|  |  |  | 

Köz qaras Tarih Qazaq şejiresi

Swrağan Raxmetwlı. ITELİ

… Bügin birneşe pendeler kerildesip jatqanın kördim. Şejiregerler sekildi. Arasında bäleqorları da bar. Bäri bilgir, kemel säuegey! Abaq babamnıñ “wrğaşı” ekenin öz közimen körgendey!? Älde bir rudıñ “it emip” öskenin biledi!? Men bolsam “atan tüye minip, tay jetektegen… ” ekenmin… Baqıtbek Bämiş menen de soraqı!?

Sebebi, onıñ ruı Iteli!!! Oylandım.Ne desem boladı!? Rasında qalay edi özi,ä!

… Kerey eli. Joşıdan silem tartadı. Erekşe odaq taypalar qwraması. HÜ ğasırda Mäurennahr men Horasanğa deyin qaptal jayğan. HÜİ ğasır batıstan şığısqa qaray üdergen wlı jwrt. Tañbası - kres. On eki ata Abaq. Şäkerim dana, soñınan ğwlama Mağauin ağam solay degen. İrgelisi – Jäntekey. Şamamen jan sanı 800.0 sandı ösken ru. Bwqaradan Bwqaqarağan alqabına deyingi jayılım keşken köşpeli el.

Al, On eki ata Abaqtıñ qwramında Iteli ruı bar. Öz kezeginde “noqta Kerey” atanğan eñseli äulet. Şamamen jan sanı 200.000-ğa juıq deydi. Bağınalınıñ kenjesi bolğan, jeli wstar Qoylaudan tarağan soñ solay ataluı äbden mümkin. Iteli – Aqpaqtı, Äumetäli, Aqmergen dep är salağa bölinetin körinedi. Qasietti Säbitwlı Zuqa qajınıñ wyıqtı aymağı.

“Iteli turalı köp derekter saqtalmağan.” Solay da şığar!? Alayda, Iteli atauı itke qatıstı emes sekildi. “Edil eli” nemese “Ed eli” boluı mümkin. Bwrınğı Qazara qazirgi Kaspi teñizine qwyatın Edil dariyasınıñ köbesinde Iteli (Ed eli) degen jer atauı bar. Solay tartsaq şe? Babaqwmar Qinayat inim ne deydi!?

Swrağan Raxmetwlı

Bakhytbek Bamyshuly Juırda Maqidolda aqsaqal meni köp izdepti. Jolığa almadım. Jarıqtıq osınday bir sözdiñ şığarın sezgen-au?! Bwlay demese Swrağan Swrağan bola ma? Sen ne bilesiñ, tegiñniñ atauın tektediñ be? dep twr ğoy. Joq! Türki balasınıñ Börini emgeni barşağa ayan. Anau Ata Şıñğıs hannıñ ata-babası Börte böri men Qwba Maral!Kereyge mälimi “Noqta ağası”. Sözdiñ tüp qazı, ejelgi mağınası Qara Jerge barıp qadaladı. Jerdi bağzı babalarımız solay ID dese kerek. Jaqsı lepes jarım ırıs. El Sözi. Abılay hannıñ tüsin oñğa jorısañ Ayıñ oñıñnan tuadı. Adam balasın maymıldan jaratqan ğalımdar da ötken. Asqar Süleymenov: «Basqa halıq maymıldan jaralsa jaralğan şığar, al, däl bizdiñ qazaq jılqıdan jaralğan» depti ğoy… Äzirge osı…

Swrağan Rahmetwlı Mwndağı bir anıq wğım – “ud”wğımı. Etüken – ejelgi türkilik kie. At kömgen orın.”Noqta Kerey” atauı qalayda jılqığa tartıp twr. Ud-ieli, ed-ieli, at-ieli atauları it twqımına qaray jürmey twr!? Babatekti Kere – jwrt kie twtqan tekgine beker “noqta” salmasa kerek. Mwnda bos boljam,tüs joramaldan göri anıq wsınıs kütiledi. Ru soyı mazaq bolmauı tiis. “It” soyın jek körmeymin. Alayda onı “at”- qa qaray tartuğa da negiz bar.”Ed”- ejelgi attılar jürgen wyıq. Attılı babam ie twtqan jerinde tuğan bir kieli wlığın “Edieli” deui de ğajap emes-ti. Al, oğan noqta salğan el Kerey! Wlı Qazaqtıñ bir tütini. Qazara (Qas-bw)-dan Altayğa deyingi dalada tek at izi ğana jatır. Al, at pen it Adam atamnıñ alğaşqı dosı.

Iqılas Ädilet Itieli ruı qırğızdarda da bar. Olarda Italı dep ataladı. It söziniñ leksika-grammatikalıq damu jolında birneşe gomogendi derbes mağınalı sözder qalıptastırğan. Mäselen, It, Ot, Et, At – bwlar zat esim qızmetinde. Al, osı tübirlerdiñ gomogendi variantı Ut, Wt tübirleri türki tilderinde tüpki mağınasın joğaltqan. Tek, hakas tiliniñ bir dialektsinde ut “böri, qasqır” degen mağınanı beredi. Bwnday tübir varianttarın tildik faktilerdi salıstırsaq: udmurt, kereyt, oymaut, torğaut, aymauıt – yağni etnonim qalıptastırğan. Ut tübiri köbine türki tilderinde onomastika, jasauda aktiv qoldanılğan. Türki-qazaq etnografiyalıq atuına jatatın qwt qalıptasuı da osı tübir negiz bolğan. Monosillabtıñ işki fleksiyalıq qwrılsı: qu+ut, mwnda köne qu tübiri “aq” tüsti bildiredi. Mäselen bwl tübir qıpşaqtardıñ kezindegi etnikalıq “quman” atauına negiz bolıp, aq-sarı öñdiler degen mağınanı bergen. Türki-qazaq tanımında qwt sözi eñ aldımen dästürli ayran süt taamdarına qaray aytılıp, aq dep atalatını belgili. Bwdan şığatın qortındı, kezindegi türkilik antroponimder Qwtlıq, Idiqwt, Täñirqwt dep aytılatını osıdan. It tübiri til damuınıñ eñ alğaşqı kezeñderinde, yağni türki tilderiniñ flektivti satısınan beri qalıptasıp jetken. Bwdan It söziniñ semantikasında birneşe türkilik etnotanımdıq ataular bar.
Itaalı ruı turalı miftik derekterdi Pliniy eñbekterinen kezdestiremiz.

Kökböri Mübarak Ed, Id – jer.
Ediqwt, Itikut – jer iesi.
Eden-jerden bolımsız biik üy tabanı.
Edir-qıltiğan şöp bası.
It – böriniñ ekinşi tergeu atı.
Edik – şwñqır.
Edil – qazan.
Töbe it – töbet.
Ite – qwdıq.
Iteru – tereñge qwlatu.
Iiu – tereñdeginiñ şığuı.
Iitil – bwlaqtıñ qaynarı.
Iilu- eñkeyu.
Iteli – tüp sözde tögilu, ağıp ketu, şaptarapqa jayılu degen ataudı bildiredi. Iteli ruında bwlaq qaynarına tabınıp, irkit pen ayrandı bwlaq qaynarına tögetin salt bar. Iteli şejiresinde osı ädet aytılmay qalmağan.

facebook paraqşasınan alındı

Related Articles

  • Şıñğıs han jäne onıñ zamanı Mwhtar Mağauin ekinşi kitap wyısqan ülıs

    birinşi bölim büliñğir i t a r a u tauarihtıñ bäsi alqissa, qyat bartan-bahadwrdıñ wlı esugei onan özenin boylap, qws salıp jür eken. kenet, atan tüye jegilgen, nayqala jıljıp, jaqındap qalğan qarağwt küymeni közi şaladı. attı qosşısı bar. bwl – jäuinger merkit taypasınıñ jetekşi äuletinen şıqqan eke-çiledu bolatın. qalıñ qoñırattıñ olqwnwt ruınan qız alıp kele jatqan. jaña tüsken kelinşeginiñ esimi – ögelin edi. iende kezdesken ekeu dala räsimimen sälemdesti me, jön swrastı ma – belgisiz. anığı – esugeidiñ közi qalbağay astı, kün times köleñkede otırğan ögelinge tüsedi. jas qız, şındığında beti jaña aşılğan kelinşek ğäjäyip swlu eken. örkeude jigittiñ jüregi şım etip, öne boyın özgeşe sezim qwrsağanı kümänsiz. birden-aq, «mwnday

  • Qwdiretti Kerey handığı

      Kerey handığı – qazaq halqınıñ tarihında erekşe orın alatın orta ğasırlıq feodaldıq memleket Handıq territoriyası ejelgi ğwndar men kök türikteriniñ ataqonısı Ortalıq Moñğoliyada boldı. Şığısta tatarlar taypalıq odağı men qamağ moñğoldarmen, batısta Nayman handığımen, oñtüstikte Tañğıt memleketimen, soltüstiginde merkittermen şektesip jattı. Handıq qwramındağı ru- taypalar keyin kele qazaq halqınıñ bir böligin qwradı, olar Orta jüzdiñ kerey taypası, arğınnıñ tobıqtı ruı, Wlı jüzdiñ alban taypası, kişi jüzdiñ kereyt taypası osı handıqtağı ru taypalar boldı. Kereylerdiñ arğı tegi Kerey taypalıq odağınıñ şığu tegi köbinde sänbeylerge barıp tireledi, köne sänbey molalarındağı süyekterge jasalğan zertteulerde mwnı rastaydı. Degenmen osı taypalıq odaqqa ğwnnıñ sarqınşaqtarımen deñleñderdiñde qatısı bar ekenin ayta ketu kerek. Ejelge mekeni Bayqal

  • SMAĞWL SÄDUAQASWLI – BELGİLİ MEMLEKET JÄNE KÖRNEKTİ QOĞAM QAYRATKERİ

    Smağwl Säduaqaswlı süyeginiñ Astanağa jetkizilui. 2011 jılı Astanağa körnekti qoğam jäne memleket qayratkeri, belgili ağartuşı, Qazaq avtonomiyası ağartu salasınıñ ministri, qazaqtıñ wltjandı azamatı, ötken ğasırdıñ otızınşı jıldarında Mäskeude jwmbaq jağdayda qaytıs bolğan Smağwl Säduaqaswlınıñ süyegi Qazaqstanğa jetkizildi. Astana äuejayı Alaş qayratkerleriniñ bügingi wrpaqtarımen tolığıp, elge kelgen Smağwl Säduaqaswlınıñ süyegin bütindey Qazaq jwrtı bolıp qarsı alğan bolatın. Bärimizge mälim bolğanday onıñ denesi örtelip, süyegi kişigirim sauıtqa salınıp, Mäskeudegi Don ziratınıñ aumağına qoyılğan eken. Şağın ğana patriottar tobınıñ küşimen onıñ süyegi elge jetkiziledi. Ol soñğı jıldarda Otanına «qayta oralğan» alaş qayratkerleriniñ alğaşqısı boldı. Onıñ äkesi tört jıldan keyin dañqtı wldıñ äkesi bolğanı üşin ğana quğın-sürginge wşırağan. Tiri qalğan tuğan-tuıstarı «halıq jauınıñ tuısı»

  • Şarqi Türkistanşıl men Çin Türkistanşıl arasındağı qaqtığıs

    1947-1948 jıldıñ örara kezeñinde Ürimjidegi qazaq igi-jaqsıları men ziyalıları, sayasatkerleri ölkelik ükimettiñ törağa, hatşılarımen birlesip Ürimji qalasına qarastı Qaratau (qıtayşa 南山) baurayında Naurız merekesin toylap şağın qwrıltay jinalısın ötkizedi. Naurız merekesine tigilgen onşaqtı kigiz üydiñ jäne ölkelik ükimet törağaları men äskeri adamdardıñ (qazaq äskeri de bar) suretin anıq köre alasız. 1947-1948 jıldarı Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter arasındağı qırğiqabaq qaqtığıs qattı uşığıp twrğan kez edi. 1946-1947-1948 jıldarı Manas, Qwtıbi, Böken (Fukañ), Jemsarı, Şonjı, Mori audandarınan qazaq äskeri jasaqtalıp Manas özeniniñ künbatıs betindegi Şarqi Türkistan äskerine arnayı qarulı qorğanısqa ötken kezeñ edi. Sonımen Manastı şekara etken Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter bolıp eki jaqqa bölingen qazaqtardıñ sayasi

  • Swrağan Rahmetwlı. Qazaq Ordası jäne Oyrattar

    (1456-1697 jj) Bügingi kün tärtibinde twratın mäselelerdiñ eñ märtebelisi – wlt mäselesi. Dünie älemniñ bir ülken müyisinde qazaq degen bir şoğır etnos qalıptastı. Özindik mädenieti men  mentaliteti bar, özine tağdırdan berilgen qasieti bar osı qazaqtar. Wlı şejireşi Mwhtar Mağauin bwnı «…ejelgi türik jwrtınıñ qıpşaq tektes ruların biriktirgen wlı memleket…» dedi. Küre tamırı – oñ qanatta Aq Orda, sol qanatta Kök Orda dep äspettelgen wlt öz kezeñinde etnikalıq twtastıqtı tu etip özine özi egelik etti. Wlttı eşkim qoldan jasamaydı. Bölşek emes, özine layıq twtastıqtı qoldana bilgen wlt sol kieli öñirdegi irgeli şañıraqtı aynala qorşağan Qazaq Ordasınıñ qwrılımı edi. Büginderi sol tarihtıñ jaña jalğası täuelsiz el bolıp besigin tüzedi. Dälirek aytsaq tört

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: