|  | 

ادەبي الەم

قاراباي

Alash zyalilari Tarbagatayda

…موڭعوليا قازاقتارى اراسىندا اتى اڭىزعا اينالعان ءبىر كىسى ءوتتى، ەسىمى قاراباي،تەگى (تەك ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا نايمان) سويى بەيمالىم. وتە جۇمباق جان دەسەدى.توبەسىنە كوتەرگەن ءبىر كەپ جۇگى بار،كوبى كىتاپتار دەيدى. كەلگەن جاعى – ءور التاي، سارىسۇمبە. ارعى جاعى كونە قۇلجاعا قاراي سۇلبالاپ كەلگەن ءىزى جاتىر. ءتۇرلى اڭىز، اڭگىمەلەر بويىنشا – قاراباي 1935 جىلى سوۆەتتەر تاراپىنان ستاليندىك ساياسي ناۋبەت قۋدالاۋعا ىلىگىپ، اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن قۇربان. سودان ءور التايعا قاشىپ باس ساۋعالاعان. قاسىندا عۇبايدولدا سادىق دەگەن جورا – جولداسى بولىپتى. دوس بولاتۇرا ەكەۋى ۇنەمى قاجاقتاسىپ جۇرەتىن كورىنەدى.
بۇلار موڭعولدا بەردىقوجا جولتاەۆ، جاعىپار ءتىنالين قاتارلى قازاقستاندىق توپ اعارتۋشىلارمەن ارىپتەس جانە سولاردان ارنايى قولداۋ تاۋىپ قوبدا بەتىنە ەكى دۇركىن كەلىپ، كەتكەن. قاشىپ ءجۇرىپ قۇلجادا، سوڭىرا ديحۋادان پانا تاپقان سەكىلدى. الاش ازاماتتارىمەن شارقي تۇركىستانشىلدارمەن اعارتۋ اياسىندا تىعىز بايلانىس جاساپ تۇراقتايدى دا 1939-1940 جىلدارى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنىپ،سارىسۇمبەدەگى ساياسي ازاپتى قاماۋدا 1945 جىلعا دەيىن وتىرعان. قاماۋدا بولعان كەزىندە – رۋى مولقى نۇعىمانۇلى ارداباي (1909 -1990) دەگەن ازاماتپەن اباقتىدا تانىسقان. اردابايدىڭ ايتۋىنشا 1942-1945 جىلى قىركۇيەككە دەيىن تۇرمەدە جۇرگەنىندە قاراباي ناۋاتقا وت جاعىپ، زىنداندى باراققا سۋ تاسۋشى ەكەن.
موڭعوليانىڭ پارتيزاندار قوسىنى جانە شىعىس تۇركىستان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىمەن بىرلەسكەن مايداندا 1945 جىلى تامىزدا سارىسۇمبەنى گومينداننان ازات ەتكەندە ول تۇرمەدەن بوستاندالعان.سول كەزدە 59-60 جاس شاماسىندا ەكەن.بۇل جونىندە ماعان 90 جىلدارى كوپتەگەن پارتيزان كۋاگەرلەر كوپ دالەلدەگەن.اسىرەسە بەلگىلى اقىن دانيال دىكەيۇلى، ارداباي نۇعىمانۇلىنان (ازىراحمەت كۇشىكبايۇلى دا ەرتەرەكتە ايتىپ ءجۇرىپتى) ەستىگەن دەرەك راس دەپ ويلايمىز. قارباي 1945 جىلدان 1963 جىلعا دەيىن بايان-ولگيدە 18 جىل بويى جالعىز باستى ءار جەردە قونا-تۇنەپ ءجۇرىپ 78-گە قاراعان شاعىندا قايتىس بولادى.كوپ ەلمەن ەتەنە جاقىن سويلەسپەيدى كىدى، الباتى جاندارمەن جۋىق ارالاسپاق تۇگىلى جانىنا جۋىتپايدى، كوبىنەسە نايمان جارقىنبايدىڭ بالاسى ۋاتقاننىڭ ۇيىنە بارىپ تۇستەنەدى – ءمىس. جاعالبايلى راحىمنىڭ ايەلى اتەيىمدى (كودەبايقىزى قادي اپا) قارىنداسىم دەپ جان تارتىپ، جاناشىر، قادىر تۇتادى.
زارۋشىلىك ءۇشىن، ىلكىدە ءبىر گاپتىك كىتاپ اشىپ دەم سالاتىنى بار دەسەدى.1948 جىلى جادىك قوجامبەتۇلى ءدوڭتاي موللانىڭ كەنجە قىزى ءشامشيا (1928-2010) قارابايعا تۇتقيىلدان جولىققاندا: “…اس كورمەگەن وبىرداي، ات كورمەگەن توبىرداي” بولىپ ءجۇرمىز دەۋى دە تەگىن پەندەنىڭ ءسوزى ەمەس. موڭعوليانىڭ حالىق ءارتىسى باقىشقىزى قايجامال اپام دا قارابايعا ءوز ۇيىندە تالاي رەت شاي قايناتىپ بەرگەنىن، ول كىسىنىڭ وتە كىنامشىل كىرپياز بولعانىن ايتادى. ەل ىشىندە قارەكەڭ وتە سىيلى،كيەلى ادام سانالسا دا، تەنتەك جاس ءوسپىرىم ۇلدار ونى قىزىقتاپ سوڭىنان تاس جاۋدىراتىن دەيدى.سول كەزدەن باستاپ، “…قارابايدا قاتىن جوق، قاراشا ۇيدە وتىن جوق… ” دەگەن توركىندى ءسوزى ەل ىشىندە ءتامسىل بولىپ جۇرتتىڭ جادىندا قالعان.ويىن بالالارىنىڭ وداعاي قىلىعىنا ونشا رەنجىمەيدى بىراق، كەيدە قاتتى نازالانعاندا قايران شايقى – “قازاقتا ۇل تۋسا – مەنىڭ سورىم…” دەگەن اسا قاناتتى ءسوزىن قايتالايدى ەكەن!؟ سونداعى سوتقار ۇلداردىڭ كوبىنىڭ كوزى ءتىرى.قوبدا وزەنى تاسىپ جاتقاندا قولىنداعى قورجىن – قوسقالاڭىن توبەسىنە قويىپ سۋدان ءجۇزىپ ءوتىپ كەتەتىنى دە اڭىز. بەيباقتىڭ اقىرەتتى سۇيەگىن رۋى نايمان ابىكەي ءورىسبايۇلى ءوز شاڭىراعىنان ارۋلاپ شىعارادى. قاراباي ولەرىندە مەنىڭ قۇلپىتاسىما ەسىمىمدى – “مورجاقىپ” دەپ مورلەڭدەر دەپ وسيەتتەپ، وتىنگەندىكتەن بولار ورگەشەك تاقتايشاعا ەسكىشە توتە جازۋمەن سولاي “مورجاقىپ 1885 -1963″ دەپ ويىپ جازىلعان دەيدى. تاقتايشانى بەرتىن كەلگەنگە دەيىن زيرات باسىنان كورگەندەر كوپ.سوڭىنان جوعالىپ كەتكەن. ەندى باياعى كىتاپتارى قايدا كومىلگەنى ءالى بەيمالىم!؟ قاراباي سوعان قاراعاندا 1885 جىلى قازاق دالاسىندا تۋىپ 1963 جىلى بايان-ولگيدە باقيعا اتانعان. جەرلەنگەن جەرى – بۇگىنگى ولگيدىڭ شىعىس تۇستىگىندەگى “دوستىق شىڭىنا” وتە تاياۋ ورنالاسقان كوپبەيىتتە.
بازبىرەۋلەر – “…سۇراعان راحمەتۇلى – باياعى اۋىس قارابايدى – الاش مىرجاقىپ ەتىپ ءجۇر…” دەيدى ەكەن. مەن ونداي ءسوزدى ەش جەردە ايتقان جوقپىن، الايدا ويلادىم. مۇمكىن…
…كەشكىسىن تىنىعۋدا ەسكى بەلگىلەۋىمەن وسىنى تاۋىپ الدىم. كورگەندەرىمدى كوگەندەپ، مورلەۋىمنىڭ سەبەپكەرى – قىران كوزدى بەيساۋات، قىدىر ءسوزدى كەيقۋات قاراباي (مورجاقىپ) تۋرالى ەدى. ءيا…

سۇراعان راحمەتۇلى

Related Articles

  • ابايدىڭ ءماشھۇر جۇسىپكە قويعان سۇراعى

    توبىقتىنىڭ ەلىنە ساپارلاپ شىققان ءماشھۇر ءجۇسىپ بىرەر كىسىمەن اقىننىڭ ۇيىنە كىرىپ كەلگەندە اباي وعان الدەنەشە توسىن ساۋال قويىپ: – اقىماق باسقا ادىرايىپ كوز بىتەدى، دۋالى اۋىزعا سىلدىرلاعان ءسوز بىتەدى. كەلبەتسىز ەمەس ەكەنسىڭ. ايتشى، قۇداي قايدا؟ جۇماق پەن توزاق قايدا؟ – دەپتى. سوندا ءماشھۇر ىركىلمەستەن: – ابايدىڭ قۇدايى قايدا ەكەنىن بىلمەيمىن. مەنىڭ قۇدايىم، مىنە، جۇرەگىمدە تۇر. جۇماق پەن توزاق اركىمنىڭ ءوز ۇيىندە، قاتىنىڭ اقىلدى بولسا – جۇماق، اقىماق بولسا – توزاق، – دەگەن ەكەن. اباي سوندا: «ءماشھۇرىم، دەسە دەگەندەي ەكەنسىڭ، تورگە شىق» – دەپ قۇرمەت كورسەتىپتى. *** اق نەكە ۇرپاق! پەرزەنت! جان بىتكەننىڭ كوكىرەگىن ءاپ-ساتتە ىزگى سەزىمگە، ماقتانىشقا، قۋانىشقا تولتىراتىن قايران جالعىز اۋىز قاسيەتتى ءسوز! سەنىڭ اتىڭ دا، زاتىڭ دا ماڭگىلىك.

  • بابالار ءسوزى:

    تاعباش حالقىنىڭ الداۋىنا سەنگەندىكتەن، ارباۋىنا كونگەندىكتەن، ءىنىلى-اعانىڭ داۋلاسقانىنان، بەكتى حالىقتىڭ جاۋلاسقانىنان، تۇركى حالقى ەلدىگىن جويدى …. تۇركى بەكتەرى تۇركى اتىن جوعالتىپ، تاعباش اتىن تۇتىنىپ … مىنە، تۇركى حالقىنىڭ جوعالۋ تاريحى قايدا جاتىر؟ *** اراب باسقىنشىلىعى: ارابتار كەلگەنىمەن تەك كەلمەدى، باس بولدى ات ارتىنا بوكتەرگەنى. سىنتاستىڭ جازۋلارىن قىرىپ تاستاپ، تاريحقا قيانات قىپ وكتەمدەدى … كەشەگى ويما جازۋ ورىنىنا جىلانداي يرەلەڭدەپ ءارىپ ءمىندى، – ز. رۇستەمبەكوۆ *** ەدىلدى تارتىپ العانى، ەتەككە قولدى سالعانى. جايىقتى تارتىپ العانى، جاعاعا قولدى سالعانى. ويىلدى تارتىپ العانى، ويداعىسى بولعانى، قونىستىڭ بار ما قالعانى؟ – مۇرات موڭكەۇلى *** كوشپەندى ەل قازاققا جەر جوق دەسىپ، قازاق جەرىن مۇجىققا بەردى كەسىپ. شارياتسىز، نيزامسىز زورلىقپەنەن، اۋىر تاۋدى موينىنا ءىلدى تەسىپ …

  • ەسكەندىر زۇلقارنايىن، لۇقپان حاكىم جانە ءاپلاتون

    پلاتون مەنىڭ دوسىم – بىراق شىندىق بارىنەن قىمبات اريستوتەل   ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ (الەكساندر ماكەدونسكي) زامانىندا ءومىر سۇرگەن ەكى ويشىل-عۇلاما ءاپلاتون (پلاتون) مەن لۇقپان حاكىم (اريستوتەل) تۋرالى اڭىز اڭگىمەلەردى بالا كەزىمىزدە اۋىلىمىزدىڭ كونە كوز اقساقالدارىنان ەستۋشى ەدىك. باتىس پەن شىعىستىڭ كونەدەن كەلە جاتقان اڭىز-اڭگىمەلەرىن اۋىل-ايماعىمىزدىڭ ارداقتى اقساقالى، «جيەن اعامىز» ومار سانسىزبايۇلى ءابىل مولدا قۋانىشۇلى مەن سادۋاقاس تۇرابايۇلىنىڭ اۋزىنان بالا كەزىندە كوپ ەستىگەنىن ايتىپ وتىرۋشى ەدى. بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاسوۆ العاش ەسكىشە ءبىلىم الىپ، الدىن كورگەن ءابىل مولدادان ۇل بالا بولعان جوق، حاديشا ەسىمدى جالعىز قىزى عانا بولدى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ومبى وبلىسىنىڭ ليۋبين اۋدانىندا ومار اتامىزبەن بىرگە شارۋانىڭ مالىن باعىسىپ قاسىندا بولعان جانە اڭىز-اڭگىمەلەرىن تىڭداپ، كوپتەگەن عيبراتتى سوزدەرىن

  • مۇحتار ماعاۋين. “اڭىز ادام” جۋرنالىنا سۇحبات 

      – ءامىرحان، كوپكە ماعلۇم، ءوزىڭ دە بىلەسىڭ، مەن سۇحبات بەرگەندى جاقسى كورمەيمىن، ويتكەنى ءوزىم جازاتىن اداممىن. ەكىنشىدەن، سۇحبات العان ادامدار ءسوزدى بۇرمالاپ جىبەرەدى. 1990 جىلى سوۆەت وكىمەتى قۇلاماي تۇرىپ، ماسكەۋدەن جاڭادان شىعىپ جاتقان ورىس گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ارنايى كەلىپ سۇحبات الدى، بىراق ءسوزىمنىڭ ءبارىن باسقاشا بۇرمالاپ جىبەرىپتى، سونان كەيىن ەشقايدا «سۇحبات بەرمەيمىن» دەپ شەشتىم. قازاقتاردان دا سۇحبات العاندار، مەنىڭ اڭگىمەمدى تىڭداعاندار باسقاشالاپ جاتادى. بۇدان سوڭ، جيىرما بەس جىلدىڭ ىشىندە ەكى-ءۇش رەت قانا سۇحبات بەرىپپىن. ساعان كوڭىلىم ءتۇسىپ وتىرعانى – قازاققا پايدالى، ءارى تانىمال باسىلىمعا قىزمەتكە كەلىپسىڭ، جاقسى كورەتىن، بىلگىر ءىنىمسىڭ، مەسەلدەڭ قايتپاسىن دەدىم. ونىڭ ۇستىنە، ماعان كورسەتۋگە «اڭىز ادام» جۋرنالىنىڭ بىرنەشە سانىن اكەلىپسىڭ: شىڭعىس حان، ابىلاي حان، اباي، شوقان، ءاليحان

  • تالاسبەك اسەمقۇلوۆ. سۇلۋلىقتا ويانۋ

    وسى، ولەڭ دەگەن نە؟ تالعام دەگەن نە؟ جاڭا ورنەك، جاڭالىق دەگەن نە؟ كۆانتتىق فيزيكانىڭ پايعامبارلارى س.ۆاينبەرگ، س.حوكينگ، «عىلىم اقىر-سوڭىندا جاراتىلىستىڭ بارلىق سىرىن ءتۇسىندىرىپ بەرە الاتىن ءبىرتۇتاس، ءبىر عانا تەورياعا كەلەدى» دەگەن پىكىر ايتادى. «وسىدان كەيىن ادام شىن مانىسىندە بولمىستىڭ امىرشىسىنە اينالادى. وسىدان كەيىن ءبىزدىڭ وركەنيەتتى ەشقانداي اپات كۇيرەتە المايدى». ءار سوزىنە جاۋاپ بەرەتىن ۇلى عالىمداردىڭ پىكىرى وسىلاي. مەن دە ارماندادىم. ونەردەگى ءتۇرلى اعىمداردى، ءتۇرلى تۇسىنىكتەردى تاتۋلاستىرىپ، باسىن قوسىپ، اقىرىندا ەشكىم كۇمان كەلتىرە المايتىن، مادەنيەتتىڭ، ونەردىڭ بارلىق قۇبىلىستارىن ءتۇسىندىرىپ بەرە الاتىن ءبىر عانا تەوريا جاسالسا دەپ ارماندادىم. كوپ وقىدىم. ۇققانىم، ءار عاسىردىڭ، ءار قوعامنىڭ، ءار قابيلانىڭ ونەر، مادەنيەت جايىنداعى وزىنە عانا ءتان تۇسىنىكتەرى بولادى ەكەن. جىلجىپ ۋاقىت ءوتتى. ەسەيدىم. وسى كەزدە

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: