|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ шежіресі

Сұраған Раxметұлы. ИТЕЛІ

… Бүгін бірнеше пенделер керілдесіп жатқанын көрдім. Шежірегерлер секілді. Арасында бәлеқорлары да бар. Бәрі білгір, кемел сәуегей! Абақ бабамның “ұрғашы” екенін өз көзімен көргендей!? Әлде бір рудың “ит еміп” өскенін біледі!? Мен болсам “атан түйе мініп, тай жетектеген… ” екенмін… Бақытбек Бәміш менен де сорақы!?

Себебі, оның руы Ителі!!! Ойландым.Не десем болады!? Расында қалай еді өзі,ә!

… Керей елі. Жошыдан сілем тартады. Ерекше одақ тайпалар құрамасы. ХҮ ғасырда Мәуреннаһр мен Хорасанға дейін қаптал жайған. ХҮІ ғасыр батыстан шығысқа қарай үдерген ұлы жұрт. Таңбасы - крес. Он екі ата Абақ. Шәкерім дана, соңынан ғұлама Мағауин ағам солай деген. Іргелісі – Жәнтекей. Шамамен жан саны 800.0 санды өскен ру. Бұқарадан Бұқақараған алқабына дейінгі жайылым кешкен көшпелі ел.

Ал, Он екі ата Абақтың құрамында Ителі руы бар. Өз кезегінде “ноқта Керей” атанған еңселі әулет. Шамамен жан саны 200.000-ға жуық дейді. Бағыналының кенжесі болған, желі ұстар Қойлаудан тараған соң солай аталуы әбден мүмкін. Ителі – Ақпақты, Әуметәлі, Ақмерген деп әр салаға бөлінетін көрінеді. Қасиетті Сәбитұлы Зуқа қажының ұйықты аймағы.

“Ителі туралы көп деректер сақталмаған.” Солай да шығар!? Алайда, Ителі атауы итке қатысты емес секілді. “Еділ елі” немесе “Ед елі” болуы мүмкін. Бұрынғы Қазара қазіргі Каспи теңізіне құятын Еділ дариясының көбесінде Ителі (Ед елі) деген жер атауы бар. Солай тартсақ ше? Бабақұмар Қинаят інім не дейді!?

Сұраған Раxметұлы

Bakhytbek Bamyshuly Жуырда Мақидолда ақсақал мені көп іздепті. Жолыға алмадым. Жарықтық осындай бір сөздің шығарын сезген-ау?! Бұлай демесе Сұраған Сұраған бола ма? Сен не білесің, тегіңнің атауын тектедің бе? деп тұр ғой. Жоқ! Түркі баласының Бөріні емгені баршаға аян. Анау Ата Шыңғыс ханның ата-бабасы Бөрте бөрі мен Құба Марал!Керейге мәлімі “Ноқта ағасы”. Сөздің түп қазы, ежелгі мағынасы Қара Жерге барып қадалады. Жерді бағзы бабаларымыз солай ИД десе керек. Жақсы лепес жарым ырыс. Ел Сөзі. Абылай ханның түсін оңға жорысаң Айың оңыңнан туады. Адам баласын маймылдан жаратқан ғалымдар да өткен. Асқар Сүлейменов: «Басқа халық маймылдан жаралса жаралған шығар, ал, дәл біздің қазақ жылқыдан жаралған» депті ғой… Әзірге осы…

Сұраған Рахметұлы Мұндағы бір анық ұғым – “уд”ұғымы. Етүкен – ежелгі түркілік кие. Ат көмген орын.”Ноқта Керей” атауы қалайда жылқыға тартып тұр. Уд-иелі, ед-иелі, ат-иелі атаулары ит тұқымына қарай жүрмей тұр!? Бабатекті Кере – жұрт кие тұтқан текгіне бекер “ноқта” салмаса керек. Мұнда бос болжам,түс жорамалдан гөрі анық ұсыныс күтіледі. Ру сойы мазақ болмауы тиіс. “Ит” сойын жек көрмеймін. Алайда оны “ат”- қа қарай тартуға да негіз бар.”Ед”- ежелгі аттылар жүрген ұйық. Аттылы бабам ие тұтқан жерінде туған бір киелі ұлығын “Едиелі” деуі де ғажап емес-ті. Ал, оған ноқта салған ел Керей! Ұлы Қазақтың бір түтіні. Қазара (Қас-бұ)-дан Алтайға дейінгі далада тек ат ізі ғана жатыр. Ал, ат пен ит Адам атамның алғашқы досы.

Ықылас Әділет Итиелі руы қырғыздарда да бар. Оларда Италы деп аталады. Ит сөзінің лексика-грамматикалық даму жолында бірнеше гомогенді дербес мағыналы сөздер қалыптастырған. Мәселен, Ит, От, Ет, Ат – бұлар зат есім қызметінде. Ал, осы түбірлердің гомогенді варианты Ут, Ұт түбірлері түркі тілдерінде түпкі мағынасын жоғалтқан. Тек, хакас тілінің бір диалектсінде ут “бөрі, қасқыр” деген мағынаны береді. Бұндай түбір варианттарын тілдік фактілерді салыстырсақ: удмурт, керейт, оймаут, торғаут, аймауыт – яғни этноним қалыптастырған. Ут түбірі көбіне түркі тілдерінде ономастика, жасауда актив қолданылған. Түркі-қазақ этнографиялық атуына жататын құт қалыптасуы да осы түбір негіз болған. Моносиллабтың ішкі флексиялық құрылсы: қу+ут, мұнда көне қу түбірі “ақ” түсті білдіреді. Мәселен бұл түбір қыпшақтардың кезіндегі этникалық “қуман” атауына негіз болып, ақ-сары өңділер деген мағынаны берген. Түркі-қазақ танымында құт сөзі ең алдымен дәстүрлі айран сүт таамдарына қарай айтылып, ақ деп аталатыны белгілі. Бұдан шығатын қортынды, кезіндегі түркілік антропонимдер Құтлық, Идіқұт, Тәңірқұт деп айтылатыны осыдан. Ит түбірі тіл дамуының ең алғашқы кезеңдерінде, яғни түркі тілдерінің флективті сатысынан бері қалыптасып жеткен. Бұдан Ит сөзінің семантикасында бірнеше түркілік этнотанымдық атаулар бар.
Итаалы руы туралы мифтік деректерді Плиний еңбектерінен кездестіреміз.

Көкбөрі Мүбарак Ед, Ид – жер.
Едіқұт, Итикут – жер иесі.
Еден-жерден болымсыз биік үй табаны.
Едір-қылтиған шөп басы.
Ит – бөрінің екінші тергеу аты.
Едік – шұңқыр.
Еділ – қазан.
Төбе ит – төбет.
Ите – құдық.
Итеру – тереңге құлату.
Иіу – тереңдегінің шығуы.
Иітіл – бұлақтың қайнары.
Иілу- еңкейу.
Ителі – түп сөзде төгілу, ағып кету, шаптарапқа жайылу деген атауды білдіреді. Ителі руында бұлақ қайнарына табынып, іркіт пен айранды бұлақ қайнарына төгетін салт бар. Ителі шежіресінде осы әдет айтылмай қалмаған.

facebook парақшасынан алынды

Related Articles

  • «Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді.

    Тәуелсіздік мерекесіне орай Ақмола облысы, Көкшетау қаласы, “Достар” мәдениет сарайында, «Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласын жүзеге асыру аясында Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді. Шыңғысхан және одан кейінгі қазақ хандары дәуірінің қалыптасуына ықпал еткен тұғырлы тұлға Тұғырылханның өмір жолы мен ерлік іздері моңғол, парсы, түрік, қытай, орыс, жапон жазбаларында кезігіп қана қалмай, Марко Поло, А.Андреев, Н.А.Аристов, Г.Ф.Миллер, т.б. еңбектері арқылы да әлемге әйгілі. Тарихи тұлға – Тұғырылхан есімін көтеру Ел басының «Болашаққа бағдар: Рухани Жаңғыру», «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы мен президентіміз Қ.Тоқаевтың «Алтын орданың 750 жылдығын мерекелеу» аясындағы үндеуіне сай қолға алынып отыр. Ұлы дала тұлғаларын көтеруде ҚР Білім және Ғылым минстрлігі Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих

  • Шұбартаудан ауған “Бес қасқа”. 

    Сламбек Жумагали Қазақтың көрмеген қорлығы, тартпаған азабы бар ма? Бұндай тауқымет кешегі Кеңес дәурінде де тиылған жоқ. Абақ Керейдің ішіндегі Жастабан ұрпақтары Семей өңіріндегі Шұбартау ауданын өз ата қоныстары сайлайды. Тарихшылардың айтуына қарағанда Алтайдан Жобалай би азШахантай батыр Ер Жәнібекпен зөңгілес дос болған соң, осы Бақанас өзенінің бойын жайлай қоныстаныпты. Оның ішінде Жастабан ұрпақтары Бегімбет атанып, Бекназар-Қосай болып екі тармаққа бөлінеді. Осы маңды қоныстанған осы екі атаның баласы, бірінің ұпаны Шақантай, екіншісінікі Жобалай. Яғни,” Жондағы Жобалай елі”атанған. Шақантай батыр осы екі атаның Бас қолбасшысы болса, Жобалай би ақылман, әрі төбе биі болған. Жобалайдың әкксі Байсейітте тегін адам болмапты. Елдің айтысына қарағанда ол кісі де би, әрі батыр болған және елді

  • Керей мемлекетінің билеушісі Тоғрыл ханның Шыңғыс ханды тарих сахнасына көтеруі туралы тарихи мағлұматтар

    Тоғрыл зан Шыңғыс ханның әкесі Есугеймен анда болған Керей мемлекетінің ұлы билеушісі. Марқұз Бұйрық ханның бес ұлының бірі. Шамамен 1130 -1203 жылдар аралығында өмір сүрген. Хандық билік құрған жылдары 1168 – 1203 ж.ж. Тоғрыл хан билік құрған жылдары Керей мемлекеті ұлы Монғол үстіртіндегі сайын далада өзіндің саяси бағыт бағдар ұстанған және Еуразия құрлығына аты жайылған іргелі елге айналды. Орта ғвсырлардағы тарихшыларының жазба деректері бойынша сол кезде Керей мемлекетінің халық саны оған бағынышты рулар мен тайпаларды қосқанда тоғыз жүз мыңға дейін жеткен. Енді бір тарихи құжаттарда екі жүз мың жан болған деп жазылады. Олар ақылды хандарының арқасында алтын шатыр тіктіріп, алтын кеседен су ішкені жайында тамсана жазды. Сол заманда өте қуатты

  • Бағылан би.

    Алтын Орда хандығындағы мемлекет қайраткерлерінің бірі. Ол Тобыл өзені бойын мекендепті. Обаған өзенінің Тобылға құяр жерінде Бағылан то- ғайы, Бағылан талы, Бағылан қара суы, Бағылан көлі, Бағылан томары, Бағы- лан қыстауы, Бағылан шоғы, Бағылан өзегі деген жер — су аттары бор. Бағылан баһадүр қартайып, өз есімімен аталатын тоғайды мекендейтін өз аулында ауырып қайтыс болыпты. Оның сүйегі Тобыл өзенінің жарқабағына жерленген. Бағылан бидің Бопай есімді әйелінен Архат, Фархат, Сарымұрат атты ұлдары дүниеге келеді. Фархат батырдың Гүландам есімді әйелінен Та- наш, Аббас, Манас туады. Осы күнгі Қостанай облысының Меңдіқара, Ұзын- көл аудандарын, Солтүстік Қазақстан облысының және Қазақстанның басқа да жерлерін мекендейтін Ашамайлы Керейлер осы Танаштың ұрпақтары. Танаш Алтын Орда хандығының көрнекті адамдарының

  • Сібір хандығы немесе керей Тоғырұл ханның ұрпағы Тайбұға әулеттері билік құрған мемлекеттің қилы тағдыры мен тарихи аренадан жоғалуы

    Тарлан тарихтың бізге беймәлім тұстары көп, ақиқаты ашылмаған және әлі күнге дейін құпия парақтарынан өзіндік орын алған Тайбұға әулеттерінің орта ғасырларда билік құрған жұрты Сібір өлкесі немесе Сібір жұрты екендігі баршамызға аян. Керей Тоғрыл ханның Үкіден (кейбір шежіре аңыздарда Ұйқы дейді, ал қытай деректерінде Тоғрыл ханның бір ұлының есімі Ойху) туған немересі Тайбұға бұл аймақта он үшінші ғасырдың бірінші жартысында інісі Тайшықпен бірге Керей хандығынан қалған бір қауым елді соңына ертіп өз алдына жеке хандық құрып жер көлемі орасан зор аумаққа билігін жүргізді. Шыңғыс хан империясының ұлан-ғайыр Еуразия кеңістігінде билік құрған дәуірінде осы империяға тәуелді жеке өз алдына мемлекеттік құрылымы бар ел болған Тайбұға династиясы немесе Тайбұға жұртының тарих сахнасына

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: