|  | 

Swhbattar

“Dombıra tartıp, qazaqşa än salatın buınnıñ soñımız ba dep qorqamın”


Germaniyanıñ Hatcenport auılında. Suret avtorı - Talğar Dälelğazı.

Germaniyanıñ Hatcenport auılında. Suret avtorı – Talğar Dälelğazı.

Türkiyada tuıp, Franciyada twrğan, arğı tegi altaylıq qazaq Ömir Özkalp Germaniyada käsipkerge aynaldı. Türkiyada – “Omer”, Franciyada – “Viktor-Zafer” atanğan Ömir şettegi qazaq jastarınıñ ana tilinen ajırap bara jatqanın aytıp qınjıladı.

Türkiyanıñ Altay auılında tamızdıñ 30-ı – jergilikti Jeñis küni tuğan Ömir Özkalpqa ata-anası azan şaqırıp, Zafer (türikşeden “jeñis” dep audarıladı – red.) dep at qoyğan. Biraq üy-işi men qwrdastarı Ömir dep atap ketken. Mektepke barğan kezinde qwjatındağı esimi laqap atınıñ türikşe formasında “Omer” dep jazılıp ketken. Keyin käsip izdep Europağa qonıs audarğan ol Franciya azamattığın alar kezde “Viktor” degen esim jalğap alğan. Mwnıñ da mağınası – “jeñis”.

Qıtayda kommunisterdiñ quğınına wşırap, Gobi men Taklamakan asıp, Kaşmirge ötken qazaqtardıñ wrpağı üşin Türkiyada bilim alıp, Franciyada täjiribe jinap, Germaniyada käsipker atanu ülken bir jeñis ispetti.

TERİDEN KIİM TİGU

Ömir äskeri mindetin Stambul qalasında ötegenin aytadı. Orta mektepten asıp äri oqımağan. 1988 jılı äskerden oralğan soñ jwmıs izdep Europağa attanğan. Franciyağa ornıqqan ülken eki ağasınıñ teriden kiim tigetin käsipornında jwmıs istepti.

- Atalarım Qıtaydan qonıs audarğan ğoy. Alğaş Türkiya jerine kelgende zauıttan şıqqan teriniñ qaldıqtarı tau bolıp üyilip jatatın bolsa kerek. Solardıñ qiındısın alıp, qolğap, qwlaqşın sekildi bwyımdar tikken. Keyin bwl olardıñ käsibine aynalıp ketken. Teri önimderinen kiim tigu önerin Franciyağa kelgennen keyin de jalğastırdıq, – deydi ol.

Ömir Özkalptıñ dämhanasınıñ işki körinisi. Germaniya, Hatcenport auılı. Foto avtorı - Talğar Dälelğazı.

Ömir Özkalptıñ dämhanasınıñ işki körinisi. Germaniya, Hatcenport auılı. Foto avtorı – Talğar Dälelğazı.

Ömirdiñ aytuınşa, teriden kiim tigetin cehtar Europada 1990 jıldardıñ ortasına qaray jabıla bastağan. Köptegen qazaq jwmıssız qalğan. Teriden kiim tigetin ismer Türkiya qazaqtarı üşin basında francuz tilin üyrenu qajet emestey köringen. Alayda til bilmeu jwmıssız qalğan qazaqtardıñ basqa qızmetke ornalasuına twsau bolğan. Tuıstarınıñ arasında jwmıssız retinde tirkelip, järdemaqı alıp otırğandarı da bolğan.

Biraq Ömir francuzşası naşar kezde äuejayda jolauşılardıñ jügin tasudan bastap, ğimarattardı boyap, ärleu sekildi qara jwmıstıñ barlığın istegenin aytadı. Bir uaqıt türikterdiñ dämhanasında döner pisirgen. Keyin tilin jetildire kele meyramhanalarda türli tağam dayarlaytın aspazğa aynalğan.

MOZEL' JAĞASINDAĞI QONAQ ÜY

2001 jılı Franciya azamattığın alğan soñ üş jıldan keyin Ömir Germaniyağa Qıtaydıñ Ürimji qalasınan oquğa kelgen Nwrgül esimdi qazaq qızımen bas qosıp, şañıraq kötergen. Qazir Germaniyanıñ oñtüstik-batısındağı Reynland-Pfal'c jeriniñ Hatcenport auılında twradı. 700 twrğını bar auılda basqa qazaq otbası joq.

- Eki saydıñ arasında ornalasqan şağın qalaşıq, janında Mozel' özeni ağıp jatır. Jergilikti jwrt jüzim ösiredi, ataqtı “Mozel'” şarabı bizden şığadı. Bwl özi bir jağı Franciyamen, ekinşi jağı Bel'giyamen şektesken, üşinşi jağı Gollandiyamen tüyisken, Germaniyanıñ şekarasında jatqan auıl. Kel'nge jeñil kölikpen bir-aq sağatta jetemin, – dep sipattadı Ömir qazirgi mekenin.

Germaniyanıñ Hatcenport auılında twratın etnikalıq qazaq Ömir Özkalp (ortada) qonaq üyiniñ aldında turistermen suretke tüsip twr. Suret avtorı - Talğar Dälelğazı.

Germaniyanıñ Hatcenport auılında twratın etnikalıq qazaq Ömir Özkalp (ortada) qonaq üyiniñ aldında turistermen suretke tüsip twr. Suret avtorı – Talğar Dälelğazı.

53 jastağı käsipker qazaq tört jıl bwrın Mozel' özeniniñ jağasında ornalasqan üş qabattı ğimarattı 90 mıñ euroğa aukcion arqılı satıp alıp, qonaq üy men dämhanağa aynaldırğan.

- Basında “üy alamın” degen josparım bolğan edi. Ol kezde Kel'n qalasında twratınbız. Ol jaqta üydiñ qwnı bir million euro twradı. Qazirgi twrıp jatqan jerimizde de [üydi] kem degende 700 mıñ euroğa alasıñ. Mınau bankte kepildikte twrğan ğimarat eken. Eşkim paydalanbağan. Esik-terezesi de joq. İşi qoqısqa tolı bolatın. Sonı jalğız özim eki jıl boyı jöndep, retke keltirdim. Mine, eki jıldan beri sol beynetimniñ zeynetin körip jatırmın, – dedi ol Azattıqqa.

Ömir men Nwrgül keluşilerge aziyalıq tağamdar mäzirin wsınadı. Olardıñ arasında qazaqşa asılğan et pen quırdaq ta bar. Klientteriniñ bir böligi – Sovet odağı qwlağan soñ Qazaqstannan Germaniyağa qonıs audarğan nemister men orıstar.

- Jwbayım Ürimjiden kelgennen keyin arasında wyğırlardıñ da, qıtaydıñ da tamağın jasaydı, – deydi Ömir.

Germaniyanıñ Hatcenport auılında twratın Ömir Özkalptıñ qonaq üyiniñ dämhanası. Suret avtorı - Talğar Dälelğazı.

Germaniyanıñ Hatcenport auılında twratın Ömir Özkalptıñ qonaq üyiniñ dämhanası. Suret avtorı – Talğar Dälelğazı.

Qonaq üydiñ kire berisi men dämhananıñ işin qazaqşa oyu-örnekpen bezendirgen käspker osılayşa bir jağınan qonaqtardı tartıp, ekinşiden tuğan mädenietin jarnamalaytının aytadı.

- Bükil Europadan men siyaqtı qazaqşa [erkin] söyleytin bir adam tapsañdar quanar edim, – deydi ol quaqılana.

“QAZAQŞA SÖYLEYTİNDER AZAYIP BARADI”

Ömir rasımen de qazaqşa öte jatıq söyleydi. Bwl qabiletin “bala küninde atası bergen tärbieniñ arqası” dep tüsindirdi. Onıñ sözinşe, qazir Europa tügili Türkiyada twratın jas qazaqtar da ana tilin wmıta bastağan. Al Europada qonıstanğan qazaqtardıñ basım böligi “türiktiñ mektebi men meşitinde jinaladı”.

Avstriyadağı qazaq mädeni ortalığı jetekşisi Qızırhan Şolpan. Suret jeke mwrağatınan alındı.
OQI OTIRIÑIZ

Jastardıñ ana tilin üyrenuine mümkinşilik joq

Üyde tek qazaq tilinde söyleudi talap etetin Ömir qızınıñ “qazaq, nemis, ağılşın jäne francuz tilinde söyleytinin” de söz arasına qıstıra ketti.

- Özim öleñ aytamın, dombıra şertemin. Äkem dombıraşı edi. Ülken ağam da dombıranı jaqsı tartatın. Qazir Europadağı qazaqtardıñ arasında dombıra tartıp, qazaqşa än aytatın buınnıñ soñı biz be dep qorqamın. Öytkeni qazaqtıñ dombırası men küyi tügili tilin biletin adam azayıp bara jatır. Ortasın bılay qoyğanda otbasında ana tilinde söyleytinder az, – dedi ol.

Türkiyada twratın qazaq ğalımı Äbduaqap Qaranıñ dereginşe, şeteldegi qazaqtar Batısqa eki türli toppen barğan. Birinşisi – ötken ğasırdıñ ortasına taman Qıtaydan Türkiyağa auıp barğan qazaqtar. Olardıñ keybiri 1960 jıldardan bastap Türkiya men Europa elderi arasındağı jwmısşı almasu kelisimi boyınşa Wlıbritaniya, Germaniya, Franciya, Şveciya, Gollandiya men Avstriyağa qonıstanğan. Ekinşisi – 1920-1930 jıldarı Qazaqstannan Auğanstan men Iranğa auıp, 1980 jıldarı Europağa ötken qazaqtar.

Franciyada ötken etnofestival'de qazaqşa kiingen balalar. Parij, 31 qazan 2014 jıl. Körneki suret.

Franciyada ötken etnofestival'de qazaqşa kiingen balalar. Parij, 31 qazan 2014 jıl. Körneki suret.

Qazir Europa elderinde naqtı qanşa qazaq twratının olardıñ özderi de, zertteuşiler de däl aytıp bere almaydı. Tarihşı Gülnär Meñdiqwlova “Europada bes mıñday qazaq bar” dep esepteydi. Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığı törağasınıñ orınbasarı Swltanäli Balğabaevtıñ dereginşe, Germaniyada – 300-dey, Franciyada – 200-den astam, Şveciyada – 100-den astam, Avstriyada 20 şaqtı qazaq otbası bar. Europa qazaqtarı eñ köp twratın Germaniyada, Qazaqstannnıñ ol eldegi elşiliginiñ mälimetinşe, bir mıñnan astam etnikalıq qazaq bar.

Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • Mwhtar Mağauin. “Añız adam” jurnalına swhbat 

      – Ämirhan, köpke mağlwm, öziñ de bilesiñ, men swhbat bergendi jaqsı körmeymin, öytkeni özim jazatın adammın. Ekinşiden, swhbat alğan adamdar sözdi bwrmalap jiberedi. 1990 jılı Sovet ökimeti qwlamay twrıp, Mäskeuden jañadan şığıp jatqan orıs gazetiniñ tilşisi arnayı kelip swhbat aldı, biraq sözimniñ bärin basqaşa bwrmalap jiberipti, sonan keyin eşqayda «swhbat bermeymin» dep şeştim. Qazaqtardan da swhbat alğandar, meniñ äñgimemdi tıñdağandar basqaşalap jatadı. Bwdan soñ, jiırma bes jıldıñ işinde eki-üş ret qana swhbat berippin. Sağan köñilim tüsip otırğanı – qazaqqa paydalı, äri tanımal basılımğa qızmetke kelipsiñ, jaqsı köretin, bilgir inimsiñ, meseldeñ qaytpasın dedim. Onıñ üstine, mağan körsetuge «Añız adam» jurnalınıñ birneşe sanın äkelipsiñ: Şıñğıs han, Abılay han, Abay, Şoqan, Älihan

  • Dosım Sätpaev: “Eski kadrlarmen jüyeni jañartu mümkin emes”

    Petr TROCENKO Sayasattanuşı Dosım Sätpaev. Almatı, 5 mausım 2019 jıl. Täuekeldi bağalau tobınıñ jetekşisi Dosım Sätpaev Azattıqqa bergen swhbatında Qazaqstanda saylaualdı nasihattıñ qalay ötkeni jäne jaña prezidentti işki jäne sırtqı sayasatta qanday sınaq kütip twrğanı turalı ayttı. Azattıq: Qazaqstandağı saylaualdı nasihatı türlişe bağalanıp jatır. Bir jaq bäseke men sayasi balama bar deydi. EQIW missiyası bastağan ekinşi jaq saylaualdı nasihatın süreñsiz, azın-aulaq wran men bilbordtan aspaytın nauqan dep sipattaydı. Bwl saylaualdı nasihatın tartıstı bäseke deuge kele me? Dosım Sätpaev: Bwl saylau baqılau tizginin uısınan şığarmağan birinşi prezidenttiñ (Nwrswltan Nazarbaev – red.) bilikti mwragerge tapsıru procesin zañdastıru äreketi ekenin negizge alu kerek. Sondıqtan saylau oyınşılardıñ bäri özderine berilgen röli men ornın jaqsı biletin spektakl'ge

  • AES salu Reseydiñ qalauı ğana – Bozımbaev

     © Twrar Qazanğapov Energetika ministri Qanat Bozımbaev Qazaqstandağı AES qwrılısına qatıstı pikir bildirdi, – dep habarlaydı Tengrinews.kz tilşisi. Bwl turalı ol Prezident Teleradiokeşenine bergen swhbatında ayttı. “Qazir qoğamda osı mäsele turalı qızu pikirtalas jürip jatqanın tüsinemiz. Ärine, Semey yadrolıq poligonına baylanıstı qorqınış tuıp jatır. Zardap şekken halıq ol oqiğanı wmıtqan joq. Sonday şeşim qabıldanıp jatsa, barlığı zañ boyınşa qabıldanadı. Qanday jağday bolsın halıq pikiri eskeriledi. Sebebi qoğamdıq tıñdalımdar ötedi. Jergilikti atqaruşı organdarmen keñes ötkiziledi. Vladimir Vladimiroviç Putinniñ aytqanı – reseylik taraptıñ qalauı ğana. Biz osı mäsele jaylı halıqqa aytıp otıramız, barlığı ükimet basşılığınıñ, sonday-aq, Memleket basşısınıñ baqılauında boladı”, – dedi ministr swhbatında. Eske salayıq, osığan deyin Almatı oblısında AES qwrılısına arnalğan jerdiñ anıqtalğanı jaylı

  • Nazarbaevtan keyingi Qazaqstan ne bolmaq?

    2018 jılı elimizdiñ sayasi ömirindegi key oqiğalar bilik tranzitine jan-jaqtı dayındıq jürip jatqanın äygiledi. Sayasattanuşı, Täuekelderdi bağalau tobınıñ jetekşisi Dosım Sätbaev qazirgi tranzit mehanizmi prezident N.Nazarbaev közi tiri kezde ğana jwmıs isteydi, sondıqtan biliktiñ qanday jolmen jäne kimge auısatını belgisiz dep esepteydi. 2018 jıl ayaqtalar twsta Dosım Sätbaevpen bastı sayasi oqiğalarğa taldau jasap, Nazarbaevsız Qazaqstan tap bolatın mäselelerge üñilip kördik. Sayasattanuşı D.SÄTBAEV Qauipsizdik keñesi wjımdıq mwrager bola almaydı – Dosım, biılğı elimizdiñ sayasi ömirindegi aytulı oqiğalardıñ biri ­– «Qauipsizdik keñesi turalı» zañnıñ qabıldanuı. Qauipsizdik keñesi konsul'tativti-keñesşilik organnan konstituciyalıq organğa aynaldı, al birinşi prezidentke onı ömir boyı basqaru qwqı berildi. Keybir sarapşılar bwdan bilik tranzitine dayındıqtıñ nışanın bayqadı. Sizdiñ oyıñızşa, bwl

  • Alğaşqı teñgege Nazarbaev beynesi qalay tüspey qaldı?

    Asılhan MAMAŞWLI Serikbolsın Äbdildin.  1993 jılı qaraşanıñ 15-inde Qazaqstan öziniñ wlttıq valyutası – teñgeni aynalımğa şığardı. Sol kezde eldiñ Joğarğı keñesin basqarğan Serikbolsın Äbdildin teñgeniñ qalay basılğanı jaylı, dizaynı qalay dayındalğanı turalı aytıp berdi. Teñge aynalımğa şıqpas bwrın Qazaqstan soñğı sätke deyin Reseydiñ rubl' aymağında qaluğa tırıstı. Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev “Ğasırlar toğısında” attı kitabında rubl'di saqtap qaluğa degen wmtılısın “rubl' aymağınıñ bwzıluı (ortaq valyuta – red.) TMD elderinen alşaqtaudı tezdeter edi. Al Qazaqstan bwğan dayın emes edi” dep tüsindiredi. Kitapta Nazarbaev “1992 jılı Reseyde barlıq bağa bosatıldı. Sol kezde iske kiristik. Men Qazaqstan valyutasın şığarudı bastau turalı qwpiya jarlıqqa qol qoydım” dep jazdı. Alayda Azattıq tilşisimen swqbattasqan Joğarğı keñestiñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: