|  |  |  | 

كوز قاراس تاريح قازاق شەجىرەسى

سۇراعان راxمەتۇلى. يتەلى

… بۇگىن بىرنەشە پەندەلەر كەرىلدەسىپ جاتقانىن كوردىم. شەجىرەگەرلەر سەكىلدى. اراسىندا بالەقورلارى دا بار. ءبارى بىلگىر، كەمەل ساۋەگەي! اباق بابامنىڭ “ۇرعاشى” ەكەنىن ءوز كوزىمەن كورگەندەي!؟ الدە ءبىر رۋدىڭ “يت ەمىپ” وسكەنىن بىلەدى!؟ مەن بولسام “اتان تۇيە ءمىنىپ، تاي جەتەكتەگەن… ” ەكەنمىن… باقىتبەك ءبامىش مەنەن دە سوراقى!؟

سەبەبى، ونىڭ رۋى يتەلى!!! ويلاندىم.نە دەسەم بولادى!؟ راسىندا قالاي ەدى ءوزى،ءا!

… كەرەي ەلى. جوشىدان سىلەم تارتادى. ەرەكشە وداق تايپالار قۇراماسى. ءحۇ عاسىردا ماۋرەنناھر مەن حوراسانعا دەيىن قاپتال جايعان. ءحۇى عاسىر باتىستان شىعىسقا قاراي ۇدەرگەن ۇلى جۇرت. تاڭباسى - كرەس. ون ەكى اتا اباق. شاكەرىم دانا، سوڭىنان عۇلاما ماعاۋين اعام سولاي دەگەن. ىرگەلىسى – جانتەكەي. شامامەن جان سانى 800.0 ساندى وسكەن رۋ. بۇقارادان بۇقاقاراعان القابىنا دەيىنگى جايىلىم كەشكەن كوشپەلى ەل.

ال، ون ەكى اتا اباقتىڭ قۇرامىندا يتەلى رۋى بار. ءوز كەزەگىندە “نوقتا كەرەي” اتانعان ەڭسەلى اۋلەت. شامامەن جان سانى 200.000-عا جۋىق دەيدى. باعىنالىنىڭ كەنجەسى بولعان، جەلى ۇستار قويلاۋدان تاراعان سوڭ سولاي اتالۋى ابدەن مۇمكىن. يتەلى – اقپاقتى، اۋمەتالى، اقمەرگەن دەپ ءار سالاعا بولىنەتىن كورىنەدى. قاسيەتتى ءسابيتۇلى زۋقا قاجىنىڭ ۇيىقتى ايماعى.

“يتەلى تۋرالى كوپ دەرەكتەر ساقتالماعان.” سولاي دا شىعار!؟ الايدا، يتەلى اتاۋى يتكە قاتىستى ەمەس سەكىلدى. “ەدىل ەلى” نەمەسە “ەد ەلى” بولۋى مۇمكىن. بۇرىنعى قازارا قازىرگى كاسپي تەڭىزىنە قۇياتىن ەدىل دارياسىنىڭ كوبەسىندە يتەلى (ەد ەلى) دەگەن جەر اتاۋى بار. سولاي تارتساق شە؟ باباقۇمار قينايات ءىنىم نە دەيدى!؟

سۇراعان راxمەتۇلى

Bakhytbek Bamyshuly جۋىردا ماقيدولدا اقساقال مەنى كوپ ىزدەپتى. جولىعا المادىم. جارىقتىق وسىنداي ءبىر ءسوزدىڭ شىعارىن سەزگەن-اۋ؟! بۇلاي دەمەسە سۇراعان سۇراعان بولا ما؟ سەن نە بىلەسىڭ، تەگىڭنىڭ اتاۋىن تەكتەدىڭ بە؟ دەپ تۇر عوي. جوق! تۇركى بالاسىنىڭ ءبورىنى ەمگەنى بارشاعا ايان. اناۋ اتا شىڭعىس حاننىڭ اتا-باباسى بورتە ءبورى مەن قۇبا مارال!كەرەيگە ءمالىمى “نوقتا اعاسى”. ءسوزدىڭ ءتۇپ قازى، ەجەلگى ماعىناسى قارا جەرگە بارىپ قادالادى. جەردى باعزى بابالارىمىز سولاي يد دەسە كەرەك. جاقسى لەپەس جارىم ىرىس. ەل ءسوزى. ابىلاي حاننىڭ ءتۇسىن وڭعا جورىساڭ ايىڭ وڭىڭنان تۋادى. ادام بالاسىن مايمىلدان جاراتقان عالىمدار دا وتكەن. اسقار سۇلەيمەنوۆ: «باسقا حالىق مايمىلدان جارالسا جارالعان شىعار، ال، ءدال ءبىزدىڭ قازاق جىلقىدان جارالعان» دەپتى عوي… ازىرگە وسى…

سۇراعان راحمەتۇلى مۇنداعى ءبىر انىق ۇعىم – “ۋد”ۇعىمى. ەتۇكەن – ەجەلگى تۇركىلىك كيە. ات كومگەن ورىن.”نوقتا كەرەي” اتاۋى قالايدا جىلقىعا تارتىپ تۇر. ۋد-يەلى، ەد-يەلى، ات-يەلى اتاۋلارى يت تۇقىمىنا قاراي جۇرمەي تۇر!؟ باباتەكتى كەرە – جۇرت كيە تۇتقان تەكگىنە بەكەر “نوقتا” سالماسا كەرەك. مۇندا بوس بولجام،ءتۇس جورامالدان گورى انىق ۇسىنىس كۇتىلەدى. رۋ سويى مازاق بولماۋى ءتيىس. “يت” سويىن جەك كورمەيمىن. الايدا ونى “ات”- قا قاراي تارتۋعا دا نەگىز بار.”ەد”- ەجەلگى اتتىلار جۇرگەن ۇيىق. اتتىلى بابام يە تۇتقان جەرىندە تۋعان ءبىر كيەلى ۇلىعىن “ەديەلى” دەۋى دە عاجاپ ەمەس-ءتى. ال، وعان نوقتا سالعان ەل كەرەي! ۇلى قازاقتىڭ ءبىر ءتۇتىنى. قازارا (قاس-بۇ)-دان التايعا دەيىنگى دالادا تەك ات ءىزى عانا جاتىر. ال، ات پەن يت ادام اتامنىڭ العاشقى دوسى.

ىقىلاس ادىلەت يتيەلى رۋى قىرعىزداردا دا بار. ولاردا يتالى دەپ اتالادى. يت ءسوزىنىڭ لەكسيكا-گرامماتيكالىق دامۋ جولىندا بىرنەشە گوموگەندى دەربەس ماعىنالى سوزدەر قالىپتاستىرعان. ماسەلەن، يت، وت، ەت، ات – بۇلار زات ەسىم قىزمەتىندە. ال، وسى تۇبىرلەردىڭ گوموگەندى ۆاريانتى ۋت، ۇت تۇبىرلەرى تۇركى تىلدەرىندە تۇپكى ماعىناسىن جوعالتقان. تەك، حاكاس ءتىلىنىڭ ءبىر ديالەكتسىندە ۋت ء“بورى، قاسقىر” دەگەن ماعىنانى بەرەدى. بۇنداي ءتۇبىر ۆاريانتتارىن تىلدىك فاكتىلەردى سالىستىرساق: ۋدمۋرت، كەرەيت، ويماۋت، تورعاۋت، ايماۋىت – ياعني ەتنونيم قالىپتاستىرعان. ۋت ءتۇبىرى كوبىنە تۇركى تىلدەرىندە ونوماستيكا، جاساۋدا اكتيۆ قولدانىلعان. تۇركى-قازاق ەتنوگرافيالىق اتۋىنا جاتاتىن قۇت قالىپتاسۋى دا وسى ءتۇبىر نەگىز بولعان. مونوسيللابتىڭ ىشكى فلەكسيالىق قۇرىلسى: قۋ+ۋت، مۇندا كونە قۋ ءتۇبىرى “اق” ءتۇستى بىلدىرەدى. ماسەلەن بۇل ءتۇبىر قىپشاقتاردىڭ كەزىندەگى ەتنيكالىق “قۋمان” اتاۋىنا نەگىز بولىپ، اق-سارى وڭدىلەر دەگەن ماعىنانى بەرگەن. تۇركى-قازاق تانىمىندا قۇت ءسوزى ەڭ الدىمەن ءداستۇرلى ايران ءسۇت تاامدارىنا قاراي ايتىلىپ، اق دەپ اتالاتىنى بەلگىلى. بۇدان شىعاتىن قورتىندى، كەزىندەگى تۇركىلىك انتروپونيمدەر قۇتلىق، يدىقۇت، تاڭىرقۇت دەپ ايتىلاتىنى وسىدان. يت ءتۇبىرى ءتىل دامۋىنىڭ ەڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە، ياعني تۇركى تىلدەرىنىڭ فلەكتيۆتى ساتىسىنان بەرى قالىپتاسىپ جەتكەن. بۇدان يت ءسوزىنىڭ سەمانتيكاسىندا بىرنەشە تۇركىلىك ەتنوتانىمدىق اتاۋلار بار.
يتاالى رۋى تۋرالى ميفتىك دەرەكتەردى پليني ەڭبەكتەرىنەن كەزدەستىرەمىز.

كوكبورى مۇباراك ەد، يد – جەر.
ەدىقۇت، يتيكۋت – جەر يەسى.
ەدەن-جەردەن بولىمسىز بيىك ءۇي تابانى.
ەدىر-قىلتيعان ءشوپ باسى.
يت – ءبورىنىڭ ەكىنشى تەرگەۋ اتى.
ەدىك – شۇڭقىر.
ەدىل – قازان.
توبە يت – توبەت.
يتە – قۇدىق.
يتەرۋ – تەرەڭگە قۇلاتۋ.
ءيىۋ – تەرەڭدەگىنىڭ شىعۋى.
ءيىتىل – بۇلاقتىڭ قاينارى.
ءيىلۋ- ەڭكەيۋ.
يتەلى – ءتۇپ سوزدە توگىلۋ، اعىپ كەتۋ، شاپتاراپقا جايىلۋ دەگەن اتاۋدى بىلدىرەدى. يتەلى رۋىندا بۇلاق قاينارىنا تابىنىپ، ىركىت پەن ايراندى بۇلاق قاينارىنا توگەتىن سالت بار. يتەلى شەجىرەسىندە وسى ادەت ايتىلماي قالماعان.

facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • شىڭعىس حان جانە ونىڭ زامانى مۇحتار ماعاۋين ەكىنشى كىتاپ ۇيىسقان ءۇلىس

    ءبىرىنشى ءبولىم بۇلىڭعىر ءى ت ا ر ا ۋ تاۋاريحتىڭ ءباسى القيسسا، قيات بارتان-باحادۇردىڭ ۇلى ەسۋگەي ونان وزەنىن بويلاپ، قۇس سالىپ ءجۇر ەكەن. كەنەت، اتان تۇيە جەگىلگەن، نايقالا جىلجىپ، جاقىنداپ قالعان قاراعۇت كۇيمەنى كوزى شالادى. اتتى قوسشىسى بار. بۇل – جاۋىنگەر مەركىت تايپاسىنىڭ جەتەكشى اۋلەتىنەن شىققان ەكە-چىلەدۋ بولاتىن. قالىڭ قوڭىراتتىڭ ولقۇنۇت رۋىنان قىز الىپ كەلە جاتقان. جاڭا تۇسكەن كەلىنشەگىنىڭ ەسىمى – وگەلىن ەدى. يەندە كەزدەسكەن ەكەۋ دالا راسىمىمەن سالەمدەستى مە، ءجون سۇراستى ما – بەلگىسىز. انىعى – ەسۋگەيدىڭ كوزى قالباعاي استى، كۇن تيمەس كولەڭكەدە وتىرعان وگەلىنگە تۇسەدى. جاس قىز، شىندىعىندا بەتى جاڭا اشىلعان كەلىنشەك عاجايىپ سۇلۋ ەكەن. وركەۋدە جىگىتتىڭ جۇرەگى شىم ەتىپ، ونە بويىن وزگەشە سەزىم قۇرساعانى كۇمانسىز. بىردەن-اق، «مۇنداي

  • قۇدىرەتتى كەرەي حاندىعى

      كەرەي حاندىعى – قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن ورتا عاسىرلىق فەودالدىق مەملەكەت حاندىق تەرريتورياسى ەجەلگى عۇندار مەن كوك تۇرىكتەرىنىڭ اتاقونىسى ورتالىق موڭعوليادا بولدى. شىعىستا تاتارلار تايپالىق وداعى مەن قاماع موڭعولدارمەن، باتىستا نايمان حاندىعىمەن، وڭتۇستىكتە تاڭعىت مەملەكەتىمەن، سولتۇستىگىندە مەركىتتەرمەن شەكتەسىپ جاتتى. حاندىق قۇرامىنداعى رۋ- تايپالار كەيىن كەلە قازاق حالقىنىڭ ءبىر بولىگىن قۇرادى، ولار ورتا ءجۇزدىڭ كەرەي تايپاسى، ارعىننىڭ توبىقتى رۋى، ۇلى ءجۇزدىڭ البان تايپاسى، كىشى ءجۇزدىڭ كەرەيت تايپاسى وسى حاندىقتاعى رۋ تايپالار بولدى. كەرەيلەردىڭ ارعى تەگى كەرەي تايپالىق وداعىنىڭ شىعۋ تەگى كوبىندە سانبەيلەرگە بارىپ تىرەلەدى، كونە سانبەي مولالارىنداعى سۇيەكتەرگە جاسالعان زەرتتەۋلەردە مۇنى راستايدى. دەگەنمەن وسى تايپالىق وداققا عۇننىڭ سارقىنشاقتارىمەن دەڭلەڭدەردىڭدە قاتىسى بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ەجەلگە مەكەنى بايقال

  • سماعۇل سادۋاقاسۇلى – بەلگىلى مەملەكەت جانە كورنەكتى قوعام قايراتكەرى

    سماعۇل سادۋاقاسۇلى سۇيەگىنىڭ استاناعا جەتكىزىلۋى. 2011 جىلى استاناعا كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى، بەلگىلى اعارتۋشى، قازاق اۆتونومياسى اعارتۋ سالاسىنىڭ ءمينيسترى، قازاقتىڭ ۇلتجاندى ازاماتى، وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا ماسكەۋدە جۇمباق جاعدايدا قايتىس بولعان سماعۇل سادۋاقاسۇلىنىڭ سۇيەگى قازاقستانعا جەتكىزىلدى. استانا اۋەجايى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىمەن تولىعىپ، ەلگە كەلگەن سماعۇل سادۋاقاسۇلىنىڭ سۇيەگىن بۇتىندەي قازاق جۇرتى بولىپ قارسى العان بولاتىن. بارىمىزگە ءمالىم بولعانداي ونىڭ دەنەسى ورتەلىپ، سۇيەگى كىشىگىرىم ساۋىتقا سالىنىپ، ماسكەۋدەگى دون زيراتىنىڭ اۋماعىنا قويىلعان ەكەن. شاعىن عانا پاتريوتتار توبىنىڭ كۇشىمەن ونىڭ سۇيەگى ەلگە جەتكىزىلەدى. ول سوڭعى جىلداردا وتانىنا «قايتا ورالعان» الاش قايراتكەرلەرىنىڭ العاشقىسى بولدى. ونىڭ اكەسى ءتورت جىلدان كەيىن داڭقتى ۇلدىڭ اكەسى بولعانى ءۇشىن عانا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. ءتىرى قالعان تۋعان-تۋىستارى «حالىق جاۋىنىڭ تۋىسى»

  • شارقي تۇركىستانشىل مەن چين تۇركىستانشىل اراسىنداعى قاقتىعىس

    1947-1948 جىلدىڭ ءورارا كەزەڭىندە ۇرىمجىدەگى قازاق يگى-جاقسىلارى مەن زيالىلارى، ساياساتكەرلەرى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ توراعا، حاتشىلارىمەن بىرلەسىپ ءۇرىمجى قالاسىنا قاراستى قاراتاۋ (قىتايشا 南山) باۋرايىندا ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاپ شاعىن قۇرىلتاي جينالىسىن وتكىزەدى. ناۋرىز مەرەكەسىنە تىگىلگەن ونشاقتى كيگىز ءۇيدىڭ جانە ولكەلىك ۇكىمەت توراعالارى مەن اسكەري ادامداردىڭ (قازاق اسكەرى دە بار) سۋرەتىن انىق كورە الاسىز. 1947-1948 جىلدارى شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر مەن چين تۇركىستانشىل كۇشتەر اراسىنداعى قىرعيقاباق قاقتىعىس قاتتى ۋشىعىپ تۇرعان كەز ەدى. 1946-1947-1948 جىلدارى ماناس، قۇتىبي، بوكەن (فۋكاڭ), جەمسارى، شونجى، موري اۋداندارىنان قازاق اسكەرى جاساقتالىپ ماناس وزەنىنىڭ كۇنباتىس بەتىندەگى شارقي تۇركىستان اسكەرىنە ارنايى قارۋلى قورعانىسقا وتكەن كەزەڭ ەدى. سونىمەن ماناستى شەكارا ەتكەن شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر مەن چين تۇركىستانشىل كۇشتەر بولىپ ەكى جاققا بولىنگەن قازاقتاردىڭ ساياسي

  • سۇراعان راحمەتۇلى. قازاق ورداسى جانە ويراتتار

    (1456-1697 جج) بۇگىنگى كۇن تارتىبىندە تۇراتىن ماسەلەلەردىڭ ەڭ مارتەبەلىسى – ۇلت ماسەلەسى. دۇنيە الەمنىڭ ءبىر ۇلكەن مۇيىسىندە قازاق دەگەن ءبىر شوعىر ەتنوس قالىپتاستى. وزىندىك مادەنيەتى مەن  مەنتاليتەتى بار، وزىنە تاعدىردان بەرىلگەن قاسيەتى بار وسى قازاقتار. ۇلى شەجىرەشى مۇحتار ماعاۋين بۇنى «…ەجەلگى تۇرىك جۇرتىنىڭ قىپشاق تەكتەس رۋلارىن بىرىكتىرگەن ۇلى مەملەكەت…» دەدى. كۇرە تامىرى – وڭ قاناتتا اق وردا، سول قاناتتا كوك وردا دەپ اسپەتتەلگەن ۇلت ءوز كەزەڭىندە ەتنيكالىق تۇتاستىقتى تۋ ەتىپ وزىنە ءوزى ەگەلىك ەتتى. ۇلتتى ەشكىم قولدان جاسامايدى. بولشەك ەمەس، وزىنە لايىق تۇتاستىقتى قولدانا بىلگەن ۇلت سول كيەلى وڭىردەگى ىرگەلى شاڭىراقتى اينالا قورشاعان قازاق ورداسىنىڭ قۇرىلىمى ەدى. بۇگىندەرى سول تاريحتىڭ جاڭا جالعاسى تاۋەلسىز ەل بولىپ بەسىگىن تۇزەدى. دالىرەك ايتساق ءتورت

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: