|  |  |  | 

Көз қарас Саясат Сұхбаттар

Досым Сәтпаев: “Ескі кадрлармен жүйені жаңарту мүмкін емес”


Саясаттанушы Досым Сәтпаев. Алматы, 5 маусым 2019 жыл.

Саясаттанушы Досым Сәтпаев. Алматы, 5 маусым 2019 жыл.

Тәуекелді бағалау тобының жетекшісі Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында Қазақстанда сайлауалды насихаттың қалай өткені және жаңа президентті ішкі және сыртқы саясатта қандай сынақ күтіп тұрғаны туралы айтты.

Азаттық: Қазақстандағы сайлауалды насихаты түрліше бағаланып жатыр. Бір жақ бәсеке мен саяси балама бар дейді. ЕҚЫҰ миссиясы бастаған екінші жақ сайлауалды насихатын сүреңсіз, азын-аулақ ұран мен билбордтан аспайтын науқан деп сипаттайды. Бұл сайлауалды насихатын тартысты бәсеке деуге келе ме?

Досым Сәтпаев: Бұл сайлау бақылау тізгінін уысынан шығармаған бірінші президенттің (Нұрсұлтан Назарбаев – ред.) билікті мұрагерге тапсыру процесін заңдастыру әрекеті екенін негізге алу керек. Сондықтан сайлау ойыншылардың бәрі өздеріне берілген рөлі мен орнын жақсы білетін спектакльге көбірек ұқсайды. Сайлауалды платформаларына қарап-ақ кей кандидаттың жасанды түрде электоралдық торда отырғанын көресіз.

Сайлау ойыншылардың бәрі өз рөлі мен орнын жақсы білетін спектакльге көбірек ұқсайды.

“Ауыл” партиясының өкілі (Төлеутай Рақымбеков. – ред.), әрине, фермерлерді қорғауға шақырады. Кәсіподақтар федерациясының өкілі (Амангелді Таспихов – ред.), әрине, жұмыс берушілерді шымши сөйлейді. Басқалары да сол сияқты. Мынадай парадокс туады – қазақстандық қоғамды білмейтін билік электоратты жасанды түрде бөлшектеп отыр. Мына бір тұста ауыл халқының мүддесін қорғайтын бір топ бар, ал мына жерде мекеме қызметкерлерінің мүддесін қорғайтын топ бар деген сияқты. Қазақстан қоғамы әрқилы болып кетсе де, ара-жігі қатты ашылып тұрған топтар жоқ.

Тағы бір байқалған жайт, билік көзқарасымен қарағанда әбден ойластырылған болып көрінетін сайлау технологиялары кезінде жоғарғы жақ бейсаяси топ санап келген жастардың кенеттен саясатқа араласып, белсенді түрде пікір айта бастағанын көрді.

Алматыдағы наразылық акциясы. 1 мамыр 2019 жыл.
ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗ

Қазақстан жастарының “оянуы” және элитаға төнген қауіп

Азаттық: Қазақстанның жаңадан сайланатын президенті ішкі саясатта қандай қиындықтарға ұшырауы мүмкін?

Досым Сәтпаев: Соңғы кезде “сана транзиті” деген терминді қолданып жүрмін. Бұл жүзеге асып та үлгерді. Элитаның көптеген мүшесі бірінші президенттің саяси белсенділік мерзімі зыр етіп соңына таяғанын түсінді. “Сайлаудан кейін не болады?” деген маңызды сұрақ туды. Бес жылдық саяси мандатқа қолы жеткен соң [Қасым-Жомарт] Тоқаев не істемек? “Осы бес жылдың ішінде бірінші президент саясаттан кетіп тынса, оны қолдап келген Тоқаев пен басқа да адамдар елмен қайтіп қарым-қатынас жасайды?” деген сұрақ туады.

Элитаның көптеген мүшесі бірінші президенттің саяси белсенділік мерзімі зыр етіп соңына таяғанын түсінді.

Ең жақсы дегенде элитаның ішіндегі реформаны қолдаушылар мен күштік құрылым теке-тіреске түседі. Соңғы уақытта екінші топтың позициясы күшейді. Бұлар (күштік құрылым – ред.) бірінші президент кеткен соң да жүйені сол қалпы сақтап қалуға ұмтылатын консерваторлармен одақтасады. Бұл – жарға жығатын жол. Өйткені жүйені ескіше басқару мүмкін болмай қалады.

Бірақ ескі саяси элита тиімсіз мемлекеттік аппаратты қолданса, мәселелер шешілмейді. Ескі кадрлармен жүйені жаңарту мүмкін емес. Қазір өзгеріс байқалса да, ауқымы тар екенін көріп отырмыз. Тоқаевтың тұсында да, одан кейін де көптеген жұрт мәселені осындай тәсілмен шешуге тырыса бере ме деп қорқамын.

Азаттық: Бұл жүйеден тыс бір адам билік басына келмей қалған жағдайда туатын ахуал ғой.

Досым Сәтпаев: Бірінші президент кеткен соң “қарақу” көбейеді (америкалық жазушы Нассим Николас Талебтің болжауға келмейтін ықпалы күшті оқиғалар туралы теориясы – ред.) мен форс-мажор жағдай көбейеді. Вариант көп. Тунисті мысал етейік. Дәл осы елде 30 жыл билік құрған президент қызметтен кеткен соң құрылған демократиялық жүйе жұмыс істей алатынын көрсетті. Ел іші либерал, консерватор, діни және зайырлы даму жақтастары болып бөлінген еді. Бұлар не қылды? Жеке бас мүддесін ысырып тастап, бір ғана мақсатты – елдегі тұрақтылықты сақтауды және барша жұрттың демократиялық өзгерістерді сезінуін көздейтін коалициялық үкімет құрды. Ақыры соған қол жеткізді.

Азаттық: Жаңадан сайланған президент сыртқы саясатта немен бетпе-бет келуі мүмкін? Қандай қиындық тумақ?

Досым Сәтпаев: Қиындық көпвекторлықтың шеберіне айналған бірінші президенттің кезінде-ақ байқалған. Тоқаев пен өзге де жетекшілер Ресей мен Қытай сияқты өркеуде тараптар ортасында баланс сақтай ала ма? [Владимир] Путин мен Си Цзиньпин [Нұрсұлтан] Назарбаевты жасы мен тәжірибесіне қарап өздеріне тең санаса да, одан кейінгілер екінші қатардағы ойыншыларға айналады. Тоқаевты сыртқы саясатқа қатысты Назарбаевтың мұрагері деп біледі. Дипломатиялық тәжірибеден бөлек басқа да қабілет керек.

Путин мен Си Цзиньпин Назарбаевты жасы мен тәжірибесіне қарап өздеріне тең санаса да, одан кейінгілер екінші қатардағы ойыншыларға айналады.

Кейбір постсоветтік елде ішкі саясат үшін адамның жеке басының мәні зор. Путинге қарасаңыз, постсоветтік кеңістікте ол марқұм Ислам Каримов (Өзбекстанның бірінші президенті – ред.) пен Нұрсұлтан Назарбаевты ғана өзіне тең көрді. Қалғандары – Александр Лукашенко, Сооронбай Жээнбеков, Эмомали Рахмон (Беларусь, Қырғызстан мен Тәжікстан президенттері – ред.) оған екінші қатардағы ойыншы көрінеді. Қазақстанның келесі президенттеріне ішкі саяси процестер де қатты әсер ететінін ұмытпау керек. Өйткені мұндағы Ресей мен Қытайға қарсы көңіл-күй өте күшті.

Азаттық: Валюта қорының дағдаруы, сыртқы қарыздың өсуі, бюджеттің кірісінен шығысының асып кетуі сияқты өте күрделі экономикалық мәселелер туғанын байқап отырмыз. Осындай кезеңде билік әлеуметтік қорғау саласындағы шығысты көбейтуге уәде берді. Мұның соңы неге соқтыруы мүмкін?

Досым Сәтпаев: Қазақстаннан Азия барысын жасағысы келгендер болған, бірақ шикізаттың сауын сиыры болып қала бердік. Экономикалық параметрлер жағынан алғанда ұзақ уақыт ЖІӨ бес пайыздан артық өспейтін ел қақпанға түсіп, дамушы күйі қалады. Қазақстан қазірдің өзінде орташа даму қақпанына түскен. Бұдан шығудың бір жолы шикізатқа байланған санадан ажырап, экономиканың инновациялық сегментін дамыту. Бірақ олай жасау үшін адам капиталы керек. Білікті мамандарымыз, жастарымыз [шетке] кетіп жатыр.

Қазақстаннан Азия барысын жасағысы келгендер болған, бірақ шикізаттың сауын сиыры болып қала бердік.

Ұзақ уақыт [билік]: “Әуелі – экономика, сосын – саясат” деп келді. Бұл схемадан қайран болмады. Экономикамыз бәсекеге жарамсыз, бюджетімізді мұнайдың ақшасы құрап тұр. Саясатымыз да бәсекеге жарамсыз – классикалық автократиялық модель. Армения мен Грузия сияқты елдердің тәжірибесі тиімді экономикалық реформалардың саяси реформалардан, яғни жемқорлықпен күрестен және саяси элитаны өзгертуден бастау алатынын көрсетті. Өйткені ескі кадрлармен бірдеңе өзгерту мүмкін емес. Уақыт пен ақша текке кетеді. Амал не, құрғақ уәдеге, экономикалық және саяси бағдарламаларға арқандалып тұрмыз. Дәнеңе де өзгеріп жатқан жоқ.

Азат Еуропа / Азаттық радиосы

 

Related Articles

  • Мұхтар Мағауин. “Аңыз адам” журналына сұхбат 

      – Әмірхан, көпке мағлұм, өзің де білесің, мен сұхбат бергенді жақсы көрмеймін, өйткені өзім жазатын адаммын. Екіншіден, сұхбат алған адамдар сөзді бұрмалап жібереді. 1990 жылы Совет өкіметі құламай тұрып, Мәскеуден жаңадан шығып жатқан орыс газетінің тілшісі арнайы келіп сұхбат алды, бірақ сөзімнің бәрін басқаша бұрмалап жіберіпті, сонан кейін ешқайда «сұхбат бермеймін» деп шештім. Қазақтардан да сұхбат алғандар, менің әңгімемді тыңдағандар басқашалап жатады. Бұдан соң, жиырма бес жылдың ішінде екі-үш рет қана сұхбат беріппін. Саған көңілім түсіп отырғаны – қазаққа пайдалы, әрі танымал басылымға қызметке келіпсің, жақсы көретін, білгір інімсің, меселдең қайтпасын дедім. Оның үстіне, маған көрсетуге «Аңыз адам» журналының бірнеше санын әкеліпсің: Шыңғыс хан, Абылай хан, Абай, Шоқан, Әлихан

  • Шарқи Түркістаншыл мен Чин Түркістаншыл арасындағы қақтығыс

    1947-1948 жылдың өрара кезеңінде Үрімжідегі қазақ игі-жақсылары мен зиялылары, саясаткерлері өлкелік үкіметтің төраға, хатшыларымен бірлесіп Үрімжі қаласына қарасты Қаратау (қытайша 南山) баурайында Наурыз мерекесін тойлап шағын құрылтай жиналысын өткізеді. Наурыз мерекесіне тігілген оншақты кигіз үйдің және өлкелік үкімет төрағалары мен әскери адамдардың (қазақ әскері де бар) суретін анық көре аласыз. 1947-1948 жылдары Шарқи Түркістаншыл күштер мен Чин Түркістаншыл күштер арасындағы қырғиқабақ қақтығыс қатты ушығып тұрған кез еді. 1946-1947-1948 жылдары Манас, Құтыби, Бөкен (Фукаң), Жемсары, Шонжы, Мори аудандарынан қазақ әскері жасақталып Манас өзенінің күнбатыс бетіндегі Шарқи Түркістан әскеріне арнайы қарулы қорғанысқа өткен кезең еді. Сонымен Манасты шекара еткен Шарқи Түркістаншыл күштер мен Чин Түркістаншыл күштер болып екі жаққа бөлінген қазақтардың саяси

  • Қарақалпақтар жаппай қазақ боп жазылып жатыр

    Өзбекстан Республикасының құрамына кіретін Қарақалпақстан азаматтары жаппай қазақ болып жазылып жатыр. Бұл туралы  IWPR басылымының тілшісі Ольга БОРИСОВА хабарлайды.. Жуырда Қарақалпақстан астанасы Нүкіс қаласында біздің тілмен айтқанда ХҚО сияқты мекеменің басшысы тұтқындалған. Ол пара алып адамдардың ұлтын өзгертіп отырыпты. Яғни қарақалпақтарды қазаққа айналдырған. Жергілікті полицияның айтуынша, соңғы кездері осындай қылмыстар көптен тіркелуде. Демография және миграция агенттігінің ақпаратына сүйенсек 1991 жылдан бері Қарақалпақстаннан Қазақстанға 100 мың адам көшіп кеткен. Халықаралық Аралды құтқару қорының мәліметінше соңғы жеті жылдың ішінде 250 мың адам Қазақстанға қоныс аударған екен. 1 млн 842 мың халқы бар Қарақалпақстан үшін бұл үлкен көрсеткіш. Сондай-ақ, қазір ол жерге өзбектер санының артып келе жатқанын да ескеру қажет. 2018 жылғы статистикаға сүйенсек

  • Қош бол, Советтік атаулар!

    Редакциядан: Күні бүгінге дейін Болат Бакауов басқаратын Павлодар облысына, ондағы тілдік мәселелерге, жер-су атауларына, әлеуметтік мәселелерге т.б. қатысты сыни сөз Abai.kz ақпараттық порталында аз жазылған жоқ. Біз жазсақ өткір һәм әділ сын жаздық. Біреуді нақақ қаралап, дерек бұрмалаған жоқпыз. Өзекті проблемаларға өз ойымызды қостық. Соның бірі – өңірдегі өгей атаулар еді. Ескі одақтың кезінде идеологиялық мәжбүрлеу арқылы енген сол бір саяси һәм бейсауат атаулардың күні бүгінге дейін сақталып келе жатқанын талай рет жаздық.  Бүгін редакциямыздың электронды поштасына Павлодар облысы Тілдерді дамыту жөніндегі басқармасының ономастика жұмыстары бөлімі өңірдегі жер-су, елді-мекен мен көше, аудан атауларын қазақыландыру бойынша атқарылған жұмыстар туралы егжей-тегжейлі баяндап, мақала жолдапты. Сөйтсек, Кереку жұрты “Қош бол, советтік атаулар” депті. Нақтылап

  • Қазақ тілі тек кедейлерге керек…  

        Еліміздегі жалпы  отбасының саны 2,3 млн-нан астам деседі.Жарияланған деректерге сүйенсек олардың  сексенге таяуы  әлемдік бахуатты байлармен теңесе  алатын шамалы  екен.Жалпы ұлттық буржуйлардың  негізі қаланған тәрізді.Екінші жағынан кедейлер де оларға сай, қалыспай өсіпті.Білікті уәлидің  сөзіне қарағанда әлеуметтік жағынан аз қам-тылған отбасы- 600 мыңға таяу көрінеді.Оларды тақыр кедейге санайтындар да бар екен. Қазақ қоғамының өткен тарихына  көз жүгіртсеңіз,өлкемізде,жалпы аумақта, тыныштық орнап,адамдар алаңсыз өмір сүріп, тірлік кешкен, «қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған да», аштықтан қырылып-жойылып,тентіреп безіп,ауып-көшіп,зар еңіреген заман  да болыпты. Бірақ,қай-қайсысы да ұзаққа созылмапты.Елбасына жақсылықты орнатып,басын біріктіріп,мемлекет  құрып,халықтың әл-ауқатын қалпына келтіруде, хандардың,билердің,сұлтандардың,батырлардың,ойшыл-ғұлама ақылмандардың , күрес-керлердің,қайраткерлердің салихалы саясаты шешуші рөл атқарыпты.Ал,қырылып жойылу,тентіреп безу,басқаның қол астына еніп,бодандыққа айналу жауларымыздың жымысқы саясаты,ұлы державалық шовинистік пиғылы

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: