|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ шежіресі

Сұраған Раxметұлы. ИТЕЛІ

… Бүгін бірнеше пенделер керілдесіп жатқанын көрдім. Шежірегерлер секілді. Арасында бәлеқорлары да бар. Бәрі білгір, кемел сәуегей! Абақ бабамның “ұрғашы” екенін өз көзімен көргендей!? Әлде бір рудың “ит еміп” өскенін біледі!? Мен болсам “атан түйе мініп, тай жетектеген… ” екенмін… Бақытбек Бәміш менен де сорақы!?

Себебі, оның руы Ителі!!! Ойландым.Не десем болады!? Расында қалай еді өзі,ә!

… Керей елі. Жошыдан сілем тартады. Ерекше одақ тайпалар құрамасы. ХҮ ғасырда Мәуреннаһр мен Хорасанға дейін қаптал жайған. ХҮІ ғасыр батыстан шығысқа қарай үдерген ұлы жұрт. Таңбасы - крес. Он екі ата Абақ. Шәкерім дана, соңынан ғұлама Мағауин ағам солай деген. Іргелісі – Жәнтекей. Шамамен жан саны 800.0 санды өскен ру. Бұқарадан Бұқақараған алқабына дейінгі жайылым кешкен көшпелі ел.

Ал, Он екі ата Абақтың құрамында Ителі руы бар. Өз кезегінде “ноқта Керей” атанған еңселі әулет. Шамамен жан саны 200.000-ға жуық дейді. Бағыналының кенжесі болған, желі ұстар Қойлаудан тараған соң солай аталуы әбден мүмкін. Ителі – Ақпақты, Әуметәлі, Ақмерген деп әр салаға бөлінетін көрінеді. Қасиетті Сәбитұлы Зуқа қажының ұйықты аймағы.

“Ителі туралы көп деректер сақталмаған.” Солай да шығар!? Алайда, Ителі атауы итке қатысты емес секілді. “Еділ елі” немесе “Ед елі” болуы мүмкін. Бұрынғы Қазара қазіргі Каспи теңізіне құятын Еділ дариясының көбесінде Ителі (Ед елі) деген жер атауы бар. Солай тартсақ ше? Бабақұмар Қинаят інім не дейді!?

Сұраған Раxметұлы

Bakhytbek Bamyshuly Жуырда Мақидолда ақсақал мені көп іздепті. Жолыға алмадым. Жарықтық осындай бір сөздің шығарын сезген-ау?! Бұлай демесе Сұраған Сұраған бола ма? Сен не білесің, тегіңнің атауын тектедің бе? деп тұр ғой. Жоқ! Түркі баласының Бөріні емгені баршаға аян. Анау Ата Шыңғыс ханның ата-бабасы Бөрте бөрі мен Құба Марал!Керейге мәлімі “Ноқта ағасы”. Сөздің түп қазы, ежелгі мағынасы Қара Жерге барып қадалады. Жерді бағзы бабаларымыз солай ИД десе керек. Жақсы лепес жарым ырыс. Ел Сөзі. Абылай ханның түсін оңға жорысаң Айың оңыңнан туады. Адам баласын маймылдан жаратқан ғалымдар да өткен. Асқар Сүлейменов: «Басқа халық маймылдан жаралса жаралған шығар, ал, дәл біздің қазақ жылқыдан жаралған» депті ғой… Әзірге осы…

Сұраған Рахметұлы Мұндағы бір анық ұғым – “уд”ұғымы. Етүкен – ежелгі түркілік кие. Ат көмген орын.”Ноқта Керей” атауы қалайда жылқыға тартып тұр. Уд-иелі, ед-иелі, ат-иелі атаулары ит тұқымына қарай жүрмей тұр!? Бабатекті Кере – жұрт кие тұтқан текгіне бекер “ноқта” салмаса керек. Мұнда бос болжам,түс жорамалдан гөрі анық ұсыныс күтіледі. Ру сойы мазақ болмауы тиіс. “Ит” сойын жек көрмеймін. Алайда оны “ат”- қа қарай тартуға да негіз бар.”Ед”- ежелгі аттылар жүрген ұйық. Аттылы бабам ие тұтқан жерінде туған бір киелі ұлығын “Едиелі” деуі де ғажап емес-ті. Ал, оған ноқта салған ел Керей! Ұлы Қазақтың бір түтіні. Қазара (Қас-бұ)-дан Алтайға дейінгі далада тек ат ізі ғана жатыр. Ал, ат пен ит Адам атамның алғашқы досы.

Ықылас Әділет Итиелі руы қырғыздарда да бар. Оларда Италы деп аталады. Ит сөзінің лексика-грамматикалық даму жолында бірнеше гомогенді дербес мағыналы сөздер қалыптастырған. Мәселен, Ит, От, Ет, Ат – бұлар зат есім қызметінде. Ал, осы түбірлердің гомогенді варианты Ут, Ұт түбірлері түркі тілдерінде түпкі мағынасын жоғалтқан. Тек, хакас тілінің бір диалектсінде ут “бөрі, қасқыр” деген мағынаны береді. Бұндай түбір варианттарын тілдік фактілерді салыстырсақ: удмурт, керейт, оймаут, торғаут, аймауыт – яғни этноним қалыптастырған. Ут түбірі көбіне түркі тілдерінде ономастика, жасауда актив қолданылған. Түркі-қазақ этнографиялық атуына жататын құт қалыптасуы да осы түбір негіз болған. Моносиллабтың ішкі флексиялық құрылсы: қу+ут, мұнда көне қу түбірі “ақ” түсті білдіреді. Мәселен бұл түбір қыпшақтардың кезіндегі этникалық “қуман” атауына негіз болып, ақ-сары өңділер деген мағынаны берген. Түркі-қазақ танымында құт сөзі ең алдымен дәстүрлі айран сүт таамдарына қарай айтылып, ақ деп аталатыны белгілі. Бұдан шығатын қортынды, кезіндегі түркілік антропонимдер Құтлық, Идіқұт, Тәңірқұт деп айтылатыны осыдан. Ит түбірі тіл дамуының ең алғашқы кезеңдерінде, яғни түркі тілдерінің флективті сатысынан бері қалыптасып жеткен. Бұдан Ит сөзінің семантикасында бірнеше түркілік этнотанымдық атаулар бар.
Итаалы руы туралы мифтік деректерді Плиний еңбектерінен кездестіреміз.

Көкбөрі Мүбарак Ед, Ид – жер.
Едіқұт, Итикут – жер иесі.
Еден-жерден болымсыз биік үй табаны.
Едір-қылтиған шөп басы.
Ит – бөрінің екінші тергеу аты.
Едік – шұңқыр.
Еділ – қазан.
Төбе ит – төбет.
Ите – құдық.
Итеру – тереңге құлату.
Иіу – тереңдегінің шығуы.
Иітіл – бұлақтың қайнары.
Иілу- еңкейу.
Ителі – түп сөзде төгілу, ағып кету, шаптарапқа жайылу деген атауды білдіреді. Ителі руында бұлақ қайнарына табынып, іркіт пен айранды бұлақ қайнарына төгетін салт бар. Ителі шежіресінде осы әдет айтылмай қалмаған.

facebook парақшасынан алынды

Related Articles

  • Былқ-сылқ жауап… Былқ-сылқ істер…

    Бұдан бұрын Мәжілістегі «Халықтық коммунистер» фракциясының атынан депутат Айқын Қоңыровтың дәрі-дәрмек бағасын реттеу туралы Денсаулық сақтау министрі Елжан Біртановқа жолдаған сауалы туралы жазған болатынбыз. («Дәрі-дәрмектің бағасы қашан реттеледі, Біртанов мырза?»., «Керей кз, 18.04.2019 жыл.) Онда депутат қолданыстағы заңнамаға дәрі-дәрмек бағасын мемлекеттік реттеу бойынша өзгерістер енгізілгенін, осыған байланысты министрліктің қандай шаралар қолданатыны сұралған. «Өткен жылдың алғашқы тоқсанымен салыстырғанда, 2019 жылдың бірінші тоқсанында дәрі-дәрмектер бағасы 8,4%-ға қымбаттаған. Бұл басқа бағалардың өсуінен 1,7 есе артық. Бұл жағдай дәрі-дәрмектер бағасы қымбаттауының объективті және субъективті себептерін шұғыл түрде анықтауды қажет етеді. Бұған қоса бөлшектік нарықта пайда түсімі аз арзан дәрі-дәрмектерді ығыстырып, қымбат дәрі- дәрмек саудасын дамыту қаупі да бар. Статистика комитетінің мәліметі бойынша, өткен жылы

  • Досым Сәтпаев: “Ескі кадрлармен жүйені жаңарту мүмкін емес”

    Пётр ТРОЦЕНКО Саясаттанушы Досым Сәтпаев. Алматы, 5 маусым 2019 жыл. Тәуекелді бағалау тобының жетекшісі Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында Қазақстанда сайлауалды насихаттың қалай өткені және жаңа президентті ішкі және сыртқы саясатта қандай сынақ күтіп тұрғаны туралы айтты. Азаттық: Қазақстандағы сайлауалды насихаты түрліше бағаланып жатыр. Бір жақ бәсеке мен саяси балама бар дейді. ЕҚЫҰ миссиясы бастаған екінші жақ сайлауалды насихатын сүреңсіз, азын-аулақ ұран мен билбордтан аспайтын науқан деп сипаттайды. Бұл сайлауалды насихатын тартысты бәсеке деуге келе ме? Досым Сәтпаев: Бұл сайлау бақылау тізгінін уысынан шығармаған бірінші президенттің (Нұрсұлтан Назарбаев – ред.) билікті мұрагерге тапсыру процесін заңдастыру әрекеті екенін негізге алу керек. Сондықтан сайлау ойыншылардың бәрі өздеріне берілген рөлі мен орнын жақсы білетін спектакльге

  • ТОҒҰРЫЛ ХАННЫҢ «ТОНЫМЕН ТУҒАН ҰЛЫ» ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АРАСЫНДАҒЫ ТҮЙТКІЛДЕР

    Жанымхан Ошан   Тарихи әдебиеттерде, мұнда Рашид ад-диннің әйгілі еңбегінде, «Моңғолдың құпия шежіресінде», «Юан ши» (юань патшалығы тарихы) кітабында керейдің Тоғұрыл Оң ханы мен Темүжіннің қарым-қатынасына тоқталған кезде, аттөбеліндей азғана моңғолдың Есугей есімді баһадүрінің жетімі – Темүжіннің өз ағайындары Тайшығұттардан жәбір көріп, «көлеңкені жаршы қып, қылқұйрықты қамшы қып» тағдырдың тәлкегіне ұшырап, Тоғұрыл ханы «әкеміздің андасы болғандықтан, әкеміз сияқты ғой» деп, әке орнына әке тұтып, қайын жұрты – қоңыраттар берген қара бұлғын ішігін алып, оған сәлем бере баруынан бастайды. «Әкең өлсе өлсін, әкеңді көре қалған өлмесін» демекші, Темүжіннің сапары сәтті болып шығады. Пана тұта барған әкесінің көне «Андасы» Тоғұрыл хан ағынан жарылып: Мынау бұлғын ішіктің, Қолқасына жарамын. Бытыраған еліңнің, Басын қоса

  • Ғылымсыз өндіріс дами алмайды

      Кез келген елдің экономикасы ғылым жетістіктерін өндіріске енгізбей дами алмайды. Ғылыми жетістіктердің негізінде жасалған үздік өнімдер ғана халықаралық рынокта бәсекелестікке қабілетті бола алады. Ал біздің өндірісшілеріміз ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға көңіл бөлмейді. Сарапшылардың зерттеуіне қарағанда әлемдегі үздік тауар өндірушілер өткен ғасырдың аяғымен салыстырғанда ғылыми-зерттеу жұмыстарына бөлінетін шығыстарын 7 есе арттырған. Ал біздің барлық меншіктегі өндірісшілеріміз соңғы бес жылда бұл тараптағы шығындарын үнемі азайтумен келеді. Қазір ол ІЖӨ-нің 0,12 пайыздық үлесіне дейін түскен. Бұл дамыған елдер түгіл дамушы елдердің арасындағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі. 2018 жылы біздің ғылымға көңіл бөлген кәсіпорындарымыздың саны 384 қана болды, ал бұдан 10 жыл бұрын оның саны 438 болатын. Кәсіпорында ғылыммен айналысатын қызметкерлер саны да

  • Тоқаев: “Жер шетелдіктерге сатылмайды”

    Қостанай облысы  Жер туралы ойын Қасым-Жомарт Тоқаев облыстың ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілермен кездесуінде айтты. – Басқа облыстардағыдай мұнда да белгілі бір мәселелер бар. Бірақ, Үкіметтің көмегімен бұл проблемаларды шешу жұмыстары күшейтіледі. Ал, жер мәселесіне келер болсақ, кім жұмыс істейді, жер соған тиесілі. Екіншіден, жер шетелдіктерге сатылмайды. Бұл менің Президент ретінде түбегейлі ұстанымым, – деді Мемлекет басшысы. Кездесуге қатысушылар ауыл шаруашылығы еңбеккерлеріне мемлекеттік тарапынан көрсетіліп жатқан қолдау үшін Қасым-Жомарт Тоқаевқа алғыс айтты.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: