|  |  |  |  | 

Көз қарас Мәдениет Руханият Әлеумет

Қазақ тілі тек кедейлерге керек…  

afd5b52e179b70d2232d1632953dc5ab_XL
    Еліміздегі жалпы  отбасының саны 2,3 млн-нан астам деседі.Жарияланған деректерге сүйенсек олардың  сексенге таяуы  әлемдік бахуатты байлармен теңесе  алатын шамалы  екен.Жалпы ұлттық буржуйлардың  негізі қаланған тәрізді.Екінші жағынан кедейлер де оларға сай, қалыспай өсіпті.Білікті уәлидің  сөзіне қарағанда әлеуметтік жағынан аз қам-тылған отбасы- 600 мыңға таяу көрінеді.Оларды тақыр кедейге санайтындар да бар екен.
Қазақ қоғамының өткен тарихына  көз жүгіртсеңіз,өлкемізде,жалпы аумақта, тыныштық орнап,адамдар алаңсыз өмір сүріп, тірлік кешкен, «қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған да», аштықтан қырылып-жойылып,тентіреп безіп,ауып-көшіп,зар еңіреген заман  да болыпты. Бірақ,қай-қайсысы да ұзаққа созылмапты.Елбасына жақсылықты орнатып,басын біріктіріп,мемлекет  құрып,халықтың әл-ауқатын қалпына келтіруде, хандардың,билердің,сұлтандардың,батырлардың,ойшыл-ғұлама ақылмандардың , күрес-керлердің,қайраткерлердің салихалы саясаты шешуші рөл атқарыпты.Ал,қырылып жойылу,тентіреп безу,басқаның қол астына еніп,бодандыққа айналу жауларымыздың жымысқы саясаты,ұлы державалық шовинистік пиғылы арқылы жүзеге асқан.Оның
өзі қазақ халқының қажырлы күресі,ұлтжандылық рухының отбұрқақтай атылған тегеуіріне тап болып,ұзаққа бара алмаған,қанша қиын болса да,әжептәуір уақытқа созылса да,әйтеуір арнасына түсіп,тәуелсіздік еріксіз ел қолына тиген.Қазақ халқы тәуелсіздік үшін бір сәт те бос отырып,уақыт өткізбеген.Қалыпты тірлік жасау үшін еш уақыт та күрессіз қарап жатпаған. Осыған сай қазақ қоғамында,бай да,кедей де ғұмыр кешкен-ді.Қазақ байларын:аталы бай,арқалы бай,сасық бай,сараң-қарау бай,жаңа бай  -деп,ажыратқан.  Ал,кедейлерді:кеуделі кедей,кемшін кедей,тақыр  кедей-деп бөлген.Бүгінгі таңда,қазақтың жоғарыда аталғакн байларының бірі де жоқ,тек жаңа байлар ғана бар.Кәзіргі жаңа байлар:
жылпос байлар,жымқырғыш байлар,жантық  байлар-деп аталып жүр. Ата-бабасынан қалған дәулетті капитал  болдырып, оны нарыққа салып,өсірген,табысын дорбалап отаны-мызға тасып ырыс жинаған бірі де жоқ.Қазақтың байлығын меншіктеп алып, оны өндіріп,өңдеп      сатып,осы негізде пайда тапқандар.Кейбірі халық дәулетін өте жасырын жолмен жымқырғандар.Қалғаны аға-көкесі,тамыр-танысы арқылы,кредитке қолы жетіп,  шамалы болса да ісмерлікке,іскерлікке төселгендер..Қазақтың атымтай жомарттары жоталы байлар мен кеуделі кедейлерде көп болған.Бүгінгі жомарттар атымтайлығынан гөрі ауыз басарлығы артықтау болып барады.Егер жалпақ жұрт олардың «дәулетіне» барлығы бірігіп таласа қалса, айырлып қалатынын біледі,әрине.Ырыстық ахуалы осындай денгейдегі қоғамда,бүгінгі жағдайда, отбасына кедейшіліктің орнауына  мүмкіндік туған.Кедейшілік орнауының басты себебі-қазақ отбасының көбінің дәулеті сарқылып,ырысы суалған. Қарапайым отбасы-не жер байлығына,не мал байлығына,өзен-көл,өндіріс-цех,завод-фабр-икаға, қалада да,ауылда да ие емес. Жанын жеп,екі қолға бір күрек таба алмай кейбірі иелік етпек тұр ғой « меншік  иелерінен» жұмыс сұрап,жалынып,қолы жеткені ғана жалданып жүр. Кедейлік отбасынан асып,кедей ауылдар пайда болған.Бір кезде ондай  ауыл-дарды,келешегі жоқ ауыл атап,жан-жақты көмек беруді жоспарлап,бағдармалар құрған,  соңында ұмыт қалған.Бірерін көшіріп те жіберген(Осыған дейін 97 ауылды жойған.).Бүгінгі күндері осындай  ауыл саны 400-ден асады.Олар,кәзіргі шақта толық жойылуға жоспар-ланып отыр.Осы ауылдардың балалары мен жастарының оқып білім алуы,дамып жетілуі айтпаса да түсінікті.Ауылды айтпағанның өзін де қалала да кедей отбасы  саны күннен күнге қосылып келеді.Ерлі- байлы екеуі де,тырманып еңбек істеп,жұмыс жасаса да,тапқан табысы отбасын асырап-бағып,киіндіріріп- ішіндіруге жетпейтін болған. Айталық; А.Жүнісов бұлай дейді: «Мен коммуналдық шаруашылықта сантехник слесарь болып істеймін,Әйелім,больницада санитарка.Үйленгелі он жеті жыл болды. Үш балам бар. Үшеуі  де мектепте оқиды.Басымда баспана жоқ,пәтер жалдап тұрамын.Баспана кезегіне тұрғалы 14 жыл болды.Әзірге, баспана сатып алатын жағдай жоқ.Әлеуметтік  немесе  атаулы көмекке ешқашан іліккен емеспін. Жалақымен үпі-тәпі,оны созып жүріп  әреңдеп күн көремін.Қымбатшылық пен тарифтердің ұлғаюына сай,кейде баспананың жалдау  ақысын төлей алмай қаламын.Баланың үлкені ұл.Ол үйленем десе не істей екенмін –деп  ұайымдаймын.Балалар, ЖОО –ны тұрғой коллеждің өзін  төлеммен оқитын жағдай туса  қайтемін?» Бұл жалғыз  ғана адамның  уайым-қайғысы емес. Бүгінгі қарапайым қазақ отбасына ортақ тауқымет.Баспананың жоқтығы,мектепті балалары төлеп оқуы,жалақының мардымсыз болуы,дәулетінің сарқылуы,ырыстың халық қолынан  кетіп,ат төбеліндей азғана адамдарға тиесілі болуы,кедейліктің кең етек алуына мүмкіндік туғызған.Осының бәрін көзімен көріп,біліп отырған ауылдық,аудандық басшылардың,дәрменсіздігі,  сылбырлығы кедейлікті өте ұлғайтып жіберген.Жалпы кедейліктің кең  етек алып,олардың обалын мойнына алатын басты тұлғалардың,билікткгілердің,басшылардың ар алдында,заң алдында,халық алдында есеп беретін күні де тым алыс емес шығар!Бұл жолғы келей-шілік,сыртқы ықпалдың әсерінен емес,нақты өзіміздің,саясатымыздың салғыртығынан болды.
Қолында жиырмадай ұсағы ,екі сиыры бар,ауыл тұрғыны не бір тоқтысын,не танасын еркін сатып,бала-шағасын кез-келген уақытта киіндіре алу мүмкіндігі кәзір жоқ болған.Малын талай өткелектен өткізіп,оның жарты құнын жұмсап жүріп әзер  сата алатын болған.Жұмыстағылардың жалақысы, әсіресе, мектеп,балабақшалардың техникалық  персеналдары республикадағы ең төменгі жалақы алып келген. Мәселен бір министрдің жалақысы –мектептің сыпырушылары мен тазалаушыларының 100-іне жетеді,бір депудаттың айлық жалақысын 10 мұғалім бөліп алады.Жалпы Республикада еңбек қақы , жалған ақыға айналып, шенді-шекпенділер бюджеттің  аумақты бөлігін иеленетін жалақы алатын дәрежеге жеткен.Жалпы биджеттен жалақы алып,оған жармаспайтын шенеуник, басшы,лауазымды тұлға жоқ.Саяси партиядан бастап,әлеуметтік –азаматтық ұйымдардың барлығы соған тәуелді,жалақыларын содан алады.Мұндай жағдайда әділдік,теңдік туралы айтудың өзі даурықпа насихатқа айналып,қарапайым халықтың мұң мұқтажы жоқтаусыз қалып,олардың  хал ахуалы күннен күнге төмендеген.Мұның бәрі бүгіндері билікке де,жалпы жұртқа да,ашық-айқын болған,айтылып,жазылып,толық расталған дәйектер. Менің айтарым:осы кедейшіліктің бір кесірі туралы.Отбасының қоғам алдында атқаратын көп міндеттерінің бастысы –ұрпақ тәрбиелеу.Кедейшілік орнаған отбасылар осы міндетін орындауға дәрменсіз қалып,жалпы жастардың тәрбиесі жұрт уысынан шығып кеткен. Басқаның бәрін қайтейін,менің керең қалғыр құлағым, өмірімде бұрын-соңды естімеген жамандықты естіп,қолыма қалам ұстатты.Әке-шешенің тіршілікте тапқан табысы балалардың оқып білім алуына,дамып жетілуіне жетіп тұру деген кімге болса да,қашан да үлкен мәртебе,нақ ғанибет қой!
Үйден шығып,қарттар үйіне келе  жатып,жолдан адасып қалып,отырған балалардан:-Осы маңдағы қарттар үйіне қалай барамын.Жол сілтеп, жіберіңдер,-дедім. Отырған оншақты баладан біреуі де ештеме деп тіл қатпады.Қабат үйлардің оң жақ бұрышының шетінен шыға келген,сұңғақ бойлы жас өспірім, қасыма жетіп келіп,сәлем беріп:-Мына отырғандар біздің қаланың, бахуатты,ағайлардың балалары. Олар,әрқашан,өз ара шет ел тілінде сөйлеседі. Қытайша,ағылшынша,орысша, арабша,   жапонша бәрі зу, ағып тұр.Қазақша дұрыстап сөйлей білмейді.Сіздің айтқаныңызды олар түсінген жоқ. Жүріңіз,ата,өзім жетелеп,айтқан жеріңізге жеткіземін…-деп,мені солға бұрып жетелей жөнелді.Топ балалардың ортасынан тұра келген, тығыршықтай сары ұл:
-Ей,ауылбай! Аташкаға  бізді не деп жамандап барасың?Көзі ашық,жанқалтасында ақшасы бар бақытты ұрпақтар,ел-жер аралап, мәдениетке жеткен адам,біздің заманда,қазақша сөйлемейді. Қазақ тілі кедей қазақтардың,ауылдың тілі екенін  білгенің дұрыс,шибұтым!! Сендердің шет тілін оқып үйренуге,қаражаттарың,  дәулеттерің, шамаларың жетпейді. Бәрі ду күлді.
 « …Тағы бір байқағаным осы қазақ тілі байларға қажет емес сияқты. Қазақ тілі тек қана кедейлерге керек сияқты болып көрінеді.» (Г.Бельгер) Айтқаның айнымай келді-ау!
Менің құлағым шуылдап,көзім қарауытып,басым айналып,белгісіз бір өксік көкірегіме тығылып, жүрегім аттай тулап,аузым көбіктеніп ,тіссіз қызыл иегімді қисақтатып шайнап, орындыққа келіп отыра кеттім…Қорғаушы періштем,құлыным менің,бірер сағаттан соң үйіме жеткізіп салды. Қарттар үйіне жете алмадым.
Қобдабай   Қабдыразақұлы                      06.07.2019

Kerey.kz

Related Articles

  • Совет кезінде қуғындалып, Назарбаев тұсында диссидентке айналған Кәрішал Асанов

    Қазис ТОҒЫЗБАЕВ Диссидент Кәрішал Асановтың 2006 жылы ақпанда қастандықпен өлтірілген Алтынбек Сәрсенбайұлының туған күніне арналған еске алу шарасында тұрған сәті. Алматы, 12 қыркүйек 2006 жыл.  Нұрсұлтан Назарбаевты өмір бойы сынаған диссидент Кәрішал Асанов осыдан бес жыл бұрын өмірден озды. СССР кезінде билікті сынағаны үшін қудаланған Асанов постсоветтік Қазақстанда «президенттің абыройы мен беделіне нұқсан келтірді» деген айыппен екі рет жауапқа тартылты. Кәрішал Асанов 2015 жылы 26 наурызда Алматыда дүниеден өтті. Қайтыс боларынан бірнеше күн бұрын, наурыздың 10-ына Асанов демократияны дамытуға қосқан үлесі үшін Қазақстан оппозициялық ұйымдарының «Еркіндік» сыйлығын алды. Кәрішал Асанов Нұрсұлтан Назарбаевты көп жыл ашық сынады. Жақындары мен достары Асановтың саяси жүйеге қарсы сыни көзқарасы өзгермегенін айтады. Кәрішал Асанов —

  • Ит басына іркіт төгілді ме?

      Атам заманнан бері, жеті қазынаның бірі ит саналады. Есті жануар қазақ тұрмыс-тіршілігінің шаруашылық пен аңшылық салаларында маңызды серіктеріміздің бірі болатын. Алайда, кейбір азиат халықтарындай  біз ит етін жемейміз. Кейбір еуропалық халықтардай біз итпен төсектес жатып, оны отбасы мүшесі деп санамаймыз. Демек, біз осы жануарды пір тұтпаймыз. Дегенмен, кейбір қазақстандықтар аяулы жазушыларымызды кемсітіп, лас хайуанды мадақтауда. Мысалы, Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздік Комитетінің арнайы бөлімшесі – «Арыстан» қызметінің сапында лақап аты «Шерхан» деген ит бар. Демек, офицер погонын таққан мәңгүрттер Шерхан Мұртаза атты танымал қаламгерімізді иттің дәрежесіне төмендетті. Бәлкім, иттерге ғашық кинологтарда «Шарик», «Жучка» немесе «Тузик» лақап аттары таусылған шығар. Сондықтан, олар қазақ мәдени қайраткерлерінің есімдерін пайдалана бастады. Он төрт жыл

  • Елордалық филармонияның әртістері ақ халаты абзал жандарға ән арнады.

    https://youtu.be/scqqgINrA6U   Елордалық филармонияның әртістері Қазақстанның және Татарстанның Халық әртісі, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Нұржамал Үсенбаева, ҚР еңбек сіңірген қайраткері Алтынай Жорабаева, Мәдениет қайраткерлері Естай Мұқашев, халықаралық байқаулардың лауреаты Ақбота Құснадин ақ халаты абзал жандарға ән арнады.  ​ Короновируспен алдыңғы қатарда күресуде өз уақытын өз-өзіне немесе жақындары мен туыстарына емес, науқастарға арнай отырып,  үлкен ерлік пен батылдық танытқан  қазақстандық дәрігерлер де болды. Нұр-Сұлтан қаласы әкімдігі мемлекеттік академиялық филармониясының    әртістері ақ халатты абзал жандардың ерлігін жырлап “Дәрігерлер” әнін жазды және оны дәрігерлерге арнады. Жаңа әннің мәтінін Қуат Ежембек, музыкасын Мәдениет қайраткері, “Қорқыт” этно ансамблінің көркемдік жетекшісі Шолпан Қорғанбек жазды. Қуат Ежембек осы шығармашылығы арқылы науқастар палатасында ұйқысыз түндер өткізіп, ауыр ауыртпалықты

  • Математика

    Математика бір жағынан өте абстракты ғылым. Сондықтан оған құмареместер жеткілікті. Тәжірибеші математикке жүгінген кезде нақты бөлшектер туралы мүмкіндігінше аз сөйлегені абзал. Себебі математик техниканың немесе физиканың бөлшегтерін ескермейді. Математик ондай ұсақ-түйектерге қызықпайды. Оны қызықтыратын тұтынушының мәселесінің логикалық байланыстары, сулбелік ішкі лабиринттер. Математик ішінәла емес, жалпы тұжырым жасауға тырысады. Екінші жағынан математика қалай болғандада өмірдің, табиғаттың қажеттілігінен алыстамайды. Мысалы, Ньютон мен Лейбниц бір айнымалыға тәуелді функцияларға дифференциалдық қисапты ұсынды. Аталған зертеулер дифференциалдық теңдеулердің маңыздылығын көрсетті. Олар практикалық қолдану туралы ойланбады. Кейін Ай мен алманың қозғалысы бірдей дифференциалдық теңдеумен сипатталатыны белгілі болды. Теңдеуге алманың массасын қойсаң алманың траекториясы шығады. Теңдеуге айдың массасын қойсаң айдың траекториясы шығады. Осылайша айдың тұтылуы есептеледі. Көптеген салалар үшін

  • 22 мың адам тұратын «Асыл Арман» тұрғын үй кешені толықтай карантинге жабылды

    Мұнда екінші адамнан коронавирус анықталған Time.kz Алматы облысының Қарасай ауданына қарасты «Асыл Арман» тұрғын үй кешені бүгін карантинге жабылып, 22 мың адамның үйден шығуына тыйым салынды. Шағын ауданда 9 қабатты 21 үй бар. 5 мыңнан астам пәтерлі 75 кіреберіске күзет қойылған. Мұндағы тұрғындардың 95% Алматы қаласына барып жұмыс істейді. «Тұрғын үй кешенінде дәрігерлік амбулатория ұйымдастырылады, онда медициналық қызметкерлер осы шағын ауданның тұрғындары үшін арнайы жұмыс істейді. Арзан бағамен азық-түлік сатылымы ұйымдастырылып, қажетті заттармен қамтамасыз етеміз. Дезинфекция жұмыстары тұрақты жүргізіледі. Тұрғындарға ақпараттық-насихат жұмыстары басталды. Аумақты түгелдей полиция қызметкерлері қоршап тұр. Олармен бірге әскерилерде кезекшілік қызметіне көмектеседі», – деді Алматы облысы әкімінің баспасөз хатшысы Ғалымұрат Жүкел. «Асыл Арман» тұрғын үй кешенінде коронавирус

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: