كەيىن ءجۇز جىل تولادى). قازىرگى گەوساياسات تۇرعىسىنان العاندا اسا ماڭىزدى داتا. ءۇنسىز

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: