|  |  |  | 

Köz qaras Tarih Qazaq şejiresi

Swrağan Raxmetwlı. ITELİ

… Bügin birneşe pendeler kerildesip jatqanın kördim. Şejiregerler sekildi. Arasında bäleqorları da bar. Bäri bilgir, kemel säuegey! Abaq babamnıñ “wrğaşı” ekenin öz közimen körgendey!? Älde bir rudıñ “it emip” öskenin biledi!? Men bolsam “atan tüye minip, tay jetektegen… ” ekenmin… Baqıtbek Bämiş menen de soraqı!?

Sebebi, onıñ ruı Iteli!!! Oylandım.Ne desem boladı!? Rasında qalay edi özi,ä!

… Kerey eli. Joşıdan silem tartadı. Erekşe odaq taypalar qwraması. HÜ ğasırda Mäurennahr men Horasanğa deyin qaptal jayğan. HÜİ ğasır batıstan şığısqa qaray üdergen wlı jwrt. Tañbası - kres. On eki ata Abaq. Şäkerim dana, soñınan ğwlama Mağauin ağam solay degen. İrgelisi – Jäntekey. Şamamen jan sanı 800.0 sandı ösken ru. Bwqaradan Bwqaqarağan alqabına deyingi jayılım keşken köşpeli el.

Al, On eki ata Abaqtıñ qwramında Iteli ruı bar. Öz kezeginde “noqta Kerey” atanğan eñseli äulet. Şamamen jan sanı 200.000-ğa juıq deydi. Bağınalınıñ kenjesi bolğan, jeli wstar Qoylaudan tarağan soñ solay ataluı äbden mümkin. Iteli – Aqpaqtı, Äumetäli, Aqmergen dep är salağa bölinetin körinedi. Qasietti Säbitwlı Zuqa qajınıñ wyıqtı aymağı.

“Iteli turalı köp derekter saqtalmağan.” Solay da şığar!? Alayda, Iteli atauı itke qatıstı emes sekildi. “Edil eli” nemese “Ed eli” boluı mümkin. Bwrınğı Qazara qazirgi Kaspi teñizine qwyatın Edil dariyasınıñ köbesinde Iteli (Ed eli) degen jer atauı bar. Solay tartsaq şe? Babaqwmar Qinayat inim ne deydi!?

Swrağan Raxmetwlı

Bakhytbek Bamyshuly Juırda Maqidolda aqsaqal meni köp izdepti. Jolığa almadım. Jarıqtıq osınday bir sözdiñ şığarın sezgen-au?! Bwlay demese Swrağan Swrağan bola ma? Sen ne bilesiñ, tegiñniñ atauın tektediñ be? dep twr ğoy. Joq! Türki balasınıñ Börini emgeni barşağa ayan. Anau Ata Şıñğıs hannıñ ata-babası Börte böri men Qwba Maral!Kereyge mälimi “Noqta ağası”. Sözdiñ tüp qazı, ejelgi mağınası Qara Jerge barıp qadaladı. Jerdi bağzı babalarımız solay ID dese kerek. Jaqsı lepes jarım ırıs. El Sözi. Abılay hannıñ tüsin oñğa jorısañ Ayıñ oñıñnan tuadı. Adam balasın maymıldan jaratqan ğalımdar da ötken. Asqar Süleymenov: «Basqa halıq maymıldan jaralsa jaralğan şığar, al, däl bizdiñ qazaq jılqıdan jaralğan» depti ğoy… Äzirge osı…

Swrağan Rahmetwlı Mwndağı bir anıq wğım – “ud”wğımı. Etüken – ejelgi türkilik kie. At kömgen orın.”Noqta Kerey” atauı qalayda jılqığa tartıp twr. Ud-ieli, ed-ieli, at-ieli atauları it twqımına qaray jürmey twr!? Babatekti Kere – jwrt kie twtqan tekgine beker “noqta” salmasa kerek. Mwnda bos boljam,tüs joramaldan göri anıq wsınıs kütiledi. Ru soyı mazaq bolmauı tiis. “It” soyın jek körmeymin. Alayda onı “at”- qa qaray tartuğa da negiz bar.”Ed”- ejelgi attılar jürgen wyıq. Attılı babam ie twtqan jerinde tuğan bir kieli wlığın “Edieli” deui de ğajap emes-ti. Al, oğan noqta salğan el Kerey! Wlı Qazaqtıñ bir tütini. Qazara (Qas-bw)-dan Altayğa deyingi dalada tek at izi ğana jatır. Al, at pen it Adam atamnıñ alğaşqı dosı.

Iqılas Ädilet Itieli ruı qırğızdarda da bar. Olarda Italı dep ataladı. It söziniñ leksika-grammatikalıq damu jolında birneşe gomogendi derbes mağınalı sözder qalıptastırğan. Mäselen, It, Ot, Et, At – bwlar zat esim qızmetinde. Al, osı tübirlerdiñ gomogendi variantı Ut, Wt tübirleri türki tilderinde tüpki mağınasın joğaltqan. Tek, hakas tiliniñ bir dialektsinde ut “böri, qasqır” degen mağınanı beredi. Bwnday tübir varianttarın tildik faktilerdi salıstırsaq: udmurt, kereyt, oymaut, torğaut, aymauıt – yağni etnonim qalıptastırğan. Ut tübiri köbine türki tilderinde onomastika, jasauda aktiv qoldanılğan. Türki-qazaq etnografiyalıq atuına jatatın qwt qalıptasuı da osı tübir negiz bolğan. Monosillabtıñ işki fleksiyalıq qwrılsı: qu+ut, mwnda köne qu tübiri “aq” tüsti bildiredi. Mäselen bwl tübir qıpşaqtardıñ kezindegi etnikalıq “quman” atauına negiz bolıp, aq-sarı öñdiler degen mağınanı bergen. Türki-qazaq tanımında qwt sözi eñ aldımen dästürli ayran süt taamdarına qaray aytılıp, aq dep atalatını belgili. Bwdan şığatın qortındı, kezindegi türkilik antroponimder Qwtlıq, Idiqwt, Täñirqwt dep aytılatını osıdan. It tübiri til damuınıñ eñ alğaşqı kezeñderinde, yağni türki tilderiniñ flektivti satısınan beri qalıptasıp jetken. Bwdan It söziniñ semantikasında birneşe türkilik etnotanımdıq ataular bar.
Itaalı ruı turalı miftik derekterdi Pliniy eñbekterinen kezdestiremiz.

Kökböri Mübarak Ed, Id – jer.
Ediqwt, Itikut – jer iesi.
Eden-jerden bolımsız biik üy tabanı.
Edir-qıltiğan şöp bası.
It – böriniñ ekinşi tergeu atı.
Edik – şwñqır.
Edil – qazan.
Töbe it – töbet.
Ite – qwdıq.
Iteru – tereñge qwlatu.
Iiu – tereñdeginiñ şığuı.
Iitil – bwlaqtıñ qaynarı.
Iilu- eñkeyu.
Iteli – tüp sözde tögilu, ağıp ketu, şaptarapqa jayılu degen ataudı bildiredi. Iteli ruında bwlaq qaynarına tabınıp, irkit pen ayrandı bwlaq qaynarına tögetin salt bar. Iteli şejiresinde osı ädet aytılmay qalmağan.

facebook paraqşasınan alındı

Related Articles

  • Bılq-sılq jauap… Bılq-sılq ister…

    Bwdan bwrın Mäjilistegi «Halıqtıq kommunister» frakciyasınıñ atınan deputat Ayqın Qoñırovtıñ däri-därmek bağasın retteu turalı Densaulıq saqtau ministri Eljan Birtanovqa joldağan saualı turalı jazğan bolatınbız. («Däri-därmektiñ bağası qaşan retteledi, Birtanov mırza?»., «Kerey kz, 18.04.2019 jıl.) Onda deputat qoldanıstağı zañnamağa däri-därmek bağasın memlekettik retteu boyınşa özgerister engizilgenin, osığan baylanıstı ministrliktiñ qanday şaralar qoldanatını swralğan. «Ötken jıldıñ alğaşqı toqsanımen salıstırğanda, 2019 jıldıñ birinşi toqsanında däri-därmekter bağası 8,4%-ğa qımbattağan. Bwl basqa bağalardıñ ösuinen 1,7 ese artıq. Bwl jağday däri-därmekter bağası qımbattauınıñ ob'ektivti jäne sub'ektivti sebepterin şwğıl türde anıqtaudı qajet etedi. Bwğan qosa bölşektik narıqta payda tüsimi az arzan däri-därmekterdi ığıstırıp, qımbat däri- därmek saudasın damıtu qaupi da bar. Statistika komitetiniñ mälimeti boyınşa, ötken jılı

  • Dosım Sätpaev: “Eski kadrlarmen jüyeni jañartu mümkin emes”

    Petr TROCENKO Sayasattanuşı Dosım Sätpaev. Almatı, 5 mausım 2019 jıl. Täuekeldi bağalau tobınıñ jetekşisi Dosım Sätpaev Azattıqqa bergen swhbatında Qazaqstanda saylaualdı nasihattıñ qalay ötkeni jäne jaña prezidentti işki jäne sırtqı sayasatta qanday sınaq kütip twrğanı turalı ayttı. Azattıq: Qazaqstandağı saylaualdı nasihatı türlişe bağalanıp jatır. Bir jaq bäseke men sayasi balama bar deydi. EQIW missiyası bastağan ekinşi jaq saylaualdı nasihatın süreñsiz, azın-aulaq wran men bilbordtan aspaytın nauqan dep sipattaydı. Bwl saylaualdı nasihatın tartıstı bäseke deuge kele me? Dosım Sätpaev: Bwl saylau baqılau tizginin uısınan şığarmağan birinşi prezidenttiñ (Nwrswltan Nazarbaev – red.) bilikti mwragerge tapsıru procesin zañdastıru äreketi ekenin negizge alu kerek. Sondıqtan saylau oyınşılardıñ bäri özderine berilgen röli men ornın jaqsı biletin spektakl'ge

  • TOĞWRIL HANNIÑ «TONIMEN TUĞAN WLI» JÄNE OLARDIÑ ARASINDAĞI TÜYTKİLDER

    Janımhan Oşan   Tarihi ädebietterde, mwnda Raşid ad-dinniñ äygili eñbeginde, «Moñğoldıñ qwpiya şejiresinde», «YUan şi» (yuan' patşalığı tarihı) kitabında kereydiñ Toğwrıl Oñ hanı men Temüjinniñ qarım-qatınasına toqtalğan kezde, attöbelindey azğana moñğoldıñ Esugey esimdi bahadüriniñ jetimi – Temüjinniñ öz ağayındarı Tayşığwttardan jäbir körip, «köleñkeni jarşı qıp, qılqwyrıqtı qamşı qıp» tağdırdıñ tälkegine wşırap, Toğwrıl hanı «äkemizdiñ andası bolğandıqtan, äkemiz siyaqtı ğoy» dep, äke ornına äke twtıp, qayın jwrtı – qoñırattar bergen qara bwlğın işigin alıp, oğan sälem bere baruınan bastaydı. «Äkeñ ölse ölsin, äkeñdi köre qalğan ölmesin» demekşi, Temüjinniñ saparı sätti bolıp şığadı. Pana twta barğan äkesiniñ köne «Andası» Toğwrıl han ağınan jarılıp: Mınau bwlğın işiktiñ, Qolqasına jaramın. Bıtırağan eliñniñ, Basın qosa

  • Ğılımsız öndiris dami almaydı

      Kez kelgen eldiñ ekonomikası ğılım jetistikterin öndiriske engizbey dami almaydı. Ğılımi jetistikterdiñ negizinde jasalğan üzdik önimder ğana halıqaralıq rınokta bäsekelestikke qabiletti bola aladı. Al bizdiñ öndirisşilerimiz ğılımi-zertteu jäne täjiribelik-konstruktorlıq jwmıstarğa köñil bölmeydi. Sarapşılardıñ zertteuine qarağanda älemdegi üzdik tauar öndiruşiler ötken ğasırdıñ ayağımen salıstırğanda ğılımi-zertteu jwmıstarına bölinetin şığıstarın 7 ese arttırğan. Al bizdiñ barlıq menşiktegi öndirisşilerimiz soñğı bes jılda bwl taraptağı şığındarın ünemi azaytumen keledi. Qazir ol İJÖ-niñ 0,12 payızdıq ülesine deyin tüsken. Bwl damığan elder tügil damuşı elderdiñ arasındağı eñ tömengi körsetkişterdiñ biri. 2018 jılı bizdiñ ğılımğa köñil bölgen käsiporındarımızdıñ sanı 384 qana boldı, al bwdan 10 jıl bwrın onıñ sanı 438 bolatın. Käsiporında ğılımmen aynalısatın qızmetkerler sanı da

  • Toqaev: “Jer şeteldikterge satılmaydı”

    Qostanay oblısı  Jer turalı oyın Qasım-Jomart Toqaev oblıstıñ auıl şaruaşılığı önimin öndiruşilermen kezdesuinde ayttı. – Basqa oblıstardağıday mwnda da belgili bir mäseleler bar. Biraq, Ükimettiñ kömegimen bwl problemalardı şeşu jwmıstarı küşeytiledi. Al, jer mäselesine keler bolsaq, kim jwmıs isteydi, jer soğan tiesili. Ekinşiden, jer şeteldikterge satılmaydı. Bwl meniñ Prezident retinde tübegeyli wstanımım, – dedi Memleket basşısı. Kezdesuge qatısuşılar auıl şaruaşılığı eñbekkerlerine memlekettik tarapınan körsetilip jatqan qoldau üşin Qasım-Jomart Toqaevqa alğıs ayttı.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: