|  |  |  | 

Sayasat Suretter söyleydi Tarih

Şarqi Türkistanşıl men Çin Türkistanşıl arasındağı qaqtığıs

68684167_1435523626611220_4451688350528569344_n1947-1948 jıldıñ örara kezeñinde Ürimjidegi qazaq igi-jaqsıları men ziyalıları, sayasatkerleri ölkelik ükimettiñ törağa, hatşılarımen birlesip Ürimji qalasına qarastı Qaratau (qıtayşa 南山) baurayında Naurız merekesin toylap şağın qwrıltay jinalısın ötkizedi. Naurız merekesine tigilgen onşaqtı kigiz üydiñ jäne ölkelik ükimet törağaları men äskeri adamdardıñ (qazaq äskeri de bar) suretin anıq köre alasız.

1947-1948 jıldarı Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter arasındağı qırğiqabaq qaqtığıs qattı uşığıp twrğan kez edi. 1946-1947-1948 jıldarı Manas, Qwtıbi, Böken (Fukañ), Jemsarı, Şonjı, Mori audandarınan qazaq äskeri jasaqtalıp Manas özeniniñ künbatıs betindegi Şarqi Türkistan äskerine arnayı qarulı qorğanısqa ötken kezeñ edi. Sonımen Manastı şekara etken Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter bolıp eki jaqqa bölingen qazaqtardıñ sayasi oqiğası birşama tereñ sipat aldı. 67631966_1435523689944547_4974029959396851712_n

1946-jılı Şarqi Türkistan men Gomin ekijaq “11 tarmaqtan” twratın kelsimşartqa qol qoydı, kelsimşartta Şarqi Türkistannıñ 30 mıñ äskerin 15 mıñğa qısqartu turalı hattama bar bolatın. 1946-jıldan bastap Şarqi Türkistannıñ äskeri qosını jappay qısqartıla bastadı, äsirese sovet odağınan kömekke kelgen ekinşi jahan soğıs maydanın körgen qazaqtar tügeldey qaytıp ketti. Sovetten kelgen äskeri kömek kilt toqtauına baylanıstı Şarqidıñ äskeri qwramı täjirbiesiz qaldı. Soğıs stratekteri qaytıp ketti, onıñ bir jağı 1944-45 jıldarı Şarqi Türkistanda äskeri reforma jürgizilip soğısqa edauir ısılıp qalğan jergilikti partizan qazaqtardı auılğa qaytarıp jiberip, ornına soğıs täjirbiesi az kileñ jastardı äsker qatarına alğan edi. Olar äskeri tüzilisten ötpey jatıp 1946-jılı Sovettiñ äskeri maman, tehnoloktarı qaytıp ketti. Bwl ölara kezeñ Çin Türkistanşıldardıñ Manastan Moriğa deyingi aumaqtan arnayı qazaq äskerin jinauına jäne İşki qıtay arqılı Aqş-tan äskeri qaru kirgizuine mümkindik berdi. Pätiqan Dälelqanwlı Sügirbaevtiñ “Ospan sirä qanday adam” attı esteliginde Ospan men Ürimjidegi qazaq oqığandarı aqıldasa kelip tört qazaqtı Aqş-qa oquğa attandırğanın tilge tiek etedi, jäne olar sol küyi Aqş-ta qalıp qoydı dep jazadı. 1947-jılğı Nan Kindegi wlıqwrıltay jinalısında işki qıtayda bilim alıp jatqan Şıñjañdıq qazaq, wyğır studentterge sayasi ideyalogiyalıq ügit-näsihat qattı jürgizildi. Şarqi Türkistanşıldar öz ideyasın tıqpaladı, oğan qarsı Çin Türkistanşıl küşter Şarqidıñ aldauına tüspeudi, tuğan elge oralğan soñ özderine jaqtas boludı ügittedi. İşki qıtayda äskeri kolledjde oqığan qazaqtar 1947-jılı Çin Türkistanşıldar qwramındağı qazaq polkında äskeri maman boldı. Olardıñ keyingi tağdırı mülde beymälim. 68270484_1435523746611208_4378933288161509376_n

Sayasi qaqtığıs Ürimji qalasında da tüs alıp jattı. Şarqi Türkistanşıl küşter Ürimjidegi ölkelik ükimettiñ törağaları Masqwt, Janımqan, Qaduan, Sälis, Zakariyalardıñ üstinen ortalıq bilikke şağım hat joldasa, Çin Türkistanşıl küşter on mıñ adamdıq Qazaq, Dwñğan mitingin wyımdastırıp Ürimjidegi Şarqi Türkistanşıl twlğalardıñ Qwljağa otstavkağa ketuin talap etip jattı. 68426179_1435523756611207_713649309182066688_n 68316443_1435523683277881_4627860792249679872_n 67876709_1435523629944553_1056863534534623232_n

Bwl derekke twzdıq bolatın qazaq äskerleriniñ suretin keyin jariyalaudı dwrıs kördim. Suretten Ürimjiniñ Qaratauındağı qazaq kigiz üyin anıq köre alasız. Qazaqtar igi-jaqsılardı jiıp naurız berip jatqan kezde, Çin Türkistanşıl qazaq äskerleri de amandıqqa kepildik etu üşin sol mañıdı qorğap jürgenin bayqauğa boladı. Ärine, bwl naurız merekesi baylanısımen qazaqtar ölkedegi sayasi twlğalardı jinap keleli mäselelerdi ortaq aqıldasqanı anıq. Bwl jinalısqa qatısuşı twlğalardıñ suretin keyin salayın…

Eldes Orda

Kerey.kz

Related Articles

  • YAsin Qwmarwlı: Ejelgi Türki taypalarındağı tötemdik añ – qwstardıñ añızdıq negizderi

    Anotaciya  Maqalada grifon, kökböri (Qwsböri) täñir wğımdarı men atauları töñiregindegi sonday-aq Saq, Ğwn, Üysin, Türkilerdiñ böri tötemdiligi jäne attarınıñ da börige baylanıstılığı zertteledi. Grifon jäne kökböri Grifon (griffon) qazirge deyingi anıqtamağa say jartılay arıstan, jartılay qwmay nemese bası, qanatı qws, denesi arıstan añızdıq maqwlıq (狮鹫). Bireuler onı jauızdıqtıñ simvolına balasa endi bireuler izgiliktiñ (tipti Hristostıñ)nışanı dep biledi. «Etimologiya» attı  eñbekte: «Hristos – arıstan, öytkeni onda teñdessiz parasat jäne qüş-quat bar, Hristos äri qwzğın, öytkeni ol qayta tirilgen soñ aspanğa köterilip, jwmaqqa şığadı», – dep jazılğan. Grifon köbine grek añızdarında jolığadı. Onıñ arğı jäne keyingi zamanğı mädeniet, etnos, t.b. tanudağı ornı mañızdı. Ol qiır şığıstıñ aydaharı siyaqtı bir däuir mädenietiniñ simvolı. Dese de, grifon grek añızdarında ğana saqtalıp qalmastan,  basqa  aymaqtarda da  keñinen  taralğandığı  bayqaladı.  Äsirese onıñ arheologiyalıq deregi Ortalıq Aziya öñirinen köp bayqaladı. Bayırğı Elamdıqtar onı arhitekturada keñinen paydalanğan. Gerodottıñ «Tarih» attı wlı eñbeginde griffon  birneşe  jerde  jolığadı,  barlığı  saqtarğa  baylanıstı.  Gerodot  jäne saqtar  jerinde  grifonnıñ  äygili  bolğandığın  da  jazadı.  (IV.79)  Tarihi derekterge,  añızdarğa  negizdelgende  grifon  Ukrainadan  Orta  Aziyağa  deyinge skif dalasında bolğan dep qaraladı. Saqtardıñ grifon äsem öneri turalı: saq molalarında bar. Berelde, Pazırıqta, Esikte, Alagude, tipti ğwndardıñ köşi jäne joyqın jorığımen birge Qiır Şığıs jerine deyin jetkendigi bayqaladı. Gerodottıñ  aytuınşa,  issedondardıñ  joğarğı  jağında  arimaspı,  yağni jalğız  közdiler  twradı.  Al  olar  twrğan  jerde  altındı  qorıp  jatqan  grifon boladı  dese,  ol  tağı,  issedondardıñ  arimaspı  jağınan  ığıstırılıp,  odan skifter issedondar jağınan ığıstırılğandığın jazadı [1]. Gerodot:  «Bwl  aradan  şalğaydağı  jağdaylar  turalı  mälimetterdi  tek issedondardıñ aytqandarınan ğana bilemiz. Olar jalğız közdiler men altın qorıp jatqan grifon turalı äñgimeleydi. Skifter bwl äñgimelerdi issedondardan estidi. Odan skifter onı grekterge jetkizedi. Sonımen biz olardı jalğız közdiler dep atadıq. Skifter Arimaspi  deydi. «Arima» bir degendi, «spu» köz degendi bildiredi», – deydi [2].

  • AQŞ memlekettik hatşısınıñ orınbasarı Devid Heyl Nwr-Swltandağı sammitke qatısadı

    AQŞ memlekettik hatşısınıñ orınbasarı Devid Heyl. AQŞ memlekettik hatşısınıñ sayasi mäseleler jönindegi orınbasarı Devid Heyl 20-23 tamız aralığında Ortalıq Aziya elderine resmi saparmen keledi. Sapardıñ negizgi maqsatı – 21 tamızda Nwr-Swltanda ötetin Ortalıq Aziyadağı bes eldiñ joğarı deñgeydegi jiınına qatısu. S5+1 degen ataumen belgili jiın barısında Heyl Qazaqstan, Qırğızstan, Özbekstan, Täjikstan men Türkimenstan sırtqı ister ministrlikteri ökilderimen kelissözder ötkizedi. “Olar Ortalıq Aziyadağı qauipsizdik, damu jäne qarım-qatınastı birlesip nığaytu jayın talqılaydı” dep habarladı AQŞ memlekettik departamenti 19 tamızda. S5+1 formatı 2015 jılı qaraşada AQŞ pen Ortalıq Aziyanıñ bes eli arasında ekonomikalıq integraciyanı damıtu, qorşağan ortanı qorğau men qauipsizdik mäselelerin birlesip şeşu maqsatında qwrılğan. Bwğan qosa Heyl Qazaqstannıñ joğarı lauazımdı şeneunikterimen “ekijaqtı keñeytilgen

  • Tarihıñdı tani bil (yağıni Abaq Kereydiñ 12 ruınıñ noqtağası Iteli ruı jayında)

    Bayahmet Jwmabaywlı Tarih – äste keşegini añsau emes, kerisinşe eske alu. YAğıni babalar izine üñilu, bügingi beybit eldiñ keşegi tarihına köz jügirtu. Endeşe mınau beybit zaman ötkenimizge oray jaratıp bergin abzaldılığına şınayı rahımet aytamız. Biz wlttar ara, rular ara berekege män bere otırıp, Qazaq tarihınıñ wsaq detalı bolğan rulıq şejireni zerttep anıqtau, osı arqılı, wlt, otan tipti dünie tarihına öz esemizdi qosu degen maqsattı aldığa wstaymız. Ayırıqşa eskerterimiz: «zertteuimizdiñ jetken jeri osı» degendik emes, bwlar tek közqaras. Är däuirdegi jazılım, aytılımdardan alğan dälelder ğana. Endi bir rudan ozu, biikteu degen oydan aulaqpız. Ärbir ru öziniñ tarihına osılayşa üñiler bolsa, mümkin, wlt tarihınıñ negizi qalanar degendi eskere ketpekpiz. Materiyaldıq derekter Keñesti

  • Twrardıñ Qıtayğa qwpiya saparı

    HH ğasır basında qazaq ziyalılarınıñ halqı üşin atqarğan eñbegi wşan-teñiz. Olardıñ eren isterin äli tolıq zerttep-zerdelep ülgermey jatırmız. Sonday twlğanıñ biri – Twrar Rısqwlov. Bwl adamnıñ qayratkerlik qabileti Keñes Odağı deñgeyinen asıp, Komintern ökili retinde älemdik masştabtağı sayasi isterge aralasuına ıqpal etti. Sonıñ bir parası – Aziya qwrlığındağı köşpendi jwrt Moñğoliyanıñ konstituciyasın jasap, eldiñ sayasi-ekonomikalıq damuın socialistik bağıtqa bwrıp berui. İsti tiyanaqtau üşin qayratker atalmış memleketke 1924 jıldıñ qazan ayında barıp, 1925 jıldıñ şildesine deyin 9 ay qızmet etti. T.Rısqwlovtıñ Moñğoliyada atqarğan eñbegi jaylı «Egemen Qazaqstan» gazetiniñ jılaşar sanında «Twrardıñ Küredegi künderi» attı kölemdi maqala jariyalanğan edi. Osı jazbada qayratkerdiñ ol jaqta atqarğan jwmısı jaylı bayandalğan bolatın. Deytwrğanmen T.Rısqwlov osı

  • Qazaq patriot qwrılısşısı

    11 tamız küni, bwrınğı Keñes Odağınıñ aumağında qwrılısşılardıñ käsibi merekesi atap ötildi. Eriksiz, meniñ dosım Aleksandr Vladimiroviç Ryazanovtı (1958-2009) eske aldım. Iä, biılğı tamızdıñ basında Odessa qalasına qısqa sapar şektim. Osı aymaqta ömir süretin Alekeñniñ tuısqandarımen qauıştım: böle ağası Aleksandr Brailov, böle qarındası Oksana Poznyak, böle inisi Andrey Barbakar. Odessa aymağınıñ qwramasındağı Izmail qalasında twratın onıñ dosı, jurnalis Aleksandr Obodovskiymen söylestim. Zımırap ötetin uaqıttıñ qarqını sonşama: biıl A.V. Ryazanovtıñ mezgilsiz qazasına darday on jıl toldı. Qayran Aleksandr Vladimiroviç äygili amerikandıq estradalıq änşi Maykl Djeksondey (1958-2009) jarqırağan jwldızday ötti. Elimizdiñ qwrılıs salasında Alekeñ de birtuar jwldız emey nemene? Alayda, keñ-baytaq memleketimizde küni bügingi deyin onıñ qwrmetine birde-bir köşe, alañ, dañğıl atalmadı.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: