|  |  |  | 

كوز قاراس تاريح قازاق شەجىرەسى

سۇراعان راxمەتۇلى. يتەلى

… بۇگىن بىرنەشە پەندەلەر كەرىلدەسىپ جاتقانىن كوردىم. شەجىرەگەرلەر سەكىلدى. اراسىندا بالەقورلارى دا بار. ءبارى بىلگىر، كەمەل ساۋەگەي! اباق بابامنىڭ “ۇرعاشى” ەكەنىن ءوز كوزىمەن كورگەندەي!؟ الدە ءبىر رۋدىڭ “يت ەمىپ” وسكەنىن بىلەدى!؟ مەن بولسام “اتان تۇيە ءمىنىپ، تاي جەتەكتەگەن… ” ەكەنمىن… باقىتبەك ءبامىش مەنەن دە سوراقى!؟

سەبەبى، ونىڭ رۋى يتەلى!!! ويلاندىم.نە دەسەم بولادى!؟ راسىندا قالاي ەدى ءوزى،ءا!

… كەرەي ەلى. جوشىدان سىلەم تارتادى. ەرەكشە وداق تايپالار قۇراماسى. ءحۇ عاسىردا ماۋرەنناھر مەن حوراسانعا دەيىن قاپتال جايعان. ءحۇى عاسىر باتىستان شىعىسقا قاراي ۇدەرگەن ۇلى جۇرت. تاڭباسى - كرەس. ون ەكى اتا اباق. شاكەرىم دانا، سوڭىنان عۇلاما ماعاۋين اعام سولاي دەگەن. ىرگەلىسى – جانتەكەي. شامامەن جان سانى 800.0 ساندى وسكەن رۋ. بۇقارادان بۇقاقاراعان القابىنا دەيىنگى جايىلىم كەشكەن كوشپەلى ەل.

ال، ون ەكى اتا اباقتىڭ قۇرامىندا يتەلى رۋى بار. ءوز كەزەگىندە “نوقتا كەرەي” اتانعان ەڭسەلى اۋلەت. شامامەن جان سانى 200.000-عا جۋىق دەيدى. باعىنالىنىڭ كەنجەسى بولعان، جەلى ۇستار قويلاۋدان تاراعان سوڭ سولاي اتالۋى ابدەن مۇمكىن. يتەلى – اقپاقتى، اۋمەتالى، اقمەرگەن دەپ ءار سالاعا بولىنەتىن كورىنەدى. قاسيەتتى ءسابيتۇلى زۋقا قاجىنىڭ ۇيىقتى ايماعى.

“يتەلى تۋرالى كوپ دەرەكتەر ساقتالماعان.” سولاي دا شىعار!؟ الايدا، يتەلى اتاۋى يتكە قاتىستى ەمەس سەكىلدى. “ەدىل ەلى” نەمەسە “ەد ەلى” بولۋى مۇمكىن. بۇرىنعى قازارا قازىرگى كاسپي تەڭىزىنە قۇياتىن ەدىل دارياسىنىڭ كوبەسىندە يتەلى (ەد ەلى) دەگەن جەر اتاۋى بار. سولاي تارتساق شە؟ باباقۇمار قينايات ءىنىم نە دەيدى!؟

سۇراعان راxمەتۇلى

Bakhytbek Bamyshuly جۋىردا ماقيدولدا اقساقال مەنى كوپ ىزدەپتى. جولىعا المادىم. جارىقتىق وسىنداي ءبىر ءسوزدىڭ شىعارىن سەزگەن-اۋ؟! بۇلاي دەمەسە سۇراعان سۇراعان بولا ما؟ سەن نە بىلەسىڭ، تەگىڭنىڭ اتاۋىن تەكتەدىڭ بە؟ دەپ تۇر عوي. جوق! تۇركى بالاسىنىڭ ءبورىنى ەمگەنى بارشاعا ايان. اناۋ اتا شىڭعىس حاننىڭ اتا-باباسى بورتە ءبورى مەن قۇبا مارال!كەرەيگە ءمالىمى “نوقتا اعاسى”. ءسوزدىڭ ءتۇپ قازى، ەجەلگى ماعىناسى قارا جەرگە بارىپ قادالادى. جەردى باعزى بابالارىمىز سولاي يد دەسە كەرەك. جاقسى لەپەس جارىم ىرىس. ەل ءسوزى. ابىلاي حاننىڭ ءتۇسىن وڭعا جورىساڭ ايىڭ وڭىڭنان تۋادى. ادام بالاسىن مايمىلدان جاراتقان عالىمدار دا وتكەن. اسقار سۇلەيمەنوۆ: «باسقا حالىق مايمىلدان جارالسا جارالعان شىعار، ال، ءدال ءبىزدىڭ قازاق جىلقىدان جارالعان» دەپتى عوي… ازىرگە وسى…

سۇراعان راحمەتۇلى مۇنداعى ءبىر انىق ۇعىم – “ۋد”ۇعىمى. ەتۇكەن – ەجەلگى تۇركىلىك كيە. ات كومگەن ورىن.”نوقتا كەرەي” اتاۋى قالايدا جىلقىعا تارتىپ تۇر. ۋد-يەلى، ەد-يەلى، ات-يەلى اتاۋلارى يت تۇقىمىنا قاراي جۇرمەي تۇر!؟ باباتەكتى كەرە – جۇرت كيە تۇتقان تەكگىنە بەكەر “نوقتا” سالماسا كەرەك. مۇندا بوس بولجام،ءتۇس جورامالدان گورى انىق ۇسىنىس كۇتىلەدى. رۋ سويى مازاق بولماۋى ءتيىس. “يت” سويىن جەك كورمەيمىن. الايدا ونى “ات”- قا قاراي تارتۋعا دا نەگىز بار.”ەد”- ەجەلگى اتتىلار جۇرگەن ۇيىق. اتتىلى بابام يە تۇتقان جەرىندە تۋعان ءبىر كيەلى ۇلىعىن “ەديەلى” دەۋى دە عاجاپ ەمەس-ءتى. ال، وعان نوقتا سالعان ەل كەرەي! ۇلى قازاقتىڭ ءبىر ءتۇتىنى. قازارا (قاس-بۇ)-دان التايعا دەيىنگى دالادا تەك ات ءىزى عانا جاتىر. ال، ات پەن يت ادام اتامنىڭ العاشقى دوسى.

ىقىلاس ادىلەت يتيەلى رۋى قىرعىزداردا دا بار. ولاردا يتالى دەپ اتالادى. يت ءسوزىنىڭ لەكسيكا-گرامماتيكالىق دامۋ جولىندا بىرنەشە گوموگەندى دەربەس ماعىنالى سوزدەر قالىپتاستىرعان. ماسەلەن، يت، وت، ەت، ات – بۇلار زات ەسىم قىزمەتىندە. ال، وسى تۇبىرلەردىڭ گوموگەندى ۆاريانتى ۋت، ۇت تۇبىرلەرى تۇركى تىلدەرىندە تۇپكى ماعىناسىن جوعالتقان. تەك، حاكاس ءتىلىنىڭ ءبىر ديالەكتسىندە ۋت ء“بورى، قاسقىر” دەگەن ماعىنانى بەرەدى. بۇنداي ءتۇبىر ۆاريانتتارىن تىلدىك فاكتىلەردى سالىستىرساق: ۋدمۋرت، كەرەيت، ويماۋت، تورعاۋت، ايماۋىت – ياعني ەتنونيم قالىپتاستىرعان. ۋت ءتۇبىرى كوبىنە تۇركى تىلدەرىندە ونوماستيكا، جاساۋدا اكتيۆ قولدانىلعان. تۇركى-قازاق ەتنوگرافيالىق اتۋىنا جاتاتىن قۇت قالىپتاسۋى دا وسى ءتۇبىر نەگىز بولعان. مونوسيللابتىڭ ىشكى فلەكسيالىق قۇرىلسى: قۋ+ۋت، مۇندا كونە قۋ ءتۇبىرى “اق” ءتۇستى بىلدىرەدى. ماسەلەن بۇل ءتۇبىر قىپشاقتاردىڭ كەزىندەگى ەتنيكالىق “قۋمان” اتاۋىنا نەگىز بولىپ، اق-سارى وڭدىلەر دەگەن ماعىنانى بەرگەن. تۇركى-قازاق تانىمىندا قۇت ءسوزى ەڭ الدىمەن ءداستۇرلى ايران ءسۇت تاامدارىنا قاراي ايتىلىپ، اق دەپ اتالاتىنى بەلگىلى. بۇدان شىعاتىن قورتىندى، كەزىندەگى تۇركىلىك انتروپونيمدەر قۇتلىق، يدىقۇت، تاڭىرقۇت دەپ ايتىلاتىنى وسىدان. يت ءتۇبىرى ءتىل دامۋىنىڭ ەڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە، ياعني تۇركى تىلدەرىنىڭ فلەكتيۆتى ساتىسىنان بەرى قالىپتاسىپ جەتكەن. بۇدان يت ءسوزىنىڭ سەمانتيكاسىندا بىرنەشە تۇركىلىك ەتنوتانىمدىق اتاۋلار بار.
يتاالى رۋى تۋرالى ميفتىك دەرەكتەردى پليني ەڭبەكتەرىنەن كەزدەستىرەمىز.

كوكبورى مۇباراك ەد، يد – جەر.
ەدىقۇت، يتيكۋت – جەر يەسى.
ەدەن-جەردەن بولىمسىز بيىك ءۇي تابانى.
ەدىر-قىلتيعان ءشوپ باسى.
يت – ءبورىنىڭ ەكىنشى تەرگەۋ اتى.
ەدىك – شۇڭقىر.
ەدىل – قازان.
توبە يت – توبەت.
يتە – قۇدىق.
يتەرۋ – تەرەڭگە قۇلاتۋ.
ءيىۋ – تەرەڭدەگىنىڭ شىعۋى.
ءيىتىل – بۇلاقتىڭ قاينارى.
ءيىلۋ- ەڭكەيۋ.
يتەلى – ءتۇپ سوزدە توگىلۋ، اعىپ كەتۋ، شاپتاراپقا جايىلۋ دەگەن اتاۋدى بىلدىرەدى. يتەلى رۋىندا بۇلاق قاينارىنا تابىنىپ، ىركىت پەن ايراندى بۇلاق قاينارىنا توگەتىن سالت بار. يتەلى شەجىرەسىندە وسى ادەت ايتىلماي قالماعان.

facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • بىلق-سىلق جاۋاپ… بىلق-سىلق ىستەر…

    بۇدان بۇرىن ماجىلىستەگى «حالىقتىق كوممۋنيستەر» فراكتسياسىنىڭ اتىنان دەپۋتات ايقىن قوڭىروۆتىڭ ءدارى-دارمەك باعاسىن رەتتەۋ تۋرالى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان بىرتانوۆقا جولداعان ساۋالى تۋرالى جازعان بولاتىنبىز. («ءدارى-دارمەكتىڭ باعاسى قاشان رەتتەلەدى، ءبىرتانوۆ مىرزا؟».، «كەرەي كز، 18.04.2019 جىل.) وندا دەپۋتات قولدانىستاعى زاڭناماعا ءدارى-دارمەك باعاسىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىن، وسىعان بايلانىستى مينيسترلىكتىڭ قانداي شارالار قولداناتىنى سۇرالعان. «وتكەن جىلدىڭ العاشقى توقسانىمەن سالىستىرعاندا، 2019 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ءدارى-دارمەكتەر باعاسى 8,4%-عا قىمباتتاعان. بۇل باسقا باعالاردىڭ وسۋىنەن 1,7 ەسە ارتىق. بۇل جاعداي ءدارى-دارمەكتەر باعاسى قىمباتتاۋىنىڭ وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرىن شۇعىل تۇردە انىقتاۋدى قاجەت ەتەدى. بۇعان قوسا بولشەكتىك نارىقتا پايدا ءتۇسىمى از ارزان ءدارى-دارمەكتەردى ىعىستىرىپ، قىمبات ءدارى- دارمەك ساۋداسىن دامىتۋ قاۋپى دا بار. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، وتكەن جىلى

  • دوسىم ساتپاەۆ: “ەسكى كادرلارمەن جۇيەنى جاڭارتۋ مۇمكىن ەمەس”

    پيوتر تروتسەنكو ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ. الماتى، 5 ماۋسىم 2019 جىل. تاۋەكەلدى باعالاۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى دوسىم ساتپاەۆ ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستاندا سايلاۋالدى ناسيحاتتىڭ قالاي وتكەنى جانە جاڭا پرەزيدەنتتى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا قانداي سىناق كۇتىپ تۇرعانى تۋرالى ايتتى. ازاتتىق: قازاقستانداعى سايلاۋالدى ناسيحاتى تۇرلىشە باعالانىپ جاتىر. ءبىر جاق باسەكە مەن ساياسي بالاما بار دەيدى. ەقىۇ ميسسياسى باستاعان ەكىنشى جاق سايلاۋالدى ناسيحاتىن سۇرەڭسىز، ازىن-اۋلاق ۇران مەن بيلبوردتان اسپايتىن ناۋقان دەپ سيپاتتايدى. بۇل سايلاۋالدى ناسيحاتىن تارتىستى باسەكە دەۋگە كەلە مە؟ دوسىم ساتپاەۆ: بۇل سايلاۋ باقىلاۋ تىزگىنىن ۋىسىنان شىعارماعان ءبىرىنشى پرەزيدەنتتىڭ (نۇرسۇلتان نازارباەۆ – رەد.) بيلىكتى مۇراگەرگە تاپسىرۋ پروتسەسىن زاڭداستىرۋ ارەكەتى ەكەنىن نەگىزگە الۋ كەرەك. سوندىقتان سايلاۋ ويىنشىلاردىڭ ءبارى وزدەرىنە بەرىلگەن ءرولى مەن ورنىن جاقسى بىلەتىن سپەكتاكلگە

  • توعۇرىل حاننىڭ «تونىمەن تۋعان ۇلى» جانە ولاردىڭ اراسىنداعى تۇيتكىلدەر

    جانىمحان وشان   تاريحي ادەبيەتتەردە، مۇندا راشيد اد-ءديننىڭ ايگىلى ەڭبەگىندە، «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە»، «يۋان شي» (يۋان پاتشالىعى تاريحى) كىتابىندا كەرەيدىڭ توعۇرىل وڭ حانى مەن تەمۇجىننىڭ قارىم-قاتىناسىنا توقتالعان كەزدە، اتتوبەلىندەي ازعانا موڭعولدىڭ ەسۋگەي ەسىمدى ءباھادۇرىنىڭ جەتىمى – تەمۇجىننىڭ ءوز اعايىندارى تايشىعۇتتاردان ءجابىر كورىپ، «كولەڭكەنى جارشى قىپ، قىلقۇيرىقتى قامشى قىپ» تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراپ، توعۇرىل حانى «اكەمىزدىڭ انداسى بولعاندىقتان، اكەمىز سياقتى عوي» دەپ، اكە ورنىنا اكە تۇتىپ، قايىن جۇرتى – قوڭىراتتار بەرگەن قارا بۇلعىن ىشىگىن الىپ، وعان سالەم بەرە بارۋىنان باستايدى. «اكەڭ ولسە ءولسىن، اكەڭدى كورە قالعان ولمەسىن» دەمەكشى، تەمۇجىننىڭ ساپارى ءساتتى بولىپ شىعادى. پانا تۇتا بارعان اكەسىنىڭ كونە «انداسى» توعۇرىل حان اعىنان جارىلىپ: مىناۋ بۇلعىن ىشىكتىڭ، قولقاسىنا جارامىن. بىتىراعان ەلىڭنىڭ، باسىن قوسا

  • عىلىمسىز ءوندىرىس دامي المايدى

      كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكاسى عىلىم جەتىستىكتەرىن وندىرىسكە ەنگىزبەي دامي المايدى. عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ نەگىزىندە جاسالعان ۇزدىك ونىمدەر عانا حالىقارالىق رىنوكتا باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولا الادى. ال ءبىزدىڭ وندىرىسشىلەرىمىز عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا كوڭىل بولمەيدى. ساراپشىلاردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا الەمدەگى ۇزدىك تاۋار وندىرۋشىلەر وتكەن عاسىردىڭ اياعىمەن سالىستىرعاندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بولىنەتىن شىعىستارىن 7 ەسە ارتتىرعان. ال ءبىزدىڭ بارلىق مەنشىكتەگى وندىرىسشىلەرىمىز سوڭعى بەس جىلدا بۇل تاراپتاعى شىعىندارىن ۇنەمى ازايتۋمەن كەلەدى. قازىر ول ءىجو-ءنىڭ 0,12 پايىزدىق ۇلەسىنە دەيىن تۇسكەن. بۇل دامىعان ەلدەر تۇگىل دامۋشى ەلدەردىڭ اراسىنداعى ەڭ تومەنگى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. 2018 جىلى ءبىزدىڭ عىلىمعا كوڭىل بولگەن كاسىپورىندارىمىزدىڭ سانى 384 قانا بولدى، ال بۇدان 10 جىل بۇرىن ونىڭ سانى 438 بولاتىن. كاسىپورىندا عىلىممەن اينالىساتىن قىزمەتكەرلەر سانى دا

  • توقاەۆ: “جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى”

    قوستاناي وبلىسى  جەر تۋرالى ويىن قاسىم-جومارت توقاەۆ وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋشىلەرمەن كەزدەسۋىندە ايتتى. – باسقا وبلىستارداعىداي مۇندا دا بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەر بار. بىراق، ۇكىمەتتىڭ كومەگىمەن بۇل پروبلەمالاردى شەشۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلەدى. ال، جەر ماسەلەسىنە كەلەر بولساق، كىم جۇمىس ىستەيدى، جەر سوعان تيەسىلى. ەكىنشىدەن، جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى. بۇل مەنىڭ پرەزيدەنت رەتىندە تۇبەگەيلى ۇستانىمىم، – دەدى مەملەكەت باسشىسى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە مەملەكەتتىك تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا العىس ايتتى.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: