|  |  |  | 

Köz qaras Tarih Qazaq şejiresi

Swrağan Raxmetwlı. ITELİ

… Bügin birneşe pendeler kerildesip jatqanın kördim. Şejiregerler sekildi. Arasında bäleqorları da bar. Bäri bilgir, kemel säuegey! Abaq babamnıñ “wrğaşı” ekenin öz közimen körgendey!? Älde bir rudıñ “it emip” öskenin biledi!? Men bolsam “atan tüye minip, tay jetektegen… ” ekenmin… Baqıtbek Bämiş menen de soraqı!?

Sebebi, onıñ ruı Iteli!!! Oylandım.Ne desem boladı!? Rasında qalay edi özi,ä!

… Kerey eli. Joşıdan silem tartadı. Erekşe odaq taypalar qwraması. HÜ ğasırda Mäurennahr men Horasanğa deyin qaptal jayğan. HÜİ ğasır batıstan şığısqa qaray üdergen wlı jwrt. Tañbası - kres. On eki ata Abaq. Şäkerim dana, soñınan ğwlama Mağauin ağam solay degen. İrgelisi – Jäntekey. Şamamen jan sanı 800.0 sandı ösken ru. Bwqaradan Bwqaqarağan alqabına deyingi jayılım keşken köşpeli el.

Al, On eki ata Abaqtıñ qwramında Iteli ruı bar. Öz kezeginde “noqta Kerey” atanğan eñseli äulet. Şamamen jan sanı 200.000-ğa juıq deydi. Bağınalınıñ kenjesi bolğan, jeli wstar Qoylaudan tarağan soñ solay ataluı äbden mümkin. Iteli – Aqpaqtı, Äumetäli, Aqmergen dep är salağa bölinetin körinedi. Qasietti Säbitwlı Zuqa qajınıñ wyıqtı aymağı.

“Iteli turalı köp derekter saqtalmağan.” Solay da şığar!? Alayda, Iteli atauı itke qatıstı emes sekildi. “Edil eli” nemese “Ed eli” boluı mümkin. Bwrınğı Qazara qazirgi Kaspi teñizine qwyatın Edil dariyasınıñ köbesinde Iteli (Ed eli) degen jer atauı bar. Solay tartsaq şe? Babaqwmar Qinayat inim ne deydi!?

Swrağan Raxmetwlı

Bakhytbek Bamyshuly Juırda Maqidolda aqsaqal meni köp izdepti. Jolığa almadım. Jarıqtıq osınday bir sözdiñ şığarın sezgen-au?! Bwlay demese Swrağan Swrağan bola ma? Sen ne bilesiñ, tegiñniñ atauın tektediñ be? dep twr ğoy. Joq! Türki balasınıñ Börini emgeni barşağa ayan. Anau Ata Şıñğıs hannıñ ata-babası Börte böri men Qwba Maral!Kereyge mälimi “Noqta ağası”. Sözdiñ tüp qazı, ejelgi mağınası Qara Jerge barıp qadaladı. Jerdi bağzı babalarımız solay ID dese kerek. Jaqsı lepes jarım ırıs. El Sözi. Abılay hannıñ tüsin oñğa jorısañ Ayıñ oñıñnan tuadı. Adam balasın maymıldan jaratqan ğalımdar da ötken. Asqar Süleymenov: «Basqa halıq maymıldan jaralsa jaralğan şığar, al, däl bizdiñ qazaq jılqıdan jaralğan» depti ğoy… Äzirge osı…

Swrağan Rahmetwlı Mwndağı bir anıq wğım – “ud”wğımı. Etüken – ejelgi türkilik kie. At kömgen orın.”Noqta Kerey” atauı qalayda jılqığa tartıp twr. Ud-ieli, ed-ieli, at-ieli atauları it twqımına qaray jürmey twr!? Babatekti Kere – jwrt kie twtqan tekgine beker “noqta” salmasa kerek. Mwnda bos boljam,tüs joramaldan göri anıq wsınıs kütiledi. Ru soyı mazaq bolmauı tiis. “It” soyın jek körmeymin. Alayda onı “at”- qa qaray tartuğa da negiz bar.”Ed”- ejelgi attılar jürgen wyıq. Attılı babam ie twtqan jerinde tuğan bir kieli wlığın “Edieli” deui de ğajap emes-ti. Al, oğan noqta salğan el Kerey! Wlı Qazaqtıñ bir tütini. Qazara (Qas-bw)-dan Altayğa deyingi dalada tek at izi ğana jatır. Al, at pen it Adam atamnıñ alğaşqı dosı.

Iqılas Ädilet Itieli ruı qırğızdarda da bar. Olarda Italı dep ataladı. It söziniñ leksika-grammatikalıq damu jolında birneşe gomogendi derbes mağınalı sözder qalıptastırğan. Mäselen, It, Ot, Et, At – bwlar zat esim qızmetinde. Al, osı tübirlerdiñ gomogendi variantı Ut, Wt tübirleri türki tilderinde tüpki mağınasın joğaltqan. Tek, hakas tiliniñ bir dialektsinde ut “böri, qasqır” degen mağınanı beredi. Bwnday tübir varianttarın tildik faktilerdi salıstırsaq: udmurt, kereyt, oymaut, torğaut, aymauıt – yağni etnonim qalıptastırğan. Ut tübiri köbine türki tilderinde onomastika, jasauda aktiv qoldanılğan. Türki-qazaq etnografiyalıq atuına jatatın qwt qalıptasuı da osı tübir negiz bolğan. Monosillabtıñ işki fleksiyalıq qwrılsı: qu+ut, mwnda köne qu tübiri “aq” tüsti bildiredi. Mäselen bwl tübir qıpşaqtardıñ kezindegi etnikalıq “quman” atauına negiz bolıp, aq-sarı öñdiler degen mağınanı bergen. Türki-qazaq tanımında qwt sözi eñ aldımen dästürli ayran süt taamdarına qaray aytılıp, aq dep atalatını belgili. Bwdan şığatın qortındı, kezindegi türkilik antroponimder Qwtlıq, Idiqwt, Täñirqwt dep aytılatını osıdan. It tübiri til damuınıñ eñ alğaşqı kezeñderinde, yağni türki tilderiniñ flektivti satısınan beri qalıptasıp jetken. Bwdan It söziniñ semantikasında birneşe türkilik etnotanımdıq ataular bar.
Itaalı ruı turalı miftik derekterdi Pliniy eñbekterinen kezdestiremiz.

Kökböri Mübarak Ed, Id – jer.
Ediqwt, Itikut – jer iesi.
Eden-jerden bolımsız biik üy tabanı.
Edir-qıltiğan şöp bası.
It – böriniñ ekinşi tergeu atı.
Edik – şwñqır.
Edil – qazan.
Töbe it – töbet.
Ite – qwdıq.
Iteru – tereñge qwlatu.
Iiu – tereñdeginiñ şığuı.
Iitil – bwlaqtıñ qaynarı.
Iilu- eñkeyu.
Iteli – tüp sözde tögilu, ağıp ketu, şaptarapqa jayılu degen ataudı bildiredi. Iteli ruında bwlaq qaynarına tabınıp, irkit pen ayrandı bwlaq qaynarına tögetin salt bar. Iteli şejiresinde osı ädet aytılmay qalmağan.

facebook paraqşasınan alındı

Related Articles

  • «Otan tarihındağı twlğalardıñ röli» attı ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötedi.

    Täuelsizdik merekesine oray Aqmola oblısı, Kökşetau qalası, “Dostar” mädeniet sarayında, «Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalasın jüzege asıru ayasında Otan tarihındağı twlğalardıñ röli» attı ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötedi. Şıñğıshan jäne odan keyingi qazaq handarı däuiriniñ qalıptasuına ıqpal etken twğırlı twlğa Twğırılhannıñ ömir jolı men erlik izderi moñğol, parsı, türik, qıtay, orıs, japon jazbalarında kezigip qana qalmay, Marko Polo, A.Andreev, N.A.Aristov, G.F.Miller, t.b. eñbekteri arqılı da älemge äygili. Tarihi twlğa – Twğırılhan esimin köteru El basınıñ «Bolaşaqqa bağdar: Ruhani Jañğıru», «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalası men prezidentimiz Q.Toqaevtıñ «Altın ordanıñ 750 jıldığın merekeleu» ayasındağı ündeuine say qolğa alınıp otır. Wlı dala twlğaların köterude QR Bilim jäne Ğılım minstrligi Ş.Ş.Uälihanov atındağı tarih

  • Şwbartaudan auğan “Bes qasqa”. 

    Slambek Jumagali Qazaqtıñ körmegen qorlığı, tartpağan azabı bar ma? Bwnday tauqımet keşegi Keñes däurinde de tiılğan joq. Abaq Kereydiñ işindegi Jastaban wrpaqtarı Semey öñirindegi Şwbartau audanın öz ata qonıstarı saylaydı. Tarihşılardıñ aytuına qarağanda Altaydan Jobalay bi azŞahantay batır Er Jänibekpen zöñgiles dos bolğan soñ, osı Baqanas özeniniñ boyın jaylay qonıstanıptı. Onıñ işinde Jastaban wrpaqtarı Begimbet atanıp, Beknazar-Qosay bolıp eki tarmaqqa bölinedi. Osı mañdı qonıstanğan osı eki atanıñ balası, biriniñ wpanı Şaqantay, ekinşisiniki Jobalay. YAğni,” Jondağı Jobalay eli”atanğan. Şaqantay batır osı eki atanıñ Bas qolbasşısı bolsa, Jobalay bi aqılman, äri töbe bii bolğan. Jobalaydıñ äkksi Bayseyitte tegin adam bolmaptı. Eldiñ aytısına qarağanda ol kisi de bi, äri batır bolğan jäne eldi

  • Kerey memleketiniñ bileuşisi Toğrıl hannıñ Şıñğıs handı tarih sahnasına köterui turalı tarihi mağlwmattar

    Toğrıl zan Şıñğıs hannıñ äkesi Esugeymen anda bolğan Kerey memleketiniñ wlı bileuşisi. Marqwz Bwyrıq hannıñ bes wlınıñ biri. Şamamen 1130 -1203 jıldar aralığında ömir sürgen. Handıq bilik qwrğan jıldarı 1168 – 1203 j.j. Toğrıl han bilik qwrğan jıldarı Kerey memleketi wlı Monğol üstirtindegi sayın dalada özindiñ sayasi bağıt bağdar wstanğan jäne Euraziya qwrlığına atı jayılğan irgeli elge aynaldı. Orta ğvsırlardağı tarihşılarınıñ jazba derekteri boyınşa sol kezde Kerey memleketiniñ halıq sanı oğan bağınıştı rular men taypalardı qosqanda toğız jüz mıñğa deyin jetken. Endi bir tarihi qwjattarda eki jüz mıñ jan bolğan dep jazıladı. Olar aqıldı handarınıñ arqasında altın şatır tiktirip, altın keseden su işkeni jayında tamsana jazdı. Sol zamanda öte quattı

  • Bağılan bi.

    Altın Orda handığındağı memleket qayratkerleriniñ biri. Ol Tobıl özeni boyın mekendepti. Obağan özeniniñ Tobılğa qwyar jerinde Bağılan to- ğayı, Bağılan talı, Bağılan qara suı, Bağılan köli, Bağılan tomarı, Bağı- lan qıstauı, Bağılan şoğı, Bağılan özegi degen jer — su attarı bor. Bağılan bahadür qartayıp, öz esimimen atalatın toğaydı mekendeytin öz aulında auırıp qaytıs bolıptı. Onıñ süyegi Tobıl özeniniñ jarqabağına jerlengen. Bağılan bidiñ Bopay esimdi äyelinen Arhat, Farhat, Sarımwrat attı wldarı düniege keledi. Farhat batırdıñ Gülandam esimdi äyelinen Ta- naş, Abbas, Manas tuadı. Osı küngi Qostanay oblısınıñ Meñdiqara, Wzın- köl audandarın, Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ jäne Qazaqstannıñ basqa da jerlerin mekendeytin Aşamaylı Kereyler osı Tanaştıñ wrpaqtarı. Tanaş Altın Orda handığınıñ körnekti adamdarınıñ

  • Sibir handığı nemese kerey Toğırwl hannıñ wrpağı Taybwğa äuletteri bilik qwrğan memlekettiñ qilı tağdırı men tarihi arenadan joğaluı

    Tarlan tarihtıñ bizge beymälim twstarı köp, aqiqatı aşılmağan jäne äli künge deyin qwpiya paraqtarınan özindik orın alğan Taybwğa äuletteriniñ orta ğasırlarda bilik qwrğan jwrtı Sibir ölkesi nemese Sibir jwrtı ekendigi barşamızğa ayan. Kerey Toğrıl hannıñ Ükiden (keybir şejire añızdarda Wyqı deydi, al qıtay derekterinde Toğrıl hannıñ bir wlınıñ esimi Oyhu) tuğan nemeresi Taybwğa bwl aymaqta on üşinşi ğasırdıñ birinşi jartısında inisi Tayşıqpen birge Kerey handığınan qalğan bir qauım eldi soñına ertip öz aldına jeke handıq qwrıp jer kölemi orasan zor aumaqqa biligin jürgizdi. Şıñğıs han imperiyasınıñ wlan-ğayır Euraziya keñistiginde bilik qwrğan däuirinde osı imperiyağa täueldi jeke öz aldına memlekettik qwrılımı bar el bolğan Taybwğa dinastiyası nemese Taybwğa jwrtınıñ tarih sahnasına

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: