|  | 

رۋحانيات

تەرەڭنەن تەرگەن ءجاۋھار ءىلىم

پەداگوگيكا-فيلوسوفميامەن تامىرلاس عىلىم.ونى قىسقاشا پايىمداساق:ول-ادامدى دامىتۋ جولىن ايقىنداۋشى  فيلوسوفيا. ال،ءدىن دەگەنىمىز ادامزاتتى جاراتۋشىنىڭ سالعان جول-ىنان اداستىرساي الىپ جۇرەر، باعىت-باعدارىن نۇسقاۋشى شامشىراق.  مىنە،  سوندىقتان دا، يمانيپەداگوگيكا جەكە ءبىر ۇلتتىڭ نەمەسە ءناسىلدىڭ،ءدىننىڭ  نەسىبەسى ەمەس جالپىعا ورتاق ، ۇلتاندى تانىم قورى.
يمانيپەداگوگيكا ادامزاتتىڭ ەڭ اسىل ساپاسى،ادامشىلىقتىڭ اسقار شىڭى ىزگىلىككە  نەگىزدەلگەنلىكتەن:ءبىرىنشى.وسكەلەڭ جاس ۇرپاق تاربيەسىنىڭ پەداگوگيكالىق يدەيالارى مەن تاجىريبەسىنىڭ تاريحي داستۇرلەر تامىرى تەرەڭگە كەتەدى. وتاندىق پەداگوگيكا عىلىمى عاسىرلار بويى – بالا ەڭ جوعارى قۇندىلىق، ادام ءومىرىنىڭ جالعاسى، ادامزات قوعامىن جالعاستىرۋشى دەگەن ىزگىلىكتى ويدىڭ نەگىزىندە دامىپ كەلەدى. قاي كەزدە دە بالا تاربيەسى سول قوعامنىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى بولعان. سوندىقتان وتاندىق ىزگىلىكتى پەداگوگيكانىڭ داستۇرلەرىن دامىتا  وتىرىپ ونىڭ تۇعىرلى تۇيىندەرىن تىرەك ەتەدى.قازاقتا ءتالىم-تاربيەلىك كوپتەگەن ءىلىم-ءبىلىم بار.ماسەلەن:ەرلىك-باتىرلىققا باۋلۋ قازاق ىلىمى;يماندىلىققا باۋلۋ قازاق ءىلىمى; زيالىلىققا باۋلۋ قازاقي جولدار;ادامتانۋ قازاق ىلىمى;ەڭبەككە باۋلۋ قازاقي امالدار; الىپ ەر تونانىڭ «اقي » ءىلىمى(ب.ز.د. 7 عاسىر),ءال-ءفارابيدىڭ پاراساتتى ادام ءىلىمى (ح عاسىر),ءجۇسىپ بالاساعۇنيدىڭ جاۋانمارتىلىك ءىلىمى((ح1 عاسىر),ءياساۋيدىڭ ءحال ءىلىمى ء(حىى-ءحىىى عاسىر), ابايدىڭ تولىق ادام ءىلىمى ء(حىح عاسىر سوڭى),شاكارىمنىڭ ار عىلىمى (حح عاسىر باسىندا). م.ج.كوپەيۇلىنىڭ تۇگەل ادام ءىلىمى، ءۇ.اقىت قاجىنىڭ ءيمانجۇزدى ادام قالىپ-تاستىرۋ امالى،  م.جۇماباەۆتىڭ تاربيەلەۋ ۇلتتىق ءىلىمى  ت.ب. وسى ىلىمدەردىڭ تۇجىرىم-داعان وي تۇيىندەرىن،پەداگوگيكالىق زەردەلەۋ سۇزگىسىنەن وتكەن  پايىمدارىن ۇستانادى. سونداي-اق،ولاردى،زامان تالابىنا ساي قايىرا زەردەلەپ،كەزەكتى كەرەگىنە جاراتادى. قورىتا تۇيىندەسەك يمانيپەداگوگيكا:- «يماندىلىققا باۋلۋ قازاق ءىلىمىن»  باسشىلىق ەتەدى.
         ەكىنشى.ىزگىلىك ۇعىمى قازاق تانىمىندا ونىڭ جاراتىلىسىنا ساي تىم كەڭ اۋماقتى قامتيدى.قازاق ادامتانۋشىلارى ادامنىڭ ىزگىلىك ساپاسى كۇن نۇرىنان جارالعان جاننىڭ ءبىر شوعى دەپ تانىپ،ونى رۋحقا سىبايلاس ەتىپ تۇسىندىرەدى. ىزگىلىك – ادامنىڭ باستى قۇندىلىعى. كىسىگە ەكى دۇنيەدە پايدالى (نارسە) -ىزگى ءىس نەمەسە مىنەزى تۇزۋلىك.ەكىنشىسى – ۇيات، ءۇشىنشىسى – ادىلدىك.بۇل ۋشەۋى ارقىلى ادام شىن باقىت تابادى.ء(جۇسىپ بالاساعۇن) ىزگىلىك ادامنىڭ وزىنە جانە وزگەلەرگە جاساعان جاقسى، يگى ىستەرى.ىزگىلىكتى تىلەك،جىلى ءسوز،مورالدىق كومەك، قولپاشتاپ قولتىعىنان دەمەپ،كوڭىلىڭدى بايىزداتقان ىستىق لەبىز– جان ازىعى. ول جانىڭدى وسىرەدى، جالىنداتادى، قاناتتاندىرادى، ومىرگە قىزىقتىرادى، شاتتىققا بولەيدى، ءومىر جاسىن نۇرلاندىرادى، رۋحاني بيىكتىككە كوتەرەدى.ىزگىلىككە ءتان مەيىرىمدىلىك، سۇيىسپەنشىلىك، سىيلاستىق،قايىرىمدىلىق سياقتى قاسيەتتەر ادامدى تەك جاقسىلىققا جەتكىزەتىنىنى بەلگىلى. ەڭ پاراساتتى تاجىريبە-حالىق تۇيگەن تۇجىرىمدار.مەيىرىمدىلىك پەن ىزگىلىك – ەگىز قوزىداي وسى ەكى قاسيەت باسقالارعا (اكە-شەشە، اعايىن-تۋىس، تانىسقا )   كوڭىل ءبولۋ  ولاردىڭ سەنىمىنە يە بولۋدى اينالاداعىلارمەن ءوزارا دۇرىس قارىم-قاتىناس جاساۋ،ادامعا ەموتسيالىق جاعىنان ءتيىمدى، كىسىنىڭ شات-شادىمان تىرشىلىگى ءۇشىن ماڭىزدى بولۋمەن قاتار ادامنىڭ جايناپ،ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىن تۋعىزۋ،كوڭىل كۇي اۋانىن جايعاستىرىپ تىنىشتاندىرۋشى نەگىزگى فاكتور بولۋى ءتيىس. حالىق:«ىزگىلىكتىڭ نىشانى-حالىق ءۇشىن قايتپاي قۇراق ۇشادى.ىزگى جۇرەك ىزگىلىكتى ساتپايدى» دەيدى. «شاماڭ كەلسە، ىزگىلىك ىستە،ىزگىلىك، ادىلدىك ولمەيدى»-دەگەن،سايف ساراي.ىزگىلىك ءىس-ارەكەت،ءسوز نيەت، تىلەك-باتا،كومەك-جاردەم ارقىلى ومىردە
جۇزەگە اسىپ جاتادى.ول ءوز بويىنا مىنا ادامي قۇندىلىقتاردى  ءسىڭىرىپ العان:  ىلتيپتتىلىق،ادەپتىلىك،يناباتتىلىق،كىشىپەيىلدىلىك،قاراپايىمدىلىق;سىپايىلىق، جاقسىلىق جانە ونى ساتپاۋ; ادىلەتتىك;ىسى سوزىنە سايكەس كەلۋى،شىنشىلدىق.سوندىعى بولار، ىزگىلىك ءار ۋاقىتتا ەستە ساقتالادى، ۇمىتىلمايدى.ۇرپاقتان –ۇرپاققا سول   ىزگىلىكتى،ەلدىڭ مەرەيىن كوتەرگەن سول رۋحاني ءومىردى كوكپارداي قاعىپ الىپ،مەرەيىن وزىنەن كەيىنگى ۇرپاققا تابىستاپ كەلگەن،اتا-بابالارىمىزدىڭ تاريحى،عۇرىپ-سالتى،ءتىل بايلىعى ەشكىمنەن كەم ەمەس ەكەنىن ماقتانىش ەتەمىز.جەتكىنشەكتىڭ وي ساناسىنا وسى ماقتانىش سەزىمىن قۇيا بىلسەك، جۇرەگىنە ۇيالاتىپ، جانىنا جىلۋ بەرسەك تاربيەلەگەنىمىزدىڭ بەلگىسى  بولماق.ادام ىزگىلىك تۋرالى جالاڭ ايتپاي،ونى ءىس جۇزىندە كورسەتە بىلۋگە ءتيىس. جاقسىلىق  ىستەۋدەن جالىقپا، ىستەگەن جاقسىلىعىڭا وكىنبە.ىزگى نيەت اق كوڭىلمەن جاسالعان ءار ىسىڭدە  ىزگىلىكتىڭ ءىزى بار ەكەنىن ەسكە ساقتا.ىزگىلىك پايدا ءۇشىن ەمەس،ادامداردىڭ قۋانىشى ءۇشىن جاسالادى. «شىراعىم، جاساعان جاقسىلىعىڭدى ساتپا، قۇدايدان قايتادى!»-دەپ وتىراتىن قارتتار سوزىندە تەرەڭ ماعىنا،ادامي قاتىناستىڭ اسەم ۇلگىسى جاتىر. ۇيدە دە، تۇزدە دە كىسىگە ىزگىلىك، يماندىلىق پەن قاراپ، ونىڭ قامىن ويلاۋ، وعان مەيىرىمدىلىك پەن مەيىرماندىق بىلدىرگەن جاناشىر-لىقپەن قامقورلىق جاساي ءبىلۋ كىسىلىكتىڭ، ۇنامدى مىنەزدىڭ كورىنىسى.مىنە، وسى تەكتەس قازاقتىڭ «ىزگىلىككە باۋلۋ ءىلىمى» بار.يمانيپەداگوگيكا وسى ىلىمگە سۇيەنەدى.
ءۇشىنشى. سانالى جان يەسى بۇل ومىرگە كەلگەندە،ادام اتالعانىمەن بىردەن تولىقسىعان كىسى بولىپ تۋمايدى.ول،جەتىلىپ داميدى،باۋلىنىپ كوركەيەدى.وسىنىڭ ءوزى بەلگىلى رەتپەن، كەزەڭمەن، ساتىلاي جۇرىلەدى.دامۋدىڭ ءار ساتىسىندا اتقارىلاتىن ءىس-ارەكەت پەن ىقپال اسەردىڭ مولشەرى بار،باۋلۋدىڭ امال ءتاسىلى بار.مۇنى قازاقتىڭ ۇلىق ۇستازدارى انىقتاپ، تياناقتاپ قويعان.دالىرەك ايتقاندا، قازاقتىڭ «كەمەل كىسى قالىپتاستىرۋ» ارناۋلى ءىلىمى بار.يمانيپەداگوگيكا وسى ءىلىم قاعيدالارىن باسشىلىق ەتەدى. بۇل ءىلىم قازاقتىڭ تاربيەلەۋ امال ايلاسىن،ءادىس-ءتاسىلىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن وزگەشەلىكتەرىن باسا كورسەتۋمەن قاتار ادامزاتتىق ورتاق تاربيەلىك قۇندىلىقتاردىڭ قۇنارلى زاڭدارى مەن كاعيدالارىنا جۇگىن-گەندىكتەن ەشكىمگە جات بولمايدى.يمانيپەداگوگيكا مەن ەۆروپالىق پەداگوگيكانىڭ ءبىر-بىرىنەن ايرماشىلىعىن ولاردىڭ ادىستەمەلىك نەگىزىنەن الىنعان ءبىر عانا مىسالمەن كورسە-تەلىك.يمانيپەداگوگيكادا: «جالپى بالا دۇنيەگە كەلگەندە پاك،يسلام بولمىسى نەگىزىندە تۋىلادى.»بالانى ەگەر ءتۇزۋ جولمەن،يماني باعىتپەن تاربيەلەسەڭ ول كەمەل كىسى بولىپ،ءوسىپ جەتىلەدى.تاماشا تولىق ادام بولىپ قالىپتاسادى.اينالاداعى كۇللى ادام وسىلاي باۋلىنىپ جەتىلگەن جاعدايدا الەم ادامزاتى قايرىمدى قالا تۇرعىندارىنا اينالادى.بۇل ،شىندىققا تىم جاقىن ءتۇيىن ەكەندىگىن تاريح باياعىدا- اق دالەلدەپ كورسەتكەن بولاتىن.يماندى ادامداردان قۇرالعان توپ، رۋ،تايپا،ىرگەلى ەل،قاۋىمداستىق قۇرىپ ، مەملەكەت ورناتىپ  عۇمىر كەشكەن جۇرت كازىر دە بارشىلىق.ال،قازاق اۋماعىندا رۋ تايپادان اسىپ،مەملەكەت دارەجەسىنە جەتكەن ىرگەلى ەل،ۇزاق عۇمىر كەشپەگەنىمەن، توپتار،  رۋلار،اتا-بابا قاۋىمداس-تىعى،اۋىل-ايماق كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ جەتتى.بۇلاردى،تەكتى اتالار ۇرپاعى دەسىپ ءجۇرمىز.وسى «تەكتى اتالاردان ۇرپاق الىپ قالۋ»- دەپ اتالاتىن سالتىمىز دا بار. ال، ەۆروپالىق پەداگوگيكادا: « ادام بالاسى كىرشىكسىز تازا، اق پاراقتاي نەمەسە اق تاقتاداي  بولىپ دۇنيەگە كەلەدى.بىراق وسە كەلە  سول اق پاراققا قارا نۇكتەلەر تۇسە باستايدى.» -دەيدى.بۇل دا بۇلتارىسسىز شىندىق!قارا داق كەسىرگە اينالعاندا جالپايىپ اۋدان الىپ كەتەدى.سوندىقتان ەۆروپالىق پەداگوگيكا ونى نوكات كەزىندە جويۋدىڭ جولىن،ءوشىرۋدىڭ امالىن تىم ەرتە ىسدەستىردى.كوپتەگەن ويشىلدار،عۇلامالار،پەداگوگتار تالاي-تالاي  وي-پىكىر ايتتى،ۇسىنىس جاسادى،زەرتتەۋ جۇرگىزىپ،تاجىريبە قويدى،بولجام جاساپ،تەكسەرىپ كوردى. داقتىڭ تۇيمەگە اينالعان شاعىندا،ونى جويۋ ۇلكەن كۇش،زور قاجىر-قايرات،قاراجات تالاپ ەتەتىندىگىن انىقتادى.تىپتەن،تاربيەلەنۋشىنى ماجبۇرلەۋ،اۋەلدە كۇش قولدانۋ قاجەتتىگى تۋدى. مۇنى،قايتا تاربيەلەۋ دەپ اتاپ،ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءتارتىبى، ەرەجەسى تياناقتالىپ، كەزەڭدەرى بەلگىلەندى.جالپى ناتيجەسى تىم جوعارى بولمايتىندىعى بەلگىلى بولدى.ادام تاربيەسىن مۇنداي حالگە جەتكىزبەۋ ەسكەرتىلدى.داقتىڭ از كەزىنەن ءوشىرىپ جويۋ ءۇشىن تاربيەلەنۋشىنىڭ ىشكى مۇمكىندىگىن پايدالانۋ تەوريالارى ومىرگە كەلدى.ونى جالپىسىنان ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋ دەسىپ ءجۇر.ادام بويىنداعى اسىل قاسيەتتەردى سىرتقى اسەرلەر ارقىلى وياتىپ،جۇرەگىنە جەتىپ،جان جىلۋىمەن مەيىرلەندىرۋ ارقىلى،وڭ-سولىن ايىرتىپ،ءىس-قىلىعىنداعى جاقسى-جاماندى ەكشەي الاتىن قابىلەت يگەرتپەك بولدى.ارينە، مۇنداي قابىلەت يگەرسە وندا ۇلكەن جەتىستىك بولار ەدى.ول، ادام دامۋىنىڭ بىرەر قىرىن وڭدى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەر ەدى.بۇل باعىتتاعى ۇمتىلىس،بىرەر جاعدايدا وڭدى ناتيجە بەردى. مىسالى،سەزىم مۇشەلەرى مەن تانىندەگى مۇكىستىك پەن كەمىستىكتى،ول ادامنىڭ ىشكى مۇمكىندىگىن پايدالانىپ جوقتاتپاۋعا بولاتىنىن كورسەتتى.سونداي-اق،جاتتىعۋلار مەن قۇلشىنىس ارقىلى ونداي ادامداردىڭ بويىنداعى تالانتىن اشىپ،دارىنىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنى انىقتالدى.الەمگە وسى جولمەن تانىلىپ ايگىلەنگەن مۇنداي ادامدار تاريحتا قاشاننان بار بولاتىن.ال،ادام ءوزىنىڭ جان سارايىن اشىپ،ءوز جۇرەگىن ءوزى تىڭداپ،كوڭىلىندەگى داقتى قىرىپ تاستاۋ وڭايعا تۇسپەيتىنى بەلگىلى بولدى.مۇنى جان-جاقتى قاراستىرىپ، تولىعىمەن زەرتتەۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. قاجەتتىلىك قامتاماسىز ەتىلدى.  قورىتىندى مىناۋ: 1.تۇلعا ءوزىن-ءوزى تانۋ ءۇشىن ءوز مەنىن وزگەنىڭ مەنىنەن اجىراتا الاتىن حالگە جەتىپ، ادامتانۋ قابىلەتىن يگەرۋى ءتيىس.2.ادام ءوزىن-ءوزى تانىپ بولعانعا دەيىن،كولدەلەڭ تۇلعا تالپىنسا، ونىڭ يەسىنەن بۇرىن تانىپ قوياتىندىعى انىقتالدى.ولاي بولسا،ءوزى تۋرالى كولدەلەڭ تۇلعا-باسقا جاننىڭ،قورشاعان الەۋمەتتىك ورتانىڭ پىكىرىمەن ساناسىپ وتىرۋ ءلازىم ەكەن.3.ءوزىن-ءوزى تانۋ وتە دالدىكپەن انىقتالعان  ساتىمەن،رەتتىلىك ارقىلى بەلگىلى ۋاقىت ارالىعىندا انىقتالۋ مۇمكىندىگى بار بولىپ شىقتى. شىندىعىندا،ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋ وڭايلىقپەن قولعا تۇسپەيدى. وزىنە – ءوزىڭ ءۇنىلىپ، ءوزىڭدى تىزگىندەۋگە تىرىسۋ، بەلگىلى ماقسات كوزدەۋ-وسى ىستەگى باستاپقى قادام. ادام ءوز مىنەز –قۇلقىنىڭ جامان- جاقسى جاقتارىن وي تارازىسىنا سالۋعا ۇمتىلادى، الدىنا تاۋداي تالاپتار قويىپ، بۇلارىن قايتكەندە ءتيىمدى ەتىپ ورىنداۋ جولىن قاراستىرادى. ادام ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋدە اسقان شىدامدىلىق، قيىنشىلىقتارعا توزىمدىلىك، ەرەكشە ۇستامدىلىق، ۇزاق ۋاقىت بويىنا قاجىماي-تالماي، ەرىنبەي جالىقپاي جۇمىس ىستەي بىلۋگە ماشىقتانۋى كەرەك. بۇل رەتتىلىك پەن ساتىلاردى كوپتەگەن عالىمدار ارنايى ايقىنداپ تا بەردى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋ تەوريالارى سان-ساققا جۇگىرىپ،تىم كۇردەلەنىپ كەتتى.كازىرگى تاڭدا،ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋ،قايتا تاربيەلەۋ  ومىردە كەرەكتەنىلىپ، ەسكەرىلۋمەن قاتار جاس ءسابيدى «كۇنادان تازا، كوڭىلى پاك پەرىشتە » دەيتىن قازاق قاعيداسىندا، نارەستە:  «يماني قالىپتا دۇنيەگە كەلەدى»- دەيتىن يسلاميپەداگوگيكا ۇستانىمىندا كورسە-تىلگەن قالىپ-كۇيىن،ادامي جان دۇنيەسىن العاشقى قالپىن كولەگەيلەمەي، داق تۇسىرمەي ءتۇپ يەلىك بەينەسىن ساقتاپ دامىتۋعا بەت بۇرۋشىلىق جۇمىر جەر پەداگوگيكاسىندا انىق بايقالادى. يمانيپەداگوگيكا  سابيلىك شاعىنان باستاپ پاك كوڭىلىن تازا ساقتاۋ ءتاسىلىن سول تەكتى جاننىڭ وزىنە يەلەندىرىپ، «ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋ» امالىن يگەرتەدى.مۇنى كورە بىلگەن،  تاني بىلگەن ەۆروپالىق عالىم-پەداگوگ،ويشىلدار ەرتەدەن مويىنداپ،تاربيەنىڭ يماني باعىتىنا بەت العانى بەلگىلى.
ءتورتىنشى.كەمەل كىسى قالىپتاستىرۋ قازاق ءىلىمى يمانيپەداگوگيكانىڭ قۇرە تامىرى ەكەنى بەلگىلى.ولاي بولسا،يمانيپەداگوگيكا زاماناۋي كەمەل كىسىنىڭ بەت-بەينەسىن ايقىن-داپ،ونىڭ قالىپتاسۋ جولىن تياناقتاپ،وعان قويىلاتىن تالاپتار مەن ەرەكشە ساپالاردى تاعايىنداپ،ولاردى يگەرتۋ امال ايلاسىن بەلگىلەپ،بۇل ساپالاردى قالاي يگەرگەندىگىن باعالاپ سىناپ،ولشەپ مولشەرلەيتىن كورسەتكىشتەردى انىقتاپ بەرۋگە ءتيىس.وسىنداي زەردەلىق قىزمەتتەر مەن زەرتتەۋ ءىسى ۇلانعايىر شارۋا،كۇردەلى جۇمىس ەكەنى بەلگىلى.قانشاما قيىن دا كۇردەلى وسى جۇمىستىڭ اتقارىلۋىندا دا ءبىر توتە جول بار  سەكىلدى.ونىڭ ادىستەمەلىك ءبىر سىرىن اشۋ ءۇشىن كەشەگى كەڭەستىك داۋىرگە ءسال شەگىنىس جاسالىق.كەشە عانا قازاق ەلى،تۇڭعىش اعاسى رەسەيدىڭ قولاستىندا ءجۇرىپ،كوممۋنيزمنىڭ كەمەل ادامى،كوممۋنيستىك پارتياعا شىنايى بەرىلگەن،كوممۋنيزمگە جان تانىمەن سەنگەن،قىزىل كوممۋنيست-سوۆەت ادامىن شامالى ۋاقىتتا-اق، قالىپتاستىرىپ بەرگەن ەدىك قوي!  ال،ەگەمەندىگىمىزدى العاننان بەرگى شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت وتسە داعى،ماڭگىلىك ەلدىڭ زاماناۋي  كەمەل كىسىسىنىڭ بولماعاندا نوبايىن بەينەلەپ بەرە الماعانىمىز قالاي؟بۇل قازاقتىڭ تەكتى ەرلەرىنە سىن بولماي ما؟اتالمىش مۇمكىندىكتىڭ قولعا كەلمەۋىنىڭ باستى سەبەبى مىناۋ: كەمەل كىسى قالىپتاستىرۋ تۋرالى قازاق ءىلىمى زەرتتەلمەگەن.زاماناۋي كەمەل ادام بەينەسى ايشىقتالماق تۇرعوي كەشەگى، وتكەن شاقتاعى قازاق عۇلامالارىنىڭ ايشىقتاپ قويعان كەمەل ادام تۋرالى ءال-فارابي، ياسساۋي،اباي،شاكەرىم،م.ءجۇسىپ،م.جۇماباەۆتاردىڭ ءىلىمى يگەرىلمەگەن،تولىق زەردەلەنىل-مەگەن،ءتىپتى ولاردىڭ كەيبىرىن جاتسىنۋدى ءالى دە ويدان تاستاماعان،  جاتتاندى بولعان جالپى پەداگوگيكاسىن ەسكى ۇعىمىمەن،الەمدە جاڭادان اشىلىپ جاتقان جاڭا كوزقاراستاردى ەسكەرمەي-اق،ءدارىسىن وقىپ،دارەجەسىن كوتەرىپ، ناپاقاسىن تاباتىن «اندراگوگتار مەن مەنەدجەر-پەداگوگتار» قازاق پەداگوگيكا عىلىمىنا يەلىك ەتىپ.ورنىعىپ العان.ال ، جاتتاندى پەداگوگيكالار قازاق ەلىنىڭ ءبىلىم بەرۋ،تاربيەلەۋ جۇيەسىنە تيگىزەتىن اسەرى، دارمەنسىز، پروبلەما شەشەتىن شاماسى قاۋقارسىز  قالعانىنا ءمان بەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. بارىنەندە، وكىنىشتىسى،ى.التىنسارين نەگىزىن سالعان،م.جۇماباەۆ جۇيەلەگەن ۇلتتىق تاربيەلەۋ ءىلىمىن، گ.ن.ۆولكوۆتىڭ ەتنوپەداگوگيكاسىنا جاپسىرا سالعان.ىبىراي اتا قايدا؟ماعجان كاحىم قايدا؟ال،ۆولكوۆتىڭ ءوزى سولاردان وي-سانا ۇشىعىن العان عوي! كىسىنىڭ تولىق
سيپاتىن قازاق عالىمدارى اشقان.مۇستافا شوقاي: “بالانى تاربيە قىلۋ – تۇرمىس مايدانىندا اقىلمەن، ادىسپەن كۇرەسە بىلەتىن ادام شىعارۋ دەگەن ءسوز،…قىسقاسى، ادامزات دۇنيەسىنىڭ كەرەك ءبىر مۇشەسى بولا الاتىن ءتورت جاعى تۇگەل كىسى قىلىپ شىعارۋ.”  ت.تاجىباەۆ:“جەكە ادام الەۋمەتتىك قاتىناستار مەن سانالى ءىس-ارەكەتتى جۇزەگە اسىرۋشى، ناقتى قوعامنىڭ مۇشەسى، ءوزىن باسقالاردان اجىراتا بىلەتىن، ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن تۇسىنەتىن ەسى كىرگەن ەرەسەك كىسى”-دەگەن.
.پەداگوگيكا عىلىمىمىزدىڭ بۇگىنگى جاعدايى وسىلاي بولىپ تۇرعاندا يمانيپەداگوگيكا زاماناۋي كەمەل ادام « قالىبىن» جاساپ بەرمەسە وندا،ونىڭ دا قاجەتى بولماي قالادى.ك.د. ۋشينسكي : «بالا بالقىتىلعان التىن.ونى قانداي  قالىپقا قۇيساڭ، سونداي ادام شىعادى» – دەگەن.وسىنداي قالىپتى دايىنداۋ ءۇشىن سوتسياليستىك پەداگوگيكا قانداي ءادىس قولدانىپ ەدى؟باسقاشا  ايتقاندا.ناعىز كوممۋنيست شىعارۋ ءۇشىن قانداي قالىپ پايدالانىپ ەدى؟مەنىڭ بىلەتىنىم ولار،كوممۋنيستىك  كوپىرمە ادامگەرشىلىكپەن اسەمدەپ كومكەرگەن،التىنداي جىلتىراتىپ اپتاعان،كۇمىسپەن كۇپتەپ زەرلەگەن جاساندى، جالعان قالىپ پايدالانعان.  وسىنداي جالعان قالىپقا قۇيىلعان سوۆەت ادامى دا،جالعان-كىسىكيىك بولىپ شىققان.   بۇگىندەرى ونىڭ ءبارىن دە تاپپايسىڭ، جالعاندىقتان جارالعاندار كوزدەن عايىپ بولعان. مەن نەگە وسىنداي قالىپ پايدالانبايمىن؟ونداي قالىپ،ەش ادامعا زالالىن تيگىزىپ پە ەدى؟بارى دە،ءوتتى كەتتى،قالعانى ءوز ورنىندا.قالىبى دا،عايىپ بولدى،ادامى دا اسپانعا ۇشىپ كەتتى. كەيبىرى ولاردىڭ مەن جەتپەيتىن «قوڭىر» دەگەن جەردە ءجۇر دەسەدى.ۇلىق ۇستازداردىڭ جاساپ بەرگەن،ۇلى ىلىمدەرىن يگەرە المادىم.الدە باسقا شارا بار ما؟ وسى جاعدايدان بولىپ،يمانيپەداگوگيكا ءوز ورنىنا كەلگەن ەدى. يمانيپەداگوگيكا-زاماناۋي تاربيە تەورياسى. ول وسى داۋىردەگى ىرگەلى پەداگوگيكالىق ىلىمدەردىڭ ءبىر ارناعا توعىسۋى. انىعىراق ايتقاندا: ماتەرياليستىك پەداگوگيكا، گۋمانيپەداگوگيكا، ەتنوپەداگوگيكا، يسلاميپەدا-گوگيكا  عىلىمدارىنىڭ  زاڭدى بايلانىستارىنا سۇيەنىپ،ولاردىڭ ءوزارا ىقپالداسۋىنان تۋعان سينتەزدىك عىلىم.يمانيپەداگوگيكا تۋرالى العاشقى ماقالا جاريالانعاننان    (تاربيە باعىتى يماني قۇندىلىق | Kerey.kz/11273) بەرگى ماعان حات جولداعان ادامداردىڭ  (ستۋدەنت،مۇعالىم،وقىتۋشى،پەداگوگ-18  ادام) باستى  سۇراعى:
-يسلاميپەداگوگيكا مەن  ماتەرياليستىك پەداگوگيكا قالاي قابىسادى؟مەنىڭ بەرگەن جاۋاىم: «ءبىزدىڭ جاۋاپ دايىن.جالپى پەداگوگيكانىڭ تاربيە توەرياسىنىڭ اسىل وزەگىنە «وپەراتسيا جاساۋ كەرەك». ونىڭ اسىل وزەگىندەگى بەرىش پەن بەزدى (تاپتىق يديولوگيا مەن جاۋىنگەر اتەيزم، كوپىرمە ادامگەرشىلىك) سىلىپ الىپ تاستاپ،ورنىنا كىسىلىك، يماندىلىق،ىزگىلىك ىلىمدەرىن ورنالاستىرۋ كەرەك. وسى نەگىزدە يمانيپەداگوگيكا سالتانات  قۇرادى.»
1قوبداباي قابدىرازاقۇلى
عالىم-جازۋشى
Kerey.kz

Related Articles

  • رۋحاني جاڭعىرۋ – وسكەلەڭ ۇرپاق نەگىزى

    قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بەكبولعانوۆا ا.ق. «رۋحاني جاڭعىرۋ» – بارلىق قازىرگى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەر مەن جاھاندانۋ سىن-قاتەرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ، قازاقستاندىقتاردىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسى. جاھاندانۋ داۋىرىندە ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى- ءبىلىم بۇگىنگى ۇرپاق قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى تاربيەلەۋ-مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس، وتباسىنىڭ دا، ەڭبەك ۇجىمىنىڭ دا، جالپى قوعامنىڭ دا ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. بىراق بۇل جەردە باستى ءرول ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە بەرىلەدى. پەداگوگتەردىڭ مىندەتى پاتريوتيزم نەگىزدەرىن ءتۇسىندىرۋ،پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ جانە پاتريوتتىق سەزىمدى جان-جاقتى دامىتۋ. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ساباقتاردا دا، سىنىپتان تىس ءىس-شارالاردا دا پاتريوتتىق تاربيەنىڭ ءتۇرلى باعىتتارى مەن نىساندارى بار. بۇگىنگى تاڭدا مۇعالىم مەن وقۋشىنىڭ ىنتىماقتاستىعى، ديالوگى، ونىڭ جەكە ومىرلىك تاجىريبەسىنە سۇيەنۋ، وقۋشىنىڭ وزىندىك ءومىر

  •   ەتنوگراف باياحىمەت جۇمابايۇلىنىڭ جەتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى

    الماتى قالاسىنداعى جازۋشىلار كىتاپحاناسىندا 2019 جىلى 5 ءساۋىر كۇنى ەتنوگراف، جازۋشى باياحىمەت جۇمابايۇلىنىڭ ەتنوگرافيالىق جەتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. ەتنوگراف، جازۋشى باياحىمەت جۇمابايۇلى  احەتوۆ ماماي قانيۇلى دابىرالى ءارى عىلمي دەڭگەيدە وتكەن بۇل رەتكى جەتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىن الماتى قالاسى اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى، «ءتىل» ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى احەتوۆ ماماي قانيۇلى باسقاردى.     مازمۇنى باي، قۇندىلىعى جوعارى، تاريحىمىزدى ارىدان قوزعايتىن جەتى كىتاپتىڭ تۇساۋىن كەسۋ مارتەبەسىنە يە بولىپ، سالتاناتىن اسىرعاندار: نۇرتىلەۋ يمانقاليۇلى نۇرتىلەۋ يمانقاليۇلى. قازاقستان ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، كورنەكتى تەلە جۋرناليست.   عالىم جايلىباي عالىم جايلىباي. حالىقارالىق الاش سىيلىعىنىڭ يەگەرى، «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى. يسلام جەمەنەي يسلام جەمەنەي. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «تۇران-يران» عىلمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور.   ءنابيجان مۇقامەتقانۇلى ءنابيجان

  • التى الاشقا جول تارتار التى كىتاپ

    ء(جادي شاكەنۇلىنىڭ جاڭا كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەرى) 11 ءساۋىر 2019 جىلى الماتى قالاسى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ادەبيەتشىلەر ۇيىندە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارماسى، «ەر جانىبەك حالىقارالىق قوعامدىق قورى»، «ەل اماناتى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ، ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. حالىقارالىق شىڭعىسحان اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءجادي شاكەنۇلىنىڭ التى شىعارماشىلىق ەڭبەگى التى الاشقا جول تارتپاق. قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى، اقىن باۋىرجان جاقىپ مىرزانىڭ جۇرگىزۋىمەن وتەتىن ايتۋلى كەشتىڭ تۇساۋكەسەرىنە كورنەكتى ادەبيەتشى عالىمدار مەن قالامگەرلەر: تەمىرحان تەبەگەنوۆ، جانات احمادي،سەرىكقازى قوراباي، داۋلەتبەك بايتۇرسىن، جاركەن بودەشۇلى، عالىم جايلىباي، مۇرات شايماران، ت.ب. سونىمەن قاتار، باسپا ءسوز وكىلدەرى قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. ج.شاكەنۇلى 1967 جىلى 5 مامىردا قىتاي اۋماعىنا قاراستى ءور التايدا تۋعان. 1997 جىلى اتاجۇرتقا قونىستانعان.  تاۋەلسىز ەلگە كەلگەنەن

  • “قوش كەلدىڭ، ءاز ناۋرىز”

    El Amanaty” قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 21.03.2019ج. “قوش كەلدىڭ، ءاز ناۋرىز” اتتى بەرەكە-بىرلىككە، اۋىزبىرشىلىككە شاقىرۋ ماقساتىنداعى مەرەكەلىك ءىس شارا الماتى قالاسى، الاتاۋ مەيرامحاناسىندا كۇندىزگى ۋاقىت11:00~15:00 ارالىعىندا، بۇكىل قازاقستانعا تانىمال ۇلت زيالىلارى-قابىرعالى قالامگەرلەر مەن قوعام قايراتكەرلەرى، ساياساتكەرلەردىڭ، قوعامدىق بىرلەستىك وكىلدەرىنىڭ، قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ، ونەرپازداردىڭ قاتىسۋىمەن جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. “El Amanaty” قوعامدىق بىرلەستىگى بۇل مەرەكەلىك ءىس شارانى قىتاي قىسىمىنان زارداپ شەگىپ وتىرعان قانداستارعا اراشا ءتۇسۋدىڭ ۇتىمدى جولدارىن ەل اعالارىنىڭ تالقىسىنا سالۋ، بۇل كۇندەرى بۇل ماسەلە جونىندە جاق-جاق بولىپ ايتىسىپ، ءبىرىن-ءبىرى كەلسە-كەلمەس قارالاپ، التىباقان الاۋىز بولىپ جۇرگەن اعايىنداردى بەرەكە-بىرلىككە شاقىرۋ، سونداي-اق، وسى ۋاقىتقا دەيىن “El Amanaty” قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اتقارعان ءىس شارالارىن جانە الداعى جوسپارلارىن حالىققا تانىستىرۋ ماقساتىندا وتكىزدى. ءبىرىنشى ءبولىپ ءسوز العان اق يىق اقىن، ۇلت

  • الماتىدا كوپ بالالى وتباسىلارعا دومبىرا تاراتىلدى.

    الماتىدا كوپ بالالى وتباسىلارعا دومبىرا تاراتىلدى. قايىرىمدىلىق شاراسى بارىسىندا قولدارىنا دومبرا العان بالالار ءان-كۇيدەن شاشۋ شاشتى. رۋحاني جاڭعىرۋ جوباسى اياسىندا ۇلتتىق بۇيىمداردى ناسيحاتتاپ جۇرگەن باستاماشىل توپ ءار وتباسىنا ءبىر دومبىرادان سىيلاۋدى ءجون ساناپتى. الايدا ىنتالى بالالار كوپ بولعانادىقتان ءبىر جانۇياعا ەكىدەن، ۇشتەن ۇلتتىق اسپاپ بەرىلدى. “بالالار تەلەفون، تەلەديدارعا تەلمىرمەي، قوڭىر دومبىرامەن سىرلاسسا الدەقايدا پايدالى بولماق. قازاق ارمان-تىلەگى، قايعى-مۇڭى مەن قۋانىشىن قوس ىشەككە سىيدىرعان، قولىنا قوڭىر دومىرا السا بالانىڭ ارمانى اسقاق، ويى ۇشقىر بولادى”، – دەدى يگى ىسكە ۇيىتقى بولعان ۇلت جاناشىرى سالتانات ءومىرالى. قازاقتىڭ كونە مۇرالارىن بۇگىنگى زامانعا ساي عىپ ناسيحاتتاۋدى مۇرات قىلعان سالتانات ءومىرالىنىڭ ايتۋىنشا بۇنداي شارا الىدە جالعاسىن تابادى. “ەلباسىمىز دومبىرا كۇنىندە ارنايى بەكىتىپ بەردى. دومبىرا كۇنى قارساڭىندا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: