|  |  |  | 

Sayasat Suretter söyleydi Tarih

Şarqi Türkistanşıl men Çin Türkistanşıl arasındağı qaqtığıs

68684167_1435523626611220_4451688350528569344_n1947-1948 jıldıñ örara kezeñinde Ürimjidegi qazaq igi-jaqsıları men ziyalıları, sayasatkerleri ölkelik ükimettiñ törağa, hatşılarımen birlesip Ürimji qalasına qarastı Qaratau (qıtayşa 南山) baurayında Naurız merekesin toylap şağın qwrıltay jinalısın ötkizedi. Naurız merekesine tigilgen onşaqtı kigiz üydiñ jäne ölkelik ükimet törağaları men äskeri adamdardıñ (qazaq äskeri de bar) suretin anıq köre alasız.

1947-1948 jıldarı Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter arasındağı qırğiqabaq qaqtığıs qattı uşığıp twrğan kez edi. 1946-1947-1948 jıldarı Manas, Qwtıbi, Böken (Fukañ), Jemsarı, Şonjı, Mori audandarınan qazaq äskeri jasaqtalıp Manas özeniniñ künbatıs betindegi Şarqi Türkistan äskerine arnayı qarulı qorğanısqa ötken kezeñ edi. Sonımen Manastı şekara etken Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter bolıp eki jaqqa bölingen qazaqtardıñ sayasi oqiğası birşama tereñ sipat aldı. 67631966_1435523689944547_4974029959396851712_n

1946-jılı Şarqi Türkistan men Gomin ekijaq “11 tarmaqtan” twratın kelsimşartqa qol qoydı, kelsimşartta Şarqi Türkistannıñ 30 mıñ äskerin 15 mıñğa qısqartu turalı hattama bar bolatın. 1946-jıldan bastap Şarqi Türkistannıñ äskeri qosını jappay qısqartıla bastadı, äsirese sovet odağınan kömekke kelgen ekinşi jahan soğıs maydanın körgen qazaqtar tügeldey qaytıp ketti. Sovetten kelgen äskeri kömek kilt toqtauına baylanıstı Şarqidıñ äskeri qwramı täjirbiesiz qaldı. Soğıs stratekteri qaytıp ketti, onıñ bir jağı 1944-45 jıldarı Şarqi Türkistanda äskeri reforma jürgizilip soğısqa edauir ısılıp qalğan jergilikti partizan qazaqtardı auılğa qaytarıp jiberip, ornına soğıs täjirbiesi az kileñ jastardı äsker qatarına alğan edi. Olar äskeri tüzilisten ötpey jatıp 1946-jılı Sovettiñ äskeri maman, tehnoloktarı qaytıp ketti. Bwl ölara kezeñ Çin Türkistanşıldardıñ Manastan Moriğa deyingi aumaqtan arnayı qazaq äskerin jinauına jäne İşki qıtay arqılı Aqş-tan äskeri qaru kirgizuine mümkindik berdi. Pätiqan Dälelqanwlı Sügirbaevtiñ “Ospan sirä qanday adam” attı esteliginde Ospan men Ürimjidegi qazaq oqığandarı aqıldasa kelip tört qazaqtı Aqş-qa oquğa attandırğanın tilge tiek etedi, jäne olar sol küyi Aqş-ta qalıp qoydı dep jazadı. 1947-jılğı Nan Kindegi wlıqwrıltay jinalısında işki qıtayda bilim alıp jatqan Şıñjañdıq qazaq, wyğır studentterge sayasi ideyalogiyalıq ügit-näsihat qattı jürgizildi. Şarqi Türkistanşıldar öz ideyasın tıqpaladı, oğan qarsı Çin Türkistanşıl küşter Şarqidıñ aldauına tüspeudi, tuğan elge oralğan soñ özderine jaqtas boludı ügittedi. İşki qıtayda äskeri kolledjde oqığan qazaqtar 1947-jılı Çin Türkistanşıldar qwramındağı qazaq polkında äskeri maman boldı. Olardıñ keyingi tağdırı mülde beymälim. 68270484_1435523746611208_4378933288161509376_n

Sayasi qaqtığıs Ürimji qalasında da tüs alıp jattı. Şarqi Türkistanşıl küşter Ürimjidegi ölkelik ükimettiñ törağaları Masqwt, Janımqan, Qaduan, Sälis, Zakariyalardıñ üstinen ortalıq bilikke şağım hat joldasa, Çin Türkistanşıl küşter on mıñ adamdıq Qazaq, Dwñğan mitingin wyımdastırıp Ürimjidegi Şarqi Türkistanşıl twlğalardıñ Qwljağa otstavkağa ketuin talap etip jattı. 68426179_1435523756611207_713649309182066688_n 68316443_1435523683277881_4627860792249679872_n 67876709_1435523629944553_1056863534534623232_n

Bwl derekke twzdıq bolatın qazaq äskerleriniñ suretin keyin jariyalaudı dwrıs kördim. Suretten Ürimjiniñ Qaratauındağı qazaq kigiz üyin anıq köre alasız. Qazaqtar igi-jaqsılardı jiıp naurız berip jatqan kezde, Çin Türkistanşıl qazaq äskerleri de amandıqqa kepildik etu üşin sol mañıdı qorğap jürgenin bayqauğa boladı. Ärine, bwl naurız merekesi baylanısımen qazaqtar ölkedegi sayasi twlğalardı jinap keleli mäselelerdi ortaq aqıldasqanı anıq. Bwl jinalısqa qatısuşı twlğalardıñ suretin keyin salayın…

Eldes Orda

Kerey.kz

Related Articles

  • Alaş jäne atatek

    Bayahımet Jwmabaywlı jazuşı, etnograf Atatek jayında söz qozğar bolsaq «Alaş» atı şıqpay qoymaydı. Al «Alaş» turalı keñestiñ soñı ata tekke wlasarı şındıq. Bwl halqımızdıñ tek pen tarihtı bir twtas wğım retinde qarauınıñ negizi bolmaq. Endeşe keñesti «Alaştan» bastalıq. Halqımızdıñ söz tirkesterinde «Alaştıñ azamatı», «Alaş – Alaş bolğanda», «Altı Alaş» degen siyaqtı wğımdar kezdesedi. Ol olma bizdiñ osı «Alaş» sözimiz tuısqan wlttar arasında da öz – özderiniñ tildik qorında äksentine qaray: Saqalar — d'ie, Qwmıttar — u'y. Türikter — alaçug, Qırğızdar — Alaççk. Orıstar — laçug, Noğaylar — Alaş. Twnğwstar — alan…[1] t. b. Deydi. Mine bwlar «Alaştıñ» olardıñ tarihımen qatıstılığı degendik emes. «Alaş» sozınıñ taralu ayasınıñ qanşalıqtı keñdigin däleldeu. Zertteuşiler

  • Arqadan Altayğa auğan eldiñ izi (YAğni Arqadan Altayğa auğan Abaq Kereydiñ keruen köşi jäyinda)

    Bayahmet Jwmabaywlı  Kindik söz: Kerey taypasınıñ ejelgi mekenderi Arqadan Altay betine irgeli eldiñ qaqpayınan auğanı raspa?». «Abaq Kerey eldi Arqadan Altayğa «Aqmırzanıñ ölimine sebepşi bolıp köşkeni» ras pa? «Bwqar jırau Abılay hannıñ bwyrıuımen Kerey köşin toqtatuğa aldınan şığıp jotasın körsetkeni raspa?» t. b. Swraqtar töñireginde tarihşı bolmasamda ızdenistiñ natijesinde öz älimşe közğaras bildirudi jön kördim. Artıq – kemin keşirmmen qararsızdır. Şını kerek, osı taqırıpqa qatıstı jazba derekter az bolğandıqtan, dälelsiz sözdiñ därmeni şamalı bolar degen oymen, tartınşaqtap kelgen edim. Juıqtan bergi äleumettik jelilerde bwl taqırıp töñireginde talas-tartıstar malığa bastağanın körip qolıma qalam alıp, osıdan bir qanşa jıl bwrın «Qazaqtıñ qısqaşa tarihı» degen eñbegimen eki millyard qıtayğa ğana emes, şet elderdegi

  • «Otan tarihındağı twlğalardıñ röli» attı ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötedi.

    Täuelsizdik merekesine oray Aqmola oblısı, Kökşetau qalası, “Dostar” mädeniet sarayında, «Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalasın jüzege asıru ayasında Otan tarihındağı twlğalardıñ röli» attı ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötedi. Şıñğıshan jäne odan keyingi qazaq handarı däuiriniñ qalıptasuına ıqpal etken twğırlı twlğa Twğırılhannıñ ömir jolı men erlik izderi moñğol, parsı, türik, qıtay, orıs, japon jazbalarında kezigip qana qalmay, Marko Polo, A.Andreev, N.A.Aristov, G.F.Miller, t.b. eñbekteri arqılı da älemge äygili. Tarihi twlğa – Twğırılhan esimin köteru El basınıñ «Bolaşaqqa bağdar: Ruhani Jañğıru», «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalası men prezidentimiz Q.Toqaevtıñ «Altın ordanıñ 750 jıldığın merekeleu» ayasındağı ündeuine say qolğa alınıp otır. Wlı dala twlğaların köterude QR Bilim jäne Ğılım minstrligi Ş.Ş.Uälihanov atındağı tarih

  • Şwbartaudan auğan “Bes qasqa”. 

    Slambek Jumagali Qazaqtıñ körmegen qorlığı, tartpağan azabı bar ma? Bwnday tauqımet keşegi Keñes däurinde de tiılğan joq. Abaq Kereydiñ işindegi Jastaban wrpaqtarı Semey öñirindegi Şwbartau audanın öz ata qonıstarı saylaydı. Tarihşılardıñ aytuına qarağanda Altaydan Jobalay bi azŞahantay batır Er Jänibekpen zöñgiles dos bolğan soñ, osı Baqanas özeniniñ boyın jaylay qonıstanıptı. Onıñ işinde Jastaban wrpaqtarı Begimbet atanıp, Beknazar-Qosay bolıp eki tarmaqqa bölinedi. Osı mañdı qonıstanğan osı eki atanıñ balası, biriniñ wpanı Şaqantay, ekinşisiniki Jobalay. YAğni,” Jondağı Jobalay eli”atanğan. Şaqantay batır osı eki atanıñ Bas qolbasşısı bolsa, Jobalay bi aqılman, äri töbe bii bolğan. Jobalaydıñ äkksi Bayseyitte tegin adam bolmaptı. Eldiñ aytısına qarağanda ol kisi de bi, äri batır bolğan jäne eldi

  • Kerey memleketiniñ bileuşisi Toğrıl hannıñ Şıñğıs handı tarih sahnasına köterui turalı tarihi mağlwmattar

    Toğrıl zan Şıñğıs hannıñ äkesi Esugeymen anda bolğan Kerey memleketiniñ wlı bileuşisi. Marqwz Bwyrıq hannıñ bes wlınıñ biri. Şamamen 1130 -1203 jıldar aralığında ömir sürgen. Handıq bilik qwrğan jıldarı 1168 – 1203 j.j. Toğrıl han bilik qwrğan jıldarı Kerey memleketi wlı Monğol üstirtindegi sayın dalada özindiñ sayasi bağıt bağdar wstanğan jäne Euraziya qwrlığına atı jayılğan irgeli elge aynaldı. Orta ğvsırlardağı tarihşılarınıñ jazba derekteri boyınşa sol kezde Kerey memleketiniñ halıq sanı oğan bağınıştı rular men taypalardı qosqanda toğız jüz mıñğa deyin jetken. Endi bir tarihi qwjattarda eki jüz mıñ jan bolğan dep jazıladı. Olar aqıldı handarınıñ arqasında altın şatır tiktirip, altın keseden su işkeni jayında tamsana jazdı. Sol zamanda öte quattı

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: