|  |  |  |  | 

Көз қарас Мәдениет Руханият Әлеумет

Қазақ тілі тек кедейлерге керек…  

afd5b52e179b70d2232d1632953dc5ab_XL
    Еліміздегі жалпы  отбасының саны 2,3 млн-нан астам деседі.Жарияланған деректерге сүйенсек олардың  сексенге таяуы  әлемдік бахуатты байлармен теңесе  алатын шамалы  екен.Жалпы ұлттық буржуйлардың  негізі қаланған тәрізді.Екінші жағынан кедейлер де оларға сай, қалыспай өсіпті.Білікті уәлидің  сөзіне қарағанда әлеуметтік жағынан аз қам-тылған отбасы- 600 мыңға таяу көрінеді.Оларды тақыр кедейге санайтындар да бар екен.
Қазақ қоғамының өткен тарихына  көз жүгіртсеңіз,өлкемізде,жалпы аумақта, тыныштық орнап,адамдар алаңсыз өмір сүріп, тірлік кешкен, «қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған да», аштықтан қырылып-жойылып,тентіреп безіп,ауып-көшіп,зар еңіреген заман  да болыпты. Бірақ,қай-қайсысы да ұзаққа созылмапты.Елбасына жақсылықты орнатып,басын біріктіріп,мемлекет  құрып,халықтың әл-ауқатын қалпына келтіруде, хандардың,билердің,сұлтандардың,батырлардың,ойшыл-ғұлама ақылмандардың , күрес-керлердің,қайраткерлердің салихалы саясаты шешуші рөл атқарыпты.Ал,қырылып жойылу,тентіреп безу,басқаның қол астына еніп,бодандыққа айналу жауларымыздың жымысқы саясаты,ұлы державалық шовинистік пиғылы арқылы жүзеге асқан.Оның
өзі қазақ халқының қажырлы күресі,ұлтжандылық рухының отбұрқақтай атылған тегеуіріне тап болып,ұзаққа бара алмаған,қанша қиын болса да,әжептәуір уақытқа созылса да,әйтеуір арнасына түсіп,тәуелсіздік еріксіз ел қолына тиген.Қазақ халқы тәуелсіздік үшін бір сәт те бос отырып,уақыт өткізбеген.Қалыпты тірлік жасау үшін еш уақыт та күрессіз қарап жатпаған. Осыған сай қазақ қоғамында,бай да,кедей де ғұмыр кешкен-ді.Қазақ байларын:аталы бай,арқалы бай,сасық бай,сараң-қарау бай,жаңа бай  -деп,ажыратқан.  Ал,кедейлерді:кеуделі кедей,кемшін кедей,тақыр  кедей-деп бөлген.Бүгінгі таңда,қазақтың жоғарыда аталғакн байларының бірі де жоқ,тек жаңа байлар ғана бар.Кәзіргі жаңа байлар:
жылпос байлар,жымқырғыш байлар,жантық  байлар-деп аталып жүр. Ата-бабасынан қалған дәулетті капитал  болдырып, оны нарыққа салып,өсірген,табысын дорбалап отаны-мызға тасып ырыс жинаған бірі де жоқ.Қазақтың байлығын меншіктеп алып, оны өндіріп,өңдеп      сатып,осы негізде пайда тапқандар.Кейбірі халық дәулетін өте жасырын жолмен жымқырғандар.Қалғаны аға-көкесі,тамыр-танысы арқылы,кредитке қолы жетіп,  шамалы болса да ісмерлікке,іскерлікке төселгендер..Қазақтың атымтай жомарттары жоталы байлар мен кеуделі кедейлерде көп болған.Бүгінгі жомарттар атымтайлығынан гөрі ауыз басарлығы артықтау болып барады.Егер жалпақ жұрт олардың «дәулетіне» барлығы бірігіп таласа қалса, айырлып қалатынын біледі,әрине.Ырыстық ахуалы осындай денгейдегі қоғамда,бүгінгі жағдайда, отбасына кедейшіліктің орнауына  мүмкіндік туған.Кедейшілік орнауының басты себебі-қазақ отбасының көбінің дәулеті сарқылып,ырысы суалған. Қарапайым отбасы-не жер байлығына,не мал байлығына,өзен-көл,өндіріс-цех,завод-фабр-икаға, қалада да,ауылда да ие емес. Жанын жеп,екі қолға бір күрек таба алмай кейбірі иелік етпек тұр ғой « меншік  иелерінен» жұмыс сұрап,жалынып,қолы жеткені ғана жалданып жүр. Кедейлік отбасынан асып,кедей ауылдар пайда болған.Бір кезде ондай  ауыл-дарды,келешегі жоқ ауыл атап,жан-жақты көмек беруді жоспарлап,бағдармалар құрған,  соңында ұмыт қалған.Бірерін көшіріп те жіберген(Осыған дейін 97 ауылды жойған.).Бүгінгі күндері осындай  ауыл саны 400-ден асады.Олар,кәзіргі шақта толық жойылуға жоспар-ланып отыр.Осы ауылдардың балалары мен жастарының оқып білім алуы,дамып жетілуі айтпаса да түсінікті.Ауылды айтпағанның өзін де қалала да кедей отбасы  саны күннен күнге қосылып келеді.Ерлі- байлы екеуі де,тырманып еңбек істеп,жұмыс жасаса да,тапқан табысы отбасын асырап-бағып,киіндіріріп- ішіндіруге жетпейтін болған. Айталық; А.Жүнісов бұлай дейді: «Мен коммуналдық шаруашылықта сантехник слесарь болып істеймін,Әйелім,больницада санитарка.Үйленгелі он жеті жыл болды. Үш балам бар. Үшеуі  де мектепте оқиды.Басымда баспана жоқ,пәтер жалдап тұрамын.Баспана кезегіне тұрғалы 14 жыл болды.Әзірге, баспана сатып алатын жағдай жоқ.Әлеуметтік  немесе  атаулы көмекке ешқашан іліккен емеспін. Жалақымен үпі-тәпі,оны созып жүріп  әреңдеп күн көремін.Қымбатшылық пен тарифтердің ұлғаюына сай,кейде баспананың жалдау  ақысын төлей алмай қаламын.Баланың үлкені ұл.Ол үйленем десе не істей екенмін –деп  ұайымдаймын.Балалар, ЖОО –ны тұрғой коллеждің өзін  төлеммен оқитын жағдай туса  қайтемін?» Бұл жалғыз  ғана адамның  уайым-қайғысы емес. Бүгінгі қарапайым қазақ отбасына ортақ тауқымет.Баспананың жоқтығы,мектепті балалары төлеп оқуы,жалақының мардымсыз болуы,дәулетінің сарқылуы,ырыстың халық қолынан  кетіп,ат төбеліндей азғана адамдарға тиесілі болуы,кедейліктің кең етек алуына мүмкіндік туғызған.Осының бәрін көзімен көріп,біліп отырған ауылдық,аудандық басшылардың,дәрменсіздігі,  сылбырлығы кедейлікті өте ұлғайтып жіберген.Жалпы кедейліктің кең  етек алып,олардың обалын мойнына алатын басты тұлғалардың,билікткгілердің,басшылардың ар алдында,заң алдында,халық алдында есеп беретін күні де тым алыс емес шығар!Бұл жолғы келей-шілік,сыртқы ықпалдың әсерінен емес,нақты өзіміздің,саясатымыздың салғыртығынан болды.
Қолында жиырмадай ұсағы ,екі сиыры бар,ауыл тұрғыны не бір тоқтысын,не танасын еркін сатып,бала-шағасын кез-келген уақытта киіндіре алу мүмкіндігі кәзір жоқ болған.Малын талай өткелектен өткізіп,оның жарты құнын жұмсап жүріп әзер  сата алатын болған.Жұмыстағылардың жалақысы, әсіресе, мектеп,балабақшалардың техникалық  персеналдары республикадағы ең төменгі жалақы алып келген. Мәселен бір министрдің жалақысы –мектептің сыпырушылары мен тазалаушыларының 100-іне жетеді,бір депудаттың айлық жалақысын 10 мұғалім бөліп алады.Жалпы Республикада еңбек қақы , жалған ақыға айналып, шенді-шекпенділер бюджеттің  аумақты бөлігін иеленетін жалақы алатын дәрежеге жеткен.Жалпы биджеттен жалақы алып,оған жармаспайтын шенеуник, басшы,лауазымды тұлға жоқ.Саяси партиядан бастап,әлеуметтік –азаматтық ұйымдардың барлығы соған тәуелді,жалақыларын содан алады.Мұндай жағдайда әділдік,теңдік туралы айтудың өзі даурықпа насихатқа айналып,қарапайым халықтың мұң мұқтажы жоқтаусыз қалып,олардың  хал ахуалы күннен күнге төмендеген.Мұның бәрі бүгіндері билікке де,жалпы жұртқа да,ашық-айқын болған,айтылып,жазылып,толық расталған дәйектер. Менің айтарым:осы кедейшіліктің бір кесірі туралы.Отбасының қоғам алдында атқаратын көп міндеттерінің бастысы –ұрпақ тәрбиелеу.Кедейшілік орнаған отбасылар осы міндетін орындауға дәрменсіз қалып,жалпы жастардың тәрбиесі жұрт уысынан шығып кеткен. Басқаның бәрін қайтейін,менің керең қалғыр құлағым, өмірімде бұрын-соңды естімеген жамандықты естіп,қолыма қалам ұстатты.Әке-шешенің тіршілікте тапқан табысы балалардың оқып білім алуына,дамып жетілуіне жетіп тұру деген кімге болса да,қашан да үлкен мәртебе,нақ ғанибет қой!
Үйден шығып,қарттар үйіне келе  жатып,жолдан адасып қалып,отырған балалардан:-Осы маңдағы қарттар үйіне қалай барамын.Жол сілтеп, жіберіңдер,-дедім. Отырған оншақты баладан біреуі де ештеме деп тіл қатпады.Қабат үйлардің оң жақ бұрышының шетінен шыға келген,сұңғақ бойлы жас өспірім, қасыма жетіп келіп,сәлем беріп:-Мына отырғандар біздің қаланың, бахуатты,ағайлардың балалары. Олар,әрқашан,өз ара шет ел тілінде сөйлеседі. Қытайша,ағылшынша,орысша, арабша,   жапонша бәрі зу, ағып тұр.Қазақша дұрыстап сөйлей білмейді.Сіздің айтқаныңызды олар түсінген жоқ. Жүріңіз,ата,өзім жетелеп,айтқан жеріңізге жеткіземін…-деп,мені солға бұрып жетелей жөнелді.Топ балалардың ортасынан тұра келген, тығыршықтай сары ұл:
-Ей,ауылбай! Аташкаға  бізді не деп жамандап барасың?Көзі ашық,жанқалтасында ақшасы бар бақытты ұрпақтар,ел-жер аралап, мәдениетке жеткен адам,біздің заманда,қазақша сөйлемейді. Қазақ тілі кедей қазақтардың,ауылдың тілі екенін  білгенің дұрыс,шибұтым!! Сендердің шет тілін оқып үйренуге,қаражаттарың,  дәулеттерің, шамаларың жетпейді. Бәрі ду күлді.
 « …Тағы бір байқағаным осы қазақ тілі байларға қажет емес сияқты. Қазақ тілі тек қана кедейлерге керек сияқты болып көрінеді.» (Г.Бельгер) Айтқаның айнымай келді-ау!
Менің құлағым шуылдап,көзім қарауытып,басым айналып,белгісіз бір өксік көкірегіме тығылып, жүрегім аттай тулап,аузым көбіктеніп ,тіссіз қызыл иегімді қисақтатып шайнап, орындыққа келіп отыра кеттім…Қорғаушы періштем,құлыным менің,бірер сағаттан соң үйіме жеткізіп салды. Қарттар үйіне жете алмадым.
Қобдабай   Қабдыразақұлы                      06.07.2019

Kerey.kz

Related Articles

  • Ясин Құмарұлы: Ежелгі Түркі тайпаларындағы төтемдік аң – құстардың аңыздық негіздері

    Анотация  Мақалада грифон, көкбөрі (Құсбөрі) тәңір ұғымдары мен атаулары төңірегіндегі сондай-ақ Сақ, Ғұн, Үйсін, Түркілердің бөрі төтемділігі және аттарының да бөріге байланыстылығы зерттеледі. Грифон және көкбөрі Грифон (griffon) қазірге дейінгі анықтамаға сай жартылай арыстан, жартылай құмай немесе басы, қанаты құс, денесі арыстан аңыздық мақұлық (狮鹫). Біреулер оны жауыздықтың символына баласа енді біреулер ізгіліктің (тіпті Христостың)нышаны деп біледі. «Этимология» атты  еңбекте: «Христос – арыстан, өйткені онда теңдессіз парасат және қүш-қуат бар, Христос әрі құзғын, өйткені ол қайта тірілген соң аспанға көтеріліп, жұмаққа шығады», – деп жазылған. Грифон көбіне грек аңыздарында жолығады. Оның арғы және кейінгі заманғы мәдениет, этнос, т.б. танудағы орны маңызды. Ол қиыр шығыстың айдаһары сияқты бір дәуір мәдениетінің символы. Десе де, грифон грек аңыздарында ғана сақталып қалмастан,  басқа  аймақтарда да  кеңінен  таралғандығы  байқалады.  Әсіресе оның археологиялық дерегі Орталық Азия өңірінен көп байқалады. Байырғы Еламдықтар оны архитектурада кеңінен пайдаланған. Геродоттың «Тарих» атты ұлы еңбегінде griffon  бірнеше  жерде  жолығады,  барлығы  сақтарға  байланысты.  Геродот  және сақтар  жерінде  грифонның  әйгілі  болғандығын  да  жазады.  (IV.79)  Тарихи деректерге,  аңыздарға  негізделгенде  грифон  Украинадан  Орта  Азияға  дейінге скиф даласында болған деп қаралады. Сақтардың грифон әсем өнері туралы: сақ молаларында бар. Берелде, Пазырықта, Есікте, Алагуде, тіпті ғұндардың көші және жойқын жорығымен бірге Қиыр Шығыс жеріне дейін жеткендігі байқалады. Геродоттың  айтуынша,  исседондардың  жоғарғы  жағында  аримаспы,  яғни жалғыз  көзділер  тұрады.  Ал  олар  тұрған  жерде  алтынды  қорып  жатқан  грифон болады  десе,  ол  тағы,  исседондардың  аримаспы  жағынан  ығыстырылып,  одан скифтер исседондар жағынан ығыстырылғандығын жазады [1]. Геродот:  «Бұл  арадан  шалғайдағы  жағдайлар  туралы  мәліметтерді  тек исседондардың айтқандарынан ғана білеміз. Олар жалғыз көзділер мен алтын қорып жатқан грифон туралы әңгімелейді. Скифтер бұл әңгімелерді исседондардан естиді. Одан скифтер оны гректерге жеткізеді. Сонымен біз оларды жалғыз көзділер деп атадық. Скифтер Arimaspi  дейді. «Arima» бір дегенді, «spu» көз дегенді білдіреді», – дейді [2].

  • Түркістан облысының Түлкібас ауданында жаңа спорт кешені ашылды.

    «Ер Жәнібек» атындағы 240 адамға арналған шынықтыру-сауықтыру орталығы  Састөбе кентінде пайдалануға берілді.  Нысан мемлекеттік-жекеменшік әріптестік аясында жүзеге асты. Құны 454 млн теңге болатын спорт кешенінде бокс, дзюдо, үстел теннисі, баскетбол, еркін күрес және тағы да басқа спорт түрлерімен айналысуға болады. Келушілерге ыңғайлы болуы үшін киім ауыстырып, душ қабылдауға болады. Бұдан бөлек, бапкерлер мен медбикелерге арналған бөлмелермен де қамтылған. Түркістан облысы, Түлкібас ауданы, Састөбе елдімекенінде өткен “Ер Жәнібек” атындағы спорт кешенінің ашылу мерей тойына “Tuǵurul han” Halyqaralyq Qoǵamdyq Birlestıgınıń атынан: Қаржаубай Сартқожа – Президиум Басқармасының Төрағасы (құрылтайшы); Мамырбаев Рахимбек – Президиум Басқармасының мүшесі (құрылтайшы); Игбаев Нұржан – “Tuǵurul han” Halyqaralyq Qoǵamdyq Birlestıgınıń Президенті қатарлы азаматтар арнайы қатысып қайтты.   Салтанатты жиынның ашылуына

  • Қазақ патриот құрылысшысы

    11 тамыз күні, бұрынғы Кеңес Одағының аумағында құрылысшылардың кәсіби мерекесі атап өтілді. Еріксіз, менің досым Александр Владимирович Рязановты (1958-2009) еске алдым. Иә, биылғы тамыздың басында Одесса қаласына қысқа сапар шектім. Осы аймақта өмір сүретін Алекеңнің туысқандарымен қауыштым: бөле ағасы Александр Браилов, бөле қарындасы Оксана Позняк, бөле інісі Андрей Барбакар. Одесса аймағының құрамасындағы Измаил қаласында тұратын оның досы, журналис Александр Ободовскиймен сөйлестім. Зымырап өтетін уақыттың қарқыны соншама: биыл А.В. Рязановтың мезгілсіз қазасына дардай он жыл толды. Қайран Александр Владимирович әйгілі американдық эстрадалық әнші Майкл Джексондей (1958-2009) жарқыраған жұлдыздай өтті. Еліміздің құрылыс саласында Алекең де біртуар жұлдыз емей немене? Алайда, кең-байтақ мемлекетімізде күні бүгінгі дейін оның құрметіне бірде-бір көше, алаң, даңғыл аталмады.

  • Қарақалпақтар жаппай қазақ боп жазылып жатыр

    Өзбекстан Республикасының құрамына кіретін Қарақалпақстан азаматтары жаппай қазақ болып жазылып жатыр. Бұл туралы  IWPR басылымының тілшісі Ольга БОРИСОВА хабарлайды.. Жуырда Қарақалпақстан астанасы Нүкіс қаласында біздің тілмен айтқанда ХҚО сияқты мекеменің басшысы тұтқындалған. Ол пара алып адамдардың ұлтын өзгертіп отырыпты. Яғни қарақалпақтарды қазаққа айналдырған. Жергілікті полицияның айтуынша, соңғы кездері осындай қылмыстар көптен тіркелуде. Демография және миграция агенттігінің ақпаратына сүйенсек 1991 жылдан бері Қарақалпақстаннан Қазақстанға 100 мың адам көшіп кеткен. Халықаралық Аралды құтқару қорының мәліметінше соңғы жеті жылдың ішінде 250 мың адам Қазақстанға қоныс аударған екен. 1 млн 842 мың халқы бар Қарақалпақстан үшін бұл үлкен көрсеткіш. Сондай-ақ, қазір ол жерге өзбектер санының артып келе жатқанын да ескеру қажет. 2018 жылғы статистикаға сүйенсек

  • Грант 2019: Білім гранты иегерлерінің тізімі

    Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі «Қазақстан Республикасының жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында оқу үшін білім беру гранттарын беру туралы» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2019 жылғы 31 шілдедегі № 341 бұйрығына сәйкес білім беру гранттары иегерлерінің тізімін ұсынады. 1_Гранттар_(негізгі)_қаз 2_Жетімдер_(негізгі)_қаз 3_Мүгедек_(негізгі)_қаз 4_Әскери_(негізгі)_қаз 5_Диаспора_(негізгі)_қаз 6_Серпiн_(негізгі)_қаз egemen.kz

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: