|  |  |  | 

Köz qaras Sayasat Swhbattar

Dosım Sätpaev: “Eski kadrlarmen jüyeni jañartu mümkin emes”


Sayasattanuşı Dosım Sätpaev. Almatı, 5 mausım 2019 jıl.

Sayasattanuşı Dosım Sätpaev. Almatı, 5 mausım 2019 jıl.

Täuekeldi bağalau tobınıñ jetekşisi Dosım Sätpaev Azattıqqa bergen swhbatında Qazaqstanda saylaualdı nasihattıñ qalay ötkeni jäne jaña prezidentti işki jäne sırtqı sayasatta qanday sınaq kütip twrğanı turalı ayttı.

Azattıq: Qazaqstandağı saylaualdı nasihatı türlişe bağalanıp jatır. Bir jaq bäseke men sayasi balama bar deydi. EQIW missiyası bastağan ekinşi jaq saylaualdı nasihatın süreñsiz, azın-aulaq wran men bilbordtan aspaytın nauqan dep sipattaydı. Bwl saylaualdı nasihatın tartıstı bäseke deuge kele me?

Dosım Sätpaev: Bwl saylau baqılau tizginin uısınan şığarmağan birinşi prezidenttiñ (Nwrswltan Nazarbaev – red.) bilikti mwragerge tapsıru procesin zañdastıru äreketi ekenin negizge alu kerek. Sondıqtan saylau oyınşılardıñ bäri özderine berilgen röli men ornın jaqsı biletin spektakl'ge köbirek wqsaydı. Saylaualdı platformalarına qarap-aq key kandidattıñ jasandı türde elektoraldıq torda otırğanın köresiz.

Saylau oyınşılardıñ bäri öz röli men ornın jaqsı biletin spektakl'ge köbirek wqsaydı.

“Auıl” partiyasınıñ ökili (Töleutay Raqımbekov. – red.), ärine, fermerlerdi qorğauğa şaqıradı. Käsipodaqtar federaciyasınıñ ökili (Amangeldi Taspihov – red.), ärine, jwmıs beruşilerdi şımşi söyleydi. Basqaları da sol siyaqtı. Mınaday paradoks tuadı – qazaqstandıq qoğamdı bilmeytin bilik elektorattı jasandı türde bölşektep otır. Mına bir twsta auıl halqınıñ müddesin qorğaytın bir top bar, al mına jerde mekeme qızmetkerleriniñ müddesin qorğaytın top bar degen siyaqtı. Qazaqstan qoğamı ärqilı bolıp ketse de, ara-jigi qattı aşılıp twrğan toptar joq.

Tağı bir bayqalğan jayt, bilik közqarasımen qarağanda äbden oylastırılğan bolıp körinetin saylau tehnologiyaları kezinde joğarğı jaq beysayasi top sanap kelgen jastardıñ kenetten sayasatqa aralasıp, belsendi türde pikir ayta bastağanın kördi.

Almatıdağı narazılıq akciyası. 1 mamır 2019 jıl.
OQI OTIRIÑIZ

Qazaqstan jastarınıñ “oyanuı” jäne elitağa töngen qauip

Azattıq: Qazaqstannıñ jañadan saylanatın prezidenti işki sayasatta qanday qiındıqtarğa wşırauı mümkin?

Dosım Sätpaev: Soñğı kezde “sana tranziti” degen termindi qoldanıp jürmin. Bwl jüzege asıp ta ülgerdi. Elitanıñ köptegen müşesi birinşi prezidenttiñ sayasi belsendilik merzimi zır etip soñına tayağanın tüsindi. “Saylaudan keyin ne boladı?” degen mañızdı swraq tudı. Bes jıldıq sayasi mandatqa qolı jetken soñ [Qasım-Jomart] Toqaev ne istemek? “Osı bes jıldıñ işinde birinşi prezident sayasattan ketip tınsa, onı qoldap kelgen Toqaev pen basqa da adamdar elmen qaytip qarım-qatınas jasaydı?” degen swraq tuadı.

Elitanıñ köptegen müşesi birinşi prezidenttiñ sayasi belsendilik merzimi zır etip soñına tayağanın tüsindi.

Eñ jaqsı degende elitanıñ işindegi reformanı qoldauşılar men küştik qwrılım teke-tireske tüsedi. Soñğı uaqıtta ekinşi toptıñ poziciyası küşeydi. Bwlar (küştik qwrılım – red.) birinşi prezident ketken soñ da jüyeni sol qalpı saqtap qaluğa wmtılatın konservatorlarmen odaqtasadı. Bwl – jarğa jığatın jol. Öytkeni jüyeni eskişe basqaru mümkin bolmay qaladı.

Biraq eski sayasi elita tiimsiz memlekettik apparattı qoldansa, mäseleler şeşilmeydi. Eski kadrlarmen jüyeni jañartu mümkin emes. Qazir özgeris bayqalsa da, auqımı tar ekenin körip otırmız. Toqaevtıñ twsında da, odan keyin de köptegen jwrt mäseleni osınday täsilmen şeşuge tırısa bere me dep qorqamın.

Azattıq: Bwl jüyeden tıs bir adam bilik basına kelmey qalğan jağdayda tuatın ahual ğoy.

Dosım Sätpaev: Birinşi prezident ketken soñ “qaraqu” köbeyedi (amerikalıq jazuşı Nassim Nikolas Talebtiñ boljauğa kelmeytin ıqpalı küşti oqiğalar turalı teoriyası – red.) men fors-major jağday köbeyedi. Variant köp. Tunisti mısal eteyik. Däl osı elde 30 jıl bilik qwrğan prezident qızmetten ketken soñ qwrılğan demokratiyalıq jüye jwmıs istey alatının körsetti. El işi liberal, konservator, dini jäne zayırlı damu jaqtastarı bolıp bölingen edi. Bwlar ne qıldı? Jeke bas müddesin ısırıp tastap, bir ğana maqsattı – eldegi twraqtılıqtı saqtaudı jäne barşa jwrttıñ demokratiyalıq özgeristerdi sezinuin közdeytin koaliciyalıq ükimet qwrdı. Aqırı soğan qol jetkizdi.

Azattıq: Jañadan saylanğan prezident sırtqı sayasatta nemen betpe-bet kelui mümkin? Qanday qiındıq tumaq?

Dosım Sätpaev: Qiındıq köpvektorlıqtıñ şeberine aynalğan birinşi prezidenttiñ kezinde-aq bayqalğan. Toqaev pen özge de jetekşiler Resey men Qıtay siyaqtı örkeude taraptar ortasında balans saqtay ala ma? [Vladimir] Putin men Si Czin'pin [Nwrswltan] Nazarbaevtı jası men täjiribesine qarap özderine teñ sanasa da, odan keyingiler ekinşi qatardağı oyınşılarğa aynaladı. Toqaevtı sırtqı sayasatqa qatıstı Nazarbaevtıñ mwrageri dep biledi. Diplomatiyalıq täjiribeden bölek basqa da qabilet kerek.

Putin men Si Czin'pin Nazarbaevtı jası men täjiribesine qarap özderine teñ sanasa da, odan keyingiler ekinşi qatardağı oyınşılarğa aynaladı.

Keybir postsovettik elde işki sayasat üşin adamnıñ jeke basınıñ mäni zor. Putinge qarasañız, postsovettik keñistikte ol marqwm Islam Karimov (Özbekstannıñ birinşi prezidenti – red.) pen Nwrswltan Nazarbaevtı ğana özine teñ kördi. Qalğandarı – Aleksandr Lukaşenko, Sooronbay Jeenbekov, Emomali Rahmon (Belarus', Qırğızstan men Täjikstan prezidentteri – red.) oğan ekinşi qatardağı oyınşı körinedi. Qazaqstannıñ kelesi prezidentterine işki sayasi procester de qattı äser etetinin wmıtpau kerek. Öytkeni mwndağı Resey men Qıtayğa qarsı köñil-küy öte küşti.

Azattıq: Valyuta qorınıñ dağdaruı, sırtqı qarızdıñ ösui, byudjettiñ kirisinen şığısınıñ asıp ketui siyaqtı öte kürdeli ekonomikalıq mäseleler tuğanın bayqap otırmız. Osınday kezeñde bilik äleumettik qorğau salasındağı şığıstı köbeytuge uäde berdi. Mwnıñ soñı nege soqtıruı mümkin?

Dosım Sätpaev: Qazaqstannan Aziya barısın jasağısı kelgender bolğan, biraq şikizattıñ sauın siırı bolıp qala berdik. Ekonomikalıq parametrler jağınan alğanda wzaq uaqıt JİÖ bes payızdan artıq öspeytin el qaqpanğa tüsip, damuşı küyi qaladı. Qazaqstan qazirdiñ özinde ortaşa damu qaqpanına tüsken. Bwdan şığudıñ bir jolı şikizatqa baylanğan sanadan ajırap, ekonomikanıñ innovaciyalıq segmentin damıtu. Biraq olay jasau üşin adam kapitalı kerek. Bilikti mamandarımız, jastarımız [şetke] ketip jatır.

Qazaqstannan Aziya barısın jasağısı kelgender bolğan, biraq şikizattıñ sauın siırı bolıp qala berdik.

Wzaq uaqıt [bilik]: “Äueli – ekonomika, sosın – sayasat” dep keldi. Bwl shemadan qayran bolmadı. Ekonomikamız bäsekege jaramsız, byudjetimizdi mwnaydıñ aqşası qwrap twr. Sayasatımız da bäsekege jaramsız – klassikalıq avtokratiyalıq model'. Armeniya men Gruziya siyaqtı elderdiñ täjiribesi tiimdi ekonomikalıq reformalardıñ sayasi reformalardan, yağni jemqorlıqpen küresten jäne sayasi elitanı özgertuden bastau alatının körsetti. Öytkeni eski kadrlarmen birdeñe özgertu mümkin emes. Uaqıt pen aqşa tekke ketedi. Amal ne, qwrğaq uädege, ekonomikalıq jäne sayasi bağdarlamalarğa arqandalıp twrmız. Däneñe de özgerip jatqan joq.

Azat Europa / Azattıq radiosı

 

Related Articles

  • Mwhtar Mağauin. “Añız adam” jurnalına swhbat 

      – Ämirhan, köpke mağlwm, öziñ de bilesiñ, men swhbat bergendi jaqsı körmeymin, öytkeni özim jazatın adammın. Ekinşiden, swhbat alğan adamdar sözdi bwrmalap jiberedi. 1990 jılı Sovet ökimeti qwlamay twrıp, Mäskeuden jañadan şığıp jatqan orıs gazetiniñ tilşisi arnayı kelip swhbat aldı, biraq sözimniñ bärin basqaşa bwrmalap jiberipti, sonan keyin eşqayda «swhbat bermeymin» dep şeştim. Qazaqtardan da swhbat alğandar, meniñ äñgimemdi tıñdağandar basqaşalap jatadı. Bwdan soñ, jiırma bes jıldıñ işinde eki-üş ret qana swhbat berippin. Sağan köñilim tüsip otırğanı – qazaqqa paydalı, äri tanımal basılımğa qızmetke kelipsiñ, jaqsı köretin, bilgir inimsiñ, meseldeñ qaytpasın dedim. Onıñ üstine, mağan körsetuge «Añız adam» jurnalınıñ birneşe sanın äkelipsiñ: Şıñğıs han, Abılay han, Abay, Şoqan, Älihan

  • Şarqi Türkistanşıl men Çin Türkistanşıl arasındağı qaqtığıs

    1947-1948 jıldıñ örara kezeñinde Ürimjidegi qazaq igi-jaqsıları men ziyalıları, sayasatkerleri ölkelik ükimettiñ törağa, hatşılarımen birlesip Ürimji qalasına qarastı Qaratau (qıtayşa 南山) baurayında Naurız merekesin toylap şağın qwrıltay jinalısın ötkizedi. Naurız merekesine tigilgen onşaqtı kigiz üydiñ jäne ölkelik ükimet törağaları men äskeri adamdardıñ (qazaq äskeri de bar) suretin anıq köre alasız. 1947-1948 jıldarı Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter arasındağı qırğiqabaq qaqtığıs qattı uşığıp twrğan kez edi. 1946-1947-1948 jıldarı Manas, Qwtıbi, Böken (Fukañ), Jemsarı, Şonjı, Mori audandarınan qazaq äskeri jasaqtalıp Manas özeniniñ künbatıs betindegi Şarqi Türkistan äskerine arnayı qarulı qorğanısqa ötken kezeñ edi. Sonımen Manastı şekara etken Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter bolıp eki jaqqa bölingen qazaqtardıñ sayasi

  • Qaraqalpaqtar jappay qazaq bop jazılıp jatır

    Özbekstan Respublikasınıñ qwramına kiretin Qaraqalpaqstan azamattarı jappay qazaq bolıp jazılıp jatır. Bwl turalı  IWPR basılımınıñ tilşisi Ol'ga BORISOVA habarlaydı.. Juırda Qaraqalpaqstan astanası Nükis qalasında bizdiñ tilmen aytqanda HQO siyaqtı mekemeniñ basşısı twtqındalğan. Ol para alıp adamdardıñ wltın özgertip otırıptı. YAğni qaraqalpaqtardı qazaqqa aynaldırğan. Jergilikti policiyanıñ aytuınşa, soñğı kezderi osınday qılmıstar köpten tirkelude. Demografiya jäne migraciya agenttiginiñ aqparatına süyensek 1991 jıldan beri Qaraqalpaqstannan Qazaqstanğa 100 mıñ adam köşip ketken. Halıqaralıq Araldı qwtqaru qorınıñ mälimetinşe soñğı jeti jıldıñ işinde 250 mıñ adam Qazaqstanğa qonıs audarğan eken. 1 mln 842 mıñ halqı bar Qaraqalpaqstan üşin bwl ülken körsetkiş. Sonday-aq, qazir ol jerge özbekter sanınıñ artıp kele jatqanın da eskeru qajet. 2018 jılğı statistikağa süyensek

  • Qoş bol, Sovettik ataular!

    Redakciyadan: Küni büginge deyin Bolat Bakauov basqaratın Pavlodar oblısına, ondağı tildik mäselelerge, jer-su ataularına, äleumettik mäselelerge t.b. qatıstı sıni söz Abai.kz aqparattıq portalında az jazılğan joq. Biz jazsaq ötkir häm ädil sın jazdıq. Bireudi naqaq qaralap, derek bwrmalağan joqpız. Özekti problemalarğa öz oyımızdı qostıq. Sonıñ biri – öñirdegi ögey ataular edi. Eski odaqtıñ kezinde ideologiyalıq mäjbürleu arqılı engen sol bir sayasi häm beysauat ataulardıñ küni büginge deyin saqtalıp kele jatqanın talay ret jazdıq.  Bügin redakciyamızdıñ elektrondı poştasına Pavlodar oblısı Tilderdi damıtu jönindegi basqarmasınıñ onomastika jwmıstarı bölimi öñirdegi jer-su, eldi-meken men köşe, audan atauların qazaqılandıru boyınşa atqarılğan jwmıstar turalı egjey-tegjeyli bayandap, maqala joldaptı. Söytsek, Kereku jwrtı “Qoş bol, sovettik ataular” depti. Naqtılap

  • Qazaq tili tek kedeylerge kerek…  

        Elimizdegi jalpı  otbasınıñ sanı 2,3 mln-nan astam desedi.Jariyalanğan derekterge süyensek olardıñ  seksenge tayauı  älemdik bahuattı baylarmen teñese  alatın şamalı  eken.Jalpı wlttıq burjuylardıñ  negizi qalanğan tärizdi.Ekinşi jağınan kedeyler de olarğa say, qalıspay ösipti.Bilikti uälidiñ  sözine qarağanda äleumettik jağınan az qam-tılğan otbası- 600 mıñğa tayau körinedi.Olardı taqır kedeyge sanaytındar da bar eken. Qazaq qoğamınıñ ötken tarihına  köz jügirtseñiz,ölkemizde,jalpı aumaqta, tınıştıq ornap,adamdar alañsız ömir sürip, tirlik keşken, «qoy üstine boz torğay jwmırtqalağan da», aştıqtan qırılıp-joyılıp,tentirep bezip,auıp-köşip,zar eñiregen zaman  da bolıptı. Biraq,qay-qaysısı da wzaqqa sozılmaptı.Elbasına jaqsılıqtı ornatıp,basın biriktirip,memleket  qwrıp,halıqtıñ äl-auqatın qalpına keltirude, handardıñ,bilerdiñ,swltandardıñ,batırlardıñ,oyşıl-ğwlama aqılmandardıñ , küres-kerlerdiñ,qayratkerlerdiñ salihalı sayasatı şeşuşi röl atqarıptı.Al,qırılıp joyılu,tentirep bezu,basqanıñ qol astına enip,bodandıqqa aynalu jaularımızdıñ jımısqı sayasatı,wlı derjavalıq şovinistik piğılı

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: