|  |  |  | 

كوز قاراس تاريح قازاق شەجىرەسى

سۇراعان راxمەتۇلى. يتەلى

… بۇگىن بىرنەشە پەندەلەر كەرىلدەسىپ جاتقانىن كوردىم. شەجىرەگەرلەر سەكىلدى. اراسىندا بالەقورلارى دا بار. ءبارى بىلگىر، كەمەل ساۋەگەي! اباق بابامنىڭ “ۇرعاشى” ەكەنىن ءوز كوزىمەن كورگەندەي!؟ الدە ءبىر رۋدىڭ “يت ەمىپ” وسكەنىن بىلەدى!؟ مەن بولسام “اتان تۇيە ءمىنىپ، تاي جەتەكتەگەن… ” ەكەنمىن… باقىتبەك ءبامىش مەنەن دە سوراقى!؟

سەبەبى، ونىڭ رۋى يتەلى!!! ويلاندىم.نە دەسەم بولادى!؟ راسىندا قالاي ەدى ءوزى،ءا!

… كەرەي ەلى. جوشىدان سىلەم تارتادى. ەرەكشە وداق تايپالار قۇراماسى. ءحۇ عاسىردا ماۋرەنناھر مەن حوراسانعا دەيىن قاپتال جايعان. ءحۇى عاسىر باتىستان شىعىسقا قاراي ۇدەرگەن ۇلى جۇرت. تاڭباسى - كرەس. ون ەكى اتا اباق. شاكەرىم دانا، سوڭىنان عۇلاما ماعاۋين اعام سولاي دەگەن. ىرگەلىسى – جانتەكەي. شامامەن جان سانى 800.0 ساندى وسكەن رۋ. بۇقارادان بۇقاقاراعان القابىنا دەيىنگى جايىلىم كەشكەن كوشپەلى ەل.

ال، ون ەكى اتا اباقتىڭ قۇرامىندا يتەلى رۋى بار. ءوز كەزەگىندە “نوقتا كەرەي” اتانعان ەڭسەلى اۋلەت. شامامەن جان سانى 200.000-عا جۋىق دەيدى. باعىنالىنىڭ كەنجەسى بولعان، جەلى ۇستار قويلاۋدان تاراعان سوڭ سولاي اتالۋى ابدەن مۇمكىن. يتەلى – اقپاقتى، اۋمەتالى، اقمەرگەن دەپ ءار سالاعا بولىنەتىن كورىنەدى. قاسيەتتى ءسابيتۇلى زۋقا قاجىنىڭ ۇيىقتى ايماعى.

“يتەلى تۋرالى كوپ دەرەكتەر ساقتالماعان.” سولاي دا شىعار!؟ الايدا، يتەلى اتاۋى يتكە قاتىستى ەمەس سەكىلدى. “ەدىل ەلى” نەمەسە “ەد ەلى” بولۋى مۇمكىن. بۇرىنعى قازارا قازىرگى كاسپي تەڭىزىنە قۇياتىن ەدىل دارياسىنىڭ كوبەسىندە يتەلى (ەد ەلى) دەگەن جەر اتاۋى بار. سولاي تارتساق شە؟ باباقۇمار قينايات ءىنىم نە دەيدى!؟

سۇراعان راxمەتۇلى

Bakhytbek Bamyshuly جۋىردا ماقيدولدا اقساقال مەنى كوپ ىزدەپتى. جولىعا المادىم. جارىقتىق وسىنداي ءبىر ءسوزدىڭ شىعارىن سەزگەن-اۋ؟! بۇلاي دەمەسە سۇراعان سۇراعان بولا ما؟ سەن نە بىلەسىڭ، تەگىڭنىڭ اتاۋىن تەكتەدىڭ بە؟ دەپ تۇر عوي. جوق! تۇركى بالاسىنىڭ ءبورىنى ەمگەنى بارشاعا ايان. اناۋ اتا شىڭعىس حاننىڭ اتا-باباسى بورتە ءبورى مەن قۇبا مارال!كەرەيگە ءمالىمى “نوقتا اعاسى”. ءسوزدىڭ ءتۇپ قازى، ەجەلگى ماعىناسى قارا جەرگە بارىپ قادالادى. جەردى باعزى بابالارىمىز سولاي يد دەسە كەرەك. جاقسى لەپەس جارىم ىرىس. ەل ءسوزى. ابىلاي حاننىڭ ءتۇسىن وڭعا جورىساڭ ايىڭ وڭىڭنان تۋادى. ادام بالاسىن مايمىلدان جاراتقان عالىمدار دا وتكەن. اسقار سۇلەيمەنوۆ: «باسقا حالىق مايمىلدان جارالسا جارالعان شىعار، ال، ءدال ءبىزدىڭ قازاق جىلقىدان جارالعان» دەپتى عوي… ازىرگە وسى…

سۇراعان راحمەتۇلى مۇنداعى ءبىر انىق ۇعىم – “ۋد”ۇعىمى. ەتۇكەن – ەجەلگى تۇركىلىك كيە. ات كومگەن ورىن.”نوقتا كەرەي” اتاۋى قالايدا جىلقىعا تارتىپ تۇر. ۋد-يەلى، ەد-يەلى، ات-يەلى اتاۋلارى يت تۇقىمىنا قاراي جۇرمەي تۇر!؟ باباتەكتى كەرە – جۇرت كيە تۇتقان تەكگىنە بەكەر “نوقتا” سالماسا كەرەك. مۇندا بوس بولجام،ءتۇس جورامالدان گورى انىق ۇسىنىس كۇتىلەدى. رۋ سويى مازاق بولماۋى ءتيىس. “يت” سويىن جەك كورمەيمىن. الايدا ونى “ات”- قا قاراي تارتۋعا دا نەگىز بار.”ەد”- ەجەلگى اتتىلار جۇرگەن ۇيىق. اتتىلى بابام يە تۇتقان جەرىندە تۋعان ءبىر كيەلى ۇلىعىن “ەديەلى” دەۋى دە عاجاپ ەمەس-ءتى. ال، وعان نوقتا سالعان ەل كەرەي! ۇلى قازاقتىڭ ءبىر ءتۇتىنى. قازارا (قاس-بۇ)-دان التايعا دەيىنگى دالادا تەك ات ءىزى عانا جاتىر. ال، ات پەن يت ادام اتامنىڭ العاشقى دوسى.

ىقىلاس ادىلەت يتيەلى رۋى قىرعىزداردا دا بار. ولاردا يتالى دەپ اتالادى. يت ءسوزىنىڭ لەكسيكا-گرامماتيكالىق دامۋ جولىندا بىرنەشە گوموگەندى دەربەس ماعىنالى سوزدەر قالىپتاستىرعان. ماسەلەن، يت، وت، ەت، ات – بۇلار زات ەسىم قىزمەتىندە. ال، وسى تۇبىرلەردىڭ گوموگەندى ۆاريانتى ۋت، ۇت تۇبىرلەرى تۇركى تىلدەرىندە تۇپكى ماعىناسىن جوعالتقان. تەك، حاكاس ءتىلىنىڭ ءبىر ديالەكتسىندە ۋت ء“بورى، قاسقىر” دەگەن ماعىنانى بەرەدى. بۇنداي ءتۇبىر ۆاريانتتارىن تىلدىك فاكتىلەردى سالىستىرساق: ۋدمۋرت، كەرەيت، ويماۋت، تورعاۋت، ايماۋىت – ياعني ەتنونيم قالىپتاستىرعان. ۋت ءتۇبىرى كوبىنە تۇركى تىلدەرىندە ونوماستيكا، جاساۋدا اكتيۆ قولدانىلعان. تۇركى-قازاق ەتنوگرافيالىق اتۋىنا جاتاتىن قۇت قالىپتاسۋى دا وسى ءتۇبىر نەگىز بولعان. مونوسيللابتىڭ ىشكى فلەكسيالىق قۇرىلسى: قۋ+ۋت، مۇندا كونە قۋ ءتۇبىرى “اق” ءتۇستى بىلدىرەدى. ماسەلەن بۇل ءتۇبىر قىپشاقتاردىڭ كەزىندەگى ەتنيكالىق “قۋمان” اتاۋىنا نەگىز بولىپ، اق-سارى وڭدىلەر دەگەن ماعىنانى بەرگەن. تۇركى-قازاق تانىمىندا قۇت ءسوزى ەڭ الدىمەن ءداستۇرلى ايران ءسۇت تاامدارىنا قاراي ايتىلىپ، اق دەپ اتالاتىنى بەلگىلى. بۇدان شىعاتىن قورتىندى، كەزىندەگى تۇركىلىك انتروپونيمدەر قۇتلىق، يدىقۇت، تاڭىرقۇت دەپ ايتىلاتىنى وسىدان. يت ءتۇبىرى ءتىل دامۋىنىڭ ەڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە، ياعني تۇركى تىلدەرىنىڭ فلەكتيۆتى ساتىسىنان بەرى قالىپتاسىپ جەتكەن. بۇدان يت ءسوزىنىڭ سەمانتيكاسىندا بىرنەشە تۇركىلىك ەتنوتانىمدىق اتاۋلار بار.
يتاالى رۋى تۋرالى ميفتىك دەرەكتەردى پليني ەڭبەكتەرىنەن كەزدەستىرەمىز.

كوكبورى مۇباراك ەد، يد – جەر.
ەدىقۇت، يتيكۋت – جەر يەسى.
ەدەن-جەردەن بولىمسىز بيىك ءۇي تابانى.
ەدىر-قىلتيعان ءشوپ باسى.
يت – ءبورىنىڭ ەكىنشى تەرگەۋ اتى.
ەدىك – شۇڭقىر.
ەدىل – قازان.
توبە يت – توبەت.
يتە – قۇدىق.
يتەرۋ – تەرەڭگە قۇلاتۋ.
ءيىۋ – تەرەڭدەگىنىڭ شىعۋى.
ءيىتىل – بۇلاقتىڭ قاينارى.
ءيىلۋ- ەڭكەيۋ.
يتەلى – ءتۇپ سوزدە توگىلۋ، اعىپ كەتۋ، شاپتاراپقا جايىلۋ دەگەن اتاۋدى بىلدىرەدى. يتەلى رۋىندا بۇلاق قاينارىنا تابىنىپ، ىركىت پەن ايراندى بۇلاق قاينارىنا توگەتىن سالت بار. يتەلى شەجىرەسىندە وسى ادەت ايتىلماي قالماعان.

facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • «وتان تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءرولى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى.

    تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە وراي اقمولا وبلىسى، كوكشەتاۋ قالاسى، “دوستار” مادەنيەت سارايىندا، «ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا وتان تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءرولى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى. شىڭعىسحان جانە ودان كەيىنگى قازاق حاندارى ءداۋىرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن تۇعىرلى تۇلعا تۇعىرىلحاننىڭ ءومىر جولى مەن ەرلىك ىزدەرى موڭعول، پارسى، تۇرىك، قىتاي، ورىس، جاپون جازبالارىندا كەزىگىپ قانا قالماي، ماركو پولو، ا.اندرەەۆ، ن.ا.اريستوۆ، گ.ف.ميللەر، ت.ب. ەڭبەكتەرى ارقىلى دا الەمگە ايگىلى. تاريحي تۇلعا – تۇعىرىلحان ەسىمىن كوتەرۋ ەل باسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ»، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى مەن پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆتىڭ «التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ» اياسىنداعى ۇندەۋىنە ساي قولعا الىنىپ وتىر. ۇلى دالا تۇلعالارىن كوتەرۋدە قر ءبىلىم جانە عىلىم مينسترلىگى ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح

  • شۇبارتاۋدان اۋعان “بەس قاسقا”. 

    سلامبەك جۋماگالي قازاقتىڭ كورمەگەن قورلىعى، تارتپاعان ازابى بار ما؟ بۇنداي تاۋقىمەت كەشەگى كەڭەس داۋرىندە دە تيىلعان جوق. اباق كەرەيدىڭ ىشىندەگى جاستابان ۇرپاقتارى سەمەي وڭىرىندەگى شۇبارتاۋ اۋدانىن ءوز اتا قونىستارى سايلايدى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا التايدان جوبالاي بي ازشاحانتاي باتىر ەر جانىبەكپەن زوڭگىلەس دوس بولعان سوڭ، وسى باقاناس وزەنىنىڭ بويىن جايلاي قونىستانىپتى. ونىڭ ىشىندە جاستابان ۇرپاقتارى بەگىمبەت اتانىپ، بەكنازار-قوساي بولىپ ەكى تارماققا بولىنەدى. وسى ماڭدى قونىستانعان وسى ەكى اتانىڭ بالاسى، ءبىرىنىڭ ۇپانى شاقانتاي، ەكىنشىسىنىكى جوبالاي. ياعني،” جونداعى جوبالاي ەلى”اتانعان. شاقانتاي باتىر وسى ەكى اتانىڭ باس قولباسشىسى بولسا، جوبالاي بي اقىلمان، ءارى توبە ءبيى بولعان. جوبالايدىڭ اككسى بايسەيىتتە تەگىن ادام بولماپتى. ەلدىڭ ايتىسىنا قاراعاندا ول كىسى دە بي، ءارى باتىر بولعان جانە ەلدى

  • كەرەي مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى توعرىل حاننىڭ شىڭعىس حاندى تاريح ساحناسىنا كوتەرۋى تۋرالى تاريحي ماعلۇماتتار

    توعرىل زان شىڭعىس حاننىڭ اكەسى ەسۋگەيمەن اندا بولعان كەرەي مەملەكەتىنىڭ ۇلى بيلەۋشىسى. مارقۇز بۇيرىق حاننىڭ بەس ۇلىنىڭ ءبىرى. شامامەن 1130 -1203 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. حاندىق بيلىك قۇرعان جىلدارى 1168 – 1203 ج.ج. توعرىل حان بيلىك قۇرعان جىلدارى كەرەي مەملەكەتى ۇلى مونعول ۇستىرتىندەگى سايىن دالادا ءوزىندىڭ ساياسي باعىت باعدار ۇستانعان جانە ەۋرازيا قۇرلىعىنا اتى جايىلعان ىرگەلى ەلگە اينالدى. ورتا عۆسىرلارداعى تاريحشىلارىنىڭ جازبا دەرەكتەرى بويىنشا سول كەزدە كەرەي مەملەكەتىنىڭ حالىق سانى وعان باعىنىشتى رۋلار مەن تايپالاردى قوسقاندا توعىز ءجۇز مىڭعا دەيىن جەتكەن. ەندى ءبىر تاريحي قۇجاتتاردا ەكى ءجۇز مىڭ جان بولعان دەپ جازىلادى. ولار اقىلدى حاندارىنىڭ ارقاسىندا التىن شاتىر تىكتىرىپ، التىن كەسەدەن سۋ ىشكەنى جايىندا تامسانا جازدى. سول زاماندا وتە قۋاتتى

  • باعىلان بي.

    التىن وردا حاندىعىنداعى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى. ول توبىل وزەنى بويىن مەكەندەپتى. وباعان وزەنىنىڭ توبىلعا قۇيار جەرىندە باعىلان تو- عايى، باعىلان تالى، باعىلان قارا سۋى، باعىلان كولى، باعىلان تومارى، باعى- لان قىستاۋى، باعىلان شوعى، باعىلان وزەگى دەگەن جەر — سۋ اتتارى بور. باعىلان ءباھادۇر قارتايىپ، ءوز ەسىمىمەن اتالاتىن توعايدى مەكەندەيتىن ءوز اۋلىندا اۋىرىپ قايتىس بولىپتى. ونىڭ سۇيەگى توبىل وزەنىنىڭ جارقاباعىنا جەرلەنگەن. باعىلان ءبيدىڭ بوپاي ەسىمدى ايەلىنەن ارحات، فارحات، سارىمۇرات اتتى ۇلدارى دۇنيەگە كەلەدى. فارحات باتىردىڭ گۇلاندام ەسىمدى ايەلىنەن تا- ناش، ابباس، ماناس تۋادى. وسى كۇنگى قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا، ۇزىن- كول اۋداندارىن، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا جەرلەرىن مەكەندەيتىن اشامايلى كەرەيلەر وسى تاناشتىڭ ۇرپاقتارى. تاناش التىن وردا حاندىعىنىڭ كورنەكتى ادامدارىنىڭ

  • ءسىبىر حاندىعى نەمەسە كەرەي توعىرۇل حاننىڭ ۇرپاعى تايبۇعا اۋلەتتەرى بيلىك قۇرعان مەملەكەتتىڭ قيلى تاعدىرى مەن تاريحي ارەنادان جوعالۋى

    تارلان تاريحتىڭ بىزگە بەيمالىم تۇستارى كوپ، اقيقاتى اشىلماعان جانە ءالى كۇنگە دەيىن قۇپيا پاراقتارىنان وزىندىك ورىن العان تايبۇعا اۋلەتتەرىنىڭ ورتا عاسىرلاردا بيلىك قۇرعان جۇرتى ءسىبىر ولكەسى نەمەسە ءسىبىر جۇرتى ەكەندىگى بارشامىزعا ايان. كەرەي توعرىل حاننىڭ ۇكىدەن (كەيبىر شەجىرە اڭىزداردا ۇيقى دەيدى، ال قىتاي دەرەكتەرىندە توعرىل حاننىڭ ءبىر ۇلىنىڭ ەسىمى ويحۋ) تۋعان نەمەرەسى تايبۇعا بۇل ايماقتا ون ءۇشىنشى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءىنىسى تايشىقپەن بىرگە كەرەي حاندىعىنان قالعان ءبىر قاۋىم ەلدى سوڭىنا ەرتىپ ءوز الدىنا جەكە حاندىق قۇرىپ جەر كولەمى وراسان زور اۋماققا بيلىگىن جۇرگىزدى. شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ ۇلان-عايىر ەۋرازيا كەڭىستىگىندە بيلىك قۇرعان داۋىرىندە وسى يمپەرياعا تاۋەلدى جەكە ءوز الدىنا مەملەكەتتىك قۇرىلىمى بار ەل بولعان تايبۇعا ديناستياسى نەمەسە تايبۇعا جۇرتىنىڭ تاريح ساحناسىنا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: