|  |  |  | 

Көз қарас Саясат Сұхбаттар

Досым Сәтпаев: “Ескі кадрлармен жүйені жаңарту мүмкін емес”


Саясаттанушы Досым Сәтпаев. Алматы, 5 маусым 2019 жыл.

Саясаттанушы Досым Сәтпаев. Алматы, 5 маусым 2019 жыл.

Тәуекелді бағалау тобының жетекшісі Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында Қазақстанда сайлауалды насихаттың қалай өткені және жаңа президентті ішкі және сыртқы саясатта қандай сынақ күтіп тұрғаны туралы айтты.

Азаттық: Қазақстандағы сайлауалды насихаты түрліше бағаланып жатыр. Бір жақ бәсеке мен саяси балама бар дейді. ЕҚЫҰ миссиясы бастаған екінші жақ сайлауалды насихатын сүреңсіз, азын-аулақ ұран мен билбордтан аспайтын науқан деп сипаттайды. Бұл сайлауалды насихатын тартысты бәсеке деуге келе ме?

Досым Сәтпаев: Бұл сайлау бақылау тізгінін уысынан шығармаған бірінші президенттің (Нұрсұлтан Назарбаев – ред.) билікті мұрагерге тапсыру процесін заңдастыру әрекеті екенін негізге алу керек. Сондықтан сайлау ойыншылардың бәрі өздеріне берілген рөлі мен орнын жақсы білетін спектакльге көбірек ұқсайды. Сайлауалды платформаларына қарап-ақ кей кандидаттың жасанды түрде электоралдық торда отырғанын көресіз.

Сайлау ойыншылардың бәрі өз рөлі мен орнын жақсы білетін спектакльге көбірек ұқсайды.

“Ауыл” партиясының өкілі (Төлеутай Рақымбеков. – ред.), әрине, фермерлерді қорғауға шақырады. Кәсіподақтар федерациясының өкілі (Амангелді Таспихов – ред.), әрине, жұмыс берушілерді шымши сөйлейді. Басқалары да сол сияқты. Мынадай парадокс туады – қазақстандық қоғамды білмейтін билік электоратты жасанды түрде бөлшектеп отыр. Мына бір тұста ауыл халқының мүддесін қорғайтын бір топ бар, ал мына жерде мекеме қызметкерлерінің мүддесін қорғайтын топ бар деген сияқты. Қазақстан қоғамы әрқилы болып кетсе де, ара-жігі қатты ашылып тұрған топтар жоқ.

Тағы бір байқалған жайт, билік көзқарасымен қарағанда әбден ойластырылған болып көрінетін сайлау технологиялары кезінде жоғарғы жақ бейсаяси топ санап келген жастардың кенеттен саясатқа араласып, белсенді түрде пікір айта бастағанын көрді.

Алматыдағы наразылық акциясы. 1 мамыр 2019 жыл.
ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗ

Қазақстан жастарының “оянуы” және элитаға төнген қауіп

Азаттық: Қазақстанның жаңадан сайланатын президенті ішкі саясатта қандай қиындықтарға ұшырауы мүмкін?

Досым Сәтпаев: Соңғы кезде “сана транзиті” деген терминді қолданып жүрмін. Бұл жүзеге асып та үлгерді. Элитаның көптеген мүшесі бірінші президенттің саяси белсенділік мерзімі зыр етіп соңына таяғанын түсінді. “Сайлаудан кейін не болады?” деген маңызды сұрақ туды. Бес жылдық саяси мандатқа қолы жеткен соң [Қасым-Жомарт] Тоқаев не істемек? “Осы бес жылдың ішінде бірінші президент саясаттан кетіп тынса, оны қолдап келген Тоқаев пен басқа да адамдар елмен қайтіп қарым-қатынас жасайды?” деген сұрақ туады.

Элитаның көптеген мүшесі бірінші президенттің саяси белсенділік мерзімі зыр етіп соңына таяғанын түсінді.

Ең жақсы дегенде элитаның ішіндегі реформаны қолдаушылар мен күштік құрылым теке-тіреске түседі. Соңғы уақытта екінші топтың позициясы күшейді. Бұлар (күштік құрылым – ред.) бірінші президент кеткен соң да жүйені сол қалпы сақтап қалуға ұмтылатын консерваторлармен одақтасады. Бұл – жарға жығатын жол. Өйткені жүйені ескіше басқару мүмкін болмай қалады.

Бірақ ескі саяси элита тиімсіз мемлекеттік аппаратты қолданса, мәселелер шешілмейді. Ескі кадрлармен жүйені жаңарту мүмкін емес. Қазір өзгеріс байқалса да, ауқымы тар екенін көріп отырмыз. Тоқаевтың тұсында да, одан кейін де көптеген жұрт мәселені осындай тәсілмен шешуге тырыса бере ме деп қорқамын.

Азаттық: Бұл жүйеден тыс бір адам билік басына келмей қалған жағдайда туатын ахуал ғой.

Досым Сәтпаев: Бірінші президент кеткен соң “қарақу” көбейеді (америкалық жазушы Нассим Николас Талебтің болжауға келмейтін ықпалы күшті оқиғалар туралы теориясы – ред.) мен форс-мажор жағдай көбейеді. Вариант көп. Тунисті мысал етейік. Дәл осы елде 30 жыл билік құрған президент қызметтен кеткен соң құрылған демократиялық жүйе жұмыс істей алатынын көрсетті. Ел іші либерал, консерватор, діни және зайырлы даму жақтастары болып бөлінген еді. Бұлар не қылды? Жеке бас мүддесін ысырып тастап, бір ғана мақсатты – елдегі тұрақтылықты сақтауды және барша жұрттың демократиялық өзгерістерді сезінуін көздейтін коалициялық үкімет құрды. Ақыры соған қол жеткізді.

Азаттық: Жаңадан сайланған президент сыртқы саясатта немен бетпе-бет келуі мүмкін? Қандай қиындық тумақ?

Досым Сәтпаев: Қиындық көпвекторлықтың шеберіне айналған бірінші президенттің кезінде-ақ байқалған. Тоқаев пен өзге де жетекшілер Ресей мен Қытай сияқты өркеуде тараптар ортасында баланс сақтай ала ма? [Владимир] Путин мен Си Цзиньпин [Нұрсұлтан] Назарбаевты жасы мен тәжірибесіне қарап өздеріне тең санаса да, одан кейінгілер екінші қатардағы ойыншыларға айналады. Тоқаевты сыртқы саясатқа қатысты Назарбаевтың мұрагері деп біледі. Дипломатиялық тәжірибеден бөлек басқа да қабілет керек.

Путин мен Си Цзиньпин Назарбаевты жасы мен тәжірибесіне қарап өздеріне тең санаса да, одан кейінгілер екінші қатардағы ойыншыларға айналады.

Кейбір постсоветтік елде ішкі саясат үшін адамның жеке басының мәні зор. Путинге қарасаңыз, постсоветтік кеңістікте ол марқұм Ислам Каримов (Өзбекстанның бірінші президенті – ред.) пен Нұрсұлтан Назарбаевты ғана өзіне тең көрді. Қалғандары – Александр Лукашенко, Сооронбай Жээнбеков, Эмомали Рахмон (Беларусь, Қырғызстан мен Тәжікстан президенттері – ред.) оған екінші қатардағы ойыншы көрінеді. Қазақстанның келесі президенттеріне ішкі саяси процестер де қатты әсер ететінін ұмытпау керек. Өйткені мұндағы Ресей мен Қытайға қарсы көңіл-күй өте күшті.

Азаттық: Валюта қорының дағдаруы, сыртқы қарыздың өсуі, бюджеттің кірісінен шығысының асып кетуі сияқты өте күрделі экономикалық мәселелер туғанын байқап отырмыз. Осындай кезеңде билік әлеуметтік қорғау саласындағы шығысты көбейтуге уәде берді. Мұның соңы неге соқтыруы мүмкін?

Досым Сәтпаев: Қазақстаннан Азия барысын жасағысы келгендер болған, бірақ шикізаттың сауын сиыры болып қала бердік. Экономикалық параметрлер жағынан алғанда ұзақ уақыт ЖІӨ бес пайыздан артық өспейтін ел қақпанға түсіп, дамушы күйі қалады. Қазақстан қазірдің өзінде орташа даму қақпанына түскен. Бұдан шығудың бір жолы шикізатқа байланған санадан ажырап, экономиканың инновациялық сегментін дамыту. Бірақ олай жасау үшін адам капиталы керек. Білікті мамандарымыз, жастарымыз [шетке] кетіп жатыр.

Қазақстаннан Азия барысын жасағысы келгендер болған, бірақ шикізаттың сауын сиыры болып қала бердік.

Ұзақ уақыт [билік]: “Әуелі – экономика, сосын – саясат” деп келді. Бұл схемадан қайран болмады. Экономикамыз бәсекеге жарамсыз, бюджетімізді мұнайдың ақшасы құрап тұр. Саясатымыз да бәсекеге жарамсыз – классикалық автократиялық модель. Армения мен Грузия сияқты елдердің тәжірибесі тиімді экономикалық реформалардың саяси реформалардан, яғни жемқорлықпен күрестен және саяси элитаны өзгертуден бастау алатынын көрсетті. Өйткені ескі кадрлармен бірдеңе өзгерту мүмкін емес. Уақыт пен ақша текке кетеді. Амал не, құрғақ уәдеге, экономикалық және саяси бағдарламаларға арқандалып тұрмыз. Дәнеңе де өзгеріп жатқан жоқ.

Азат Еуропа / Азаттық радиосы

 

Related Articles

  • Қаңыраған қала, қираған ғимараттар һәм күшейген күзет

    Асылхан МАМАШҰЛЫ Арыстағы өртеніп жатқан ғимараттың бірі. 25 маусым 2019 жыл.  Арыстағы жарылыстан кейін қала көшелері бос қалған. Жарылыстан қалада біраз үй мен ғимарат қираған. Арыс қаласына барған Азаттық тілшісінің көргендері. “ЖАРЫЛЫС БОЛҒАНДА БӘРІН ТАСТАЙ ҚАШТЫҚ” Арыстың кіреберісінде күзет күшейген. Полицейлер мен қару ұстаған әскерилер қалаға тұрғындарды кіргізбей тұр. Сол маңда “үйіме барсам” деген екі жүзге жуық адам келген. Солардың бірі Садық Оразгелді жарылыс болғанда “алды-артына қарамай қашқандарын” айтады. – Құжатымды алуым керек. Қорада малдар қалған, соларды суару керек. Жаяу болса да, кіріп шығуым керек. Кеше жарылыс болғанда құжаттарымды, бәрін тастай қаштық ғой, – деді Арыс тұрғыны. Ауылға кіреберісте тұрған тағы бір тұрғын “жолға шығуым керек, үйде құжатым мен пойыз

  • Былқ-сылқ жауап… Былқ-сылқ істер…

    Бұдан бұрын Мәжілістегі «Халықтық коммунистер» фракциясының атынан депутат Айқын Қоңыровтың дәрі-дәрмек бағасын реттеу туралы Денсаулық сақтау министрі Елжан Біртановқа жолдаған сауалы туралы жазған болатынбыз. («Дәрі-дәрмектің бағасы қашан реттеледі, Біртанов мырза?»., «Керей кз, 18.04.2019 жыл.) Онда депутат қолданыстағы заңнамаға дәрі-дәрмек бағасын мемлекеттік реттеу бойынша өзгерістер енгізілгенін, осыған байланысты министрліктің қандай шаралар қолданатыны сұралған. «Өткен жылдың алғашқы тоқсанымен салыстырғанда, 2019 жылдың бірінші тоқсанында дәрі-дәрмектер бағасы 8,4%-ға қымбаттаған. Бұл басқа бағалардың өсуінен 1,7 есе артық. Бұл жағдай дәрі-дәрмектер бағасы қымбаттауының объективті және субъективті себептерін шұғыл түрде анықтауды қажет етеді. Бұған қоса бөлшектік нарықта пайда түсімі аз арзан дәрі-дәрмектерді ығыстырып, қымбат дәрі- дәрмек саудасын дамыту қаупі да бар. Статистика комитетінің мәліметі бойынша, өткен жылы

  • Тоқаев: Билік халықтың талабын естіді, жұмыс істейміз

    Қасым-Жомарт Тоқаев сайлау күні дауыс берген сәт. Нұр-Сұлтан, 9 маусым 2019 жыл. Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Euronews телеарнасына берген сұхбатында елдегі митингілер мен халықтың талабы жайлы айтты. Оның сөзінше, билік наразылыққа шыққандардың талабына қатысты жұмыс жасап жатыр. “Наразылар әлеуметтік мәселелер бойынша талаптар қойды. Мәселелер барын жоққа шығармаймын. Халық кедейленді. Олар биліктен әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешуді талап етеді. Билік естіді. Жұмыс істейміз” деді ол. Қасым-Жомарт Тоқаев елдегі сайлау әділ өтті деп санайды. “Әрине, олар (сайлау әділ емес деп наразылыққа шыққандар – ред.) босатылады. Олар сайлау әділ өтпеді деп ойлайды. Ал менің ойымша, сайлау жалпы әділ өтті” деді Қазақстан президенті телеарнаға. Тоқаев Euronews арнасына берген сұхбатында митинг кезінде кездейсоқ ұсталғандардан кешірім сұрады. Қазақстан басшысы ұсталғандар

  • Қастандықпен өлтірілген белсенді Ғалы Бақтыбаевтың ауылы

    Елена ВЕБЕР Ғалы Бақтыбаевтың туыстары белсенді атып өлтірілген үйдің алдында отыр. Қарағанды облысы, Атасу ауылы, 1 маусым 2019 жыл. Атасу ауылы тұрғындарын қоғам белсендісі Ғалы Бақтыбаевтың қатыгездікпен өлтірілуі шошытты. Жергілікті жұрт марқұмды “батыл, шыншыл” әрі “ауыл тұрғындарының мәселесі жайлы жиі шағым жазатын адам еді” деп еске алады. Азаттық тілшісі Атасуда болып, белсендінің туыстары және ауылдастарымен сөйлесіп қайтты. АТАСУ ТҰРҒЫНДАРЫН ДҮРЛІКТІРГЕН ОҚИҒА Қарағандыдан екі жүз шақырым жерде орналасқан Атасу ауылында 14 мыңнан астам адам тұрады. Азаттық тілшісіне мамырдың 28-іне қараған түні осы ауылда атып өлтірілген жергілікті белсенді Ғалы Бақтыбаев тұрған үйді бірден табу мүмкін болмады. Көшеде кездескен адамдар белсендінің үйіне қалай баруға болатынын түсіндіре алмағанымен, Ғалы Бақтыбаевты жақсы білетінін, оның ауылдастарына

  • Ғылымсыз өндіріс дами алмайды

      Кез келген елдің экономикасы ғылым жетістіктерін өндіріске енгізбей дами алмайды. Ғылыми жетістіктердің негізінде жасалған үздік өнімдер ғана халықаралық рынокта бәсекелестікке қабілетті бола алады. Ал біздің өндірісшілеріміз ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға көңіл бөлмейді. Сарапшылардың зерттеуіне қарағанда әлемдегі үздік тауар өндірушілер өткен ғасырдың аяғымен салыстырғанда ғылыми-зерттеу жұмыстарына бөлінетін шығыстарын 7 есе арттырған. Ал біздің барлық меншіктегі өндірісшілеріміз соңғы бес жылда бұл тараптағы шығындарын үнемі азайтумен келеді. Қазір ол ІЖӨ-нің 0,12 пайыздық үлесіне дейін түскен. Бұл дамыған елдер түгіл дамушы елдердің арасындағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі. 2018 жылы біздің ғылымға көңіл бөлген кәсіпорындарымыздың саны 384 қана болды, ал бұдан 10 жыл бұрын оның саны 438 болатын. Кәсіпорында ғылыммен айналысатын қызметкерлер саны да

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: