|  | 

ادەبي الەم

قاراباي

Alash zyalilari Tarbagatayda

…موڭعوليا قازاقتارى اراسىندا اتى اڭىزعا اينالعان ءبىر كىسى ءوتتى، ەسىمى قاراباي،تەگى (تەك ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا نايمان) سويى بەيمالىم. وتە جۇمباق جان دەسەدى.توبەسىنە كوتەرگەن ءبىر كەپ جۇگى بار،كوبى كىتاپتار دەيدى. كەلگەن جاعى – ءور التاي، سارىسۇمبە. ارعى جاعى كونە قۇلجاعا قاراي سۇلبالاپ كەلگەن ءىزى جاتىر. ءتۇرلى اڭىز، اڭگىمەلەر بويىنشا – قاراباي 1935 جىلى سوۆەتتەر تاراپىنان ستاليندىك ساياسي ناۋبەت قۋدالاۋعا ىلىگىپ، اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن قۇربان. سودان ءور التايعا قاشىپ باس ساۋعالاعان. قاسىندا عۇبايدولدا سادىق دەگەن جورا – جولداسى بولىپتى. دوس بولاتۇرا ەكەۋى ۇنەمى قاجاقتاسىپ جۇرەتىن كورىنەدى.
بۇلار موڭعولدا بەردىقوجا جولتاەۆ، جاعىپار ءتىنالين قاتارلى قازاقستاندىق توپ اعارتۋشىلارمەن ارىپتەس جانە سولاردان ارنايى قولداۋ تاۋىپ قوبدا بەتىنە ەكى دۇركىن كەلىپ، كەتكەن. قاشىپ ءجۇرىپ قۇلجادا، سوڭىرا ديحۋادان پانا تاپقان سەكىلدى. الاش ازاماتتارىمەن شارقي تۇركىستانشىلدارمەن اعارتۋ اياسىندا تىعىز بايلانىس جاساپ تۇراقتايدى دا 1939-1940 جىلدارى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنىپ،سارىسۇمبەدەگى ساياسي ازاپتى قاماۋدا 1945 جىلعا دەيىن وتىرعان. قاماۋدا بولعان كەزىندە – رۋى مولقى نۇعىمانۇلى ارداباي (1909 -1990) دەگەن ازاماتپەن اباقتىدا تانىسقان. اردابايدىڭ ايتۋىنشا 1942-1945 جىلى قىركۇيەككە دەيىن تۇرمەدە جۇرگەنىندە قاراباي ناۋاتقا وت جاعىپ، زىنداندى باراققا سۋ تاسۋشى ەكەن.
موڭعوليانىڭ پارتيزاندار قوسىنى جانە شىعىس تۇركىستان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىمەن بىرلەسكەن مايداندا 1945 جىلى تامىزدا سارىسۇمبەنى گومينداننان ازات ەتكەندە ول تۇرمەدەن بوستاندالعان.سول كەزدە 59-60 جاس شاماسىندا ەكەن.بۇل جونىندە ماعان 90 جىلدارى كوپتەگەن پارتيزان كۋاگەرلەر كوپ دالەلدەگەن.اسىرەسە بەلگىلى اقىن دانيال دىكەيۇلى، ارداباي نۇعىمانۇلىنان (ازىراحمەت كۇشىكبايۇلى دا ەرتەرەكتە ايتىپ ءجۇرىپتى) ەستىگەن دەرەك راس دەپ ويلايمىز. قارباي 1945 جىلدان 1963 جىلعا دەيىن بايان-ولگيدە 18 جىل بويى جالعىز باستى ءار جەردە قونا-تۇنەپ ءجۇرىپ 78-گە قاراعان شاعىندا قايتىس بولادى.كوپ ەلمەن ەتەنە جاقىن سويلەسپەيدى كىدى، الباتى جاندارمەن جۋىق ارالاسپاق تۇگىلى جانىنا جۋىتپايدى، كوبىنەسە نايمان جارقىنبايدىڭ بالاسى ۋاتقاننىڭ ۇيىنە بارىپ تۇستەنەدى – ءمىس. جاعالبايلى راحىمنىڭ ايەلى اتەيىمدى (كودەبايقىزى قادي اپا) قارىنداسىم دەپ جان تارتىپ، جاناشىر، قادىر تۇتادى.
زارۋشىلىك ءۇشىن، ىلكىدە ءبىر گاپتىك كىتاپ اشىپ دەم سالاتىنى بار دەسەدى.1948 جىلى جادىك قوجامبەتۇلى ءدوڭتاي موللانىڭ كەنجە قىزى ءشامشيا (1928-2010) قارابايعا تۇتقيىلدان جولىققاندا: “…اس كورمەگەن وبىرداي، ات كورمەگەن توبىرداي” بولىپ ءجۇرمىز دەۋى دە تەگىن پەندەنىڭ ءسوزى ەمەس. موڭعوليانىڭ حالىق ءارتىسى باقىشقىزى قايجامال اپام دا قارابايعا ءوز ۇيىندە تالاي رەت شاي قايناتىپ بەرگەنىن، ول كىسىنىڭ وتە كىنامشىل كىرپياز بولعانىن ايتادى. ەل ىشىندە قارەكەڭ وتە سىيلى،كيەلى ادام سانالسا دا، تەنتەك جاس ءوسپىرىم ۇلدار ونى قىزىقتاپ سوڭىنان تاس جاۋدىراتىن دەيدى.سول كەزدەن باستاپ، “…قارابايدا قاتىن جوق، قاراشا ۇيدە وتىن جوق… ” دەگەن توركىندى ءسوزى ەل ىشىندە ءتامسىل بولىپ جۇرتتىڭ جادىندا قالعان.ويىن بالالارىنىڭ وداعاي قىلىعىنا ونشا رەنجىمەيدى بىراق، كەيدە قاتتى نازالانعاندا قايران شايقى – “قازاقتا ۇل تۋسا – مەنىڭ سورىم…” دەگەن اسا قاناتتى ءسوزىن قايتالايدى ەكەن!؟ سونداعى سوتقار ۇلداردىڭ كوبىنىڭ كوزى ءتىرى.قوبدا وزەنى تاسىپ جاتقاندا قولىنداعى قورجىن – قوسقالاڭىن توبەسىنە قويىپ سۋدان ءجۇزىپ ءوتىپ كەتەتىنى دە اڭىز. بەيباقتىڭ اقىرەتتى سۇيەگىن رۋى نايمان ابىكەي ءورىسبايۇلى ءوز شاڭىراعىنان ارۋلاپ شىعارادى. قاراباي ولەرىندە مەنىڭ قۇلپىتاسىما ەسىمىمدى – “مورجاقىپ” دەپ مورلەڭدەر دەپ وسيەتتەپ، وتىنگەندىكتەن بولار ورگەشەك تاقتايشاعا ەسكىشە توتە جازۋمەن سولاي “مورجاقىپ 1885 -1963″ دەپ ويىپ جازىلعان دەيدى. تاقتايشانى بەرتىن كەلگەنگە دەيىن زيرات باسىنان كورگەندەر كوپ.سوڭىنان جوعالىپ كەتكەن. ەندى باياعى كىتاپتارى قايدا كومىلگەنى ءالى بەيمالىم!؟ قاراباي سوعان قاراعاندا 1885 جىلى قازاق دالاسىندا تۋىپ 1963 جىلى بايان-ولگيدە باقيعا اتانعان. جەرلەنگەن جەرى – بۇگىنگى ولگيدىڭ شىعىس تۇستىگىندەگى “دوستىق شىڭىنا” وتە تاياۋ ورنالاسقان كوپبەيىتتە.
بازبىرەۋلەر – “…سۇراعان راحمەتۇلى – باياعى اۋىس قارابايدى – الاش مىرجاقىپ ەتىپ ءجۇر…” دەيدى ەكەن. مەن ونداي ءسوزدى ەش جەردە ايتقان جوقپىن، الايدا ويلادىم. مۇمكىن…
…كەشكىسىن تىنىعۋدا ەسكى بەلگىلەۋىمەن وسىنى تاۋىپ الدىم. كورگەندەرىمدى كوگەندەپ، مورلەۋىمنىڭ سەبەپكەرى – قىران كوزدى بەيساۋات، قىدىر ءسوزدى كەيقۋات قاراباي (مورجاقىپ) تۋرالى ەدى. ءيا…

سۇراعان راحمەتۇلى

Related Articles

  • ۇلى وتانىم-اناشىم

    وتان ،وتان وتتان ىستىق كورىنگەن، وتان ورىن العان جۇرەك تورىمنەن. تاۋەلسز بوپ ارقاسىندا اللانىڭ ، جۇلدىز ءجايناپ ،اي تۋعان كۇن كوگىمىنەن. ەل بولمايدى ارتىق تۋعان ەلىڭنەن، ەلىن ساتۋ بىردەي بولار ولىممەن. بىرلىك دەگەن-بيك قامال الىنباس، بورىلەرگە جەم بولادى بولىنگەن. وسى كۇندى قادىرەيىك ءبىز بۇگىن ، جاقسىلىققا قوسىپ ءار كەز ىزگى ءۇن. قانشا بوزداق قۇربان ەتتى ءومىرىن، الۋ ءۇشىن ەگەمەن ەل تىزگىنىن . قانشا عاسىر ءوتتى حالقىم جىلاۋدا، (كوزدىڭ جاسىن كوردى اقىر ءبىر اللا ). اتا -بابام جانىن بەرگەن بۇل كۇندى، ەشكىگنىڭ دە حاقىسى جوق سىناۋعا. قاندەن يتتەر اسا المايتىن ءبىر بەلدەن، (ىرىتپەك بوپ ءىن قازىپ جۇر ىرگەمنەن). تالاي زالىم ،زاندەندەردى كوردىك ءبىز ، ءىشى تۇتىن ،سىرتى بۇتىن جۇرگەنمەن. ەلدى توناپ

  • سويلە، قوبىز!

    قۇداي بۇيىرتسا، ۇلى جازۋشى مۇحتار ماعاۋين اعامىز كەلەسى جىلى مەرەيلى سەكسەن جاسقا تولادى. ارقالى اقىن عالىم جايلىباي اعامىز كۇللى قازاق ەلىن قۇدىرەتتى قالامىمەن تامساندىرىپ كەلە جاتقان قابىرعالى قالامگەرگە مىنانداي جىر جولدارىن جولداپتى. سويلە، قوبىز! مۇحتار ماعاۋينگە – سويلە، مۇحتار ماعاۋين! قاراشانىڭ ىزعارى – نۇرى تايعان قاراشىق. كىسىنەپ تۇر بەستى ايعىر ۇيىرىنەن اداسىپ. قارا قوبىز سارىنى مۇحيتتارعا جاناسىپ، التى قىرىڭ بەرىدە. بەس قۇرىلىقتان ءارى اسىپ… ازىناسا قۋ تاقتاي جۇرەككە ۇعار ءتىل بەردى، شىڭعىس حاننىڭ قۇيقاسى شىمىر ەتىپ ۇلگەردى… … ارماندىنىڭ ارمانىن زامانداردان زارلاتىپ – جالعان كۇننىڭ جالعانىن سىزدەن وزگە كىم كوردى؟! توعىز قانات اق وردا قوڭىر سالقىن دەپ قالدىم، قاراشانىڭ ىزعارى قاي جاعىمنان كەپ قالدىڭ؟.. ىشىگىڭىز، اعاتاي، حاندار كيەر بۇلعىننان –

  • داستەم سال قاراباسۇلى

    ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەم- ەندى قازاقستان» گازەتىندە جاريالاعان ماقالاسىندا تۋعان جەر تاريحىن، ونىڭ تاۋەل-سىزدىگى مەن بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعالار ەسىمىن قايتا جاڭعىرتۋدى ۇسىندى. وسى رەتتە بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ سولتۇستىگىندە ءومىر سۇرگەن رۋ-تايپالار تاريحى وسى كۇن- گە دەيىن مامان-تاريحشىلار نازارىنان تىس قالىپ كەلە جاتقاندىع بەلگىلى. بۇگىنگى جاستار تۇگىل اقساقالداردىڭ ءوزى ەلدىڭ كەشەگىسى تۋرال جارىتىپ ەشتەڭە ايتا المايدى. وعان ولاردى كىنالاۋدىڭ ءوزى قيىن سياقتى. كەشەگى كەڭەس ۇكىمەتى زامانىنداعى قىساڭ ساياسات وتكەنىمىزدى بىلۋگە مۇرشا بەرمەگەندىن قالاي جاسىرا الامىز. قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى مەن باتىس ءسىبىر ولكەسى ورتا عاسىردا بىرىڭعاي ساياسي-ەتنيكا- لىق اۋماق بولعان. كەرەيدىڭ تايپاسىنىڭ تايبۇعا اۋلەتى نەگىزىن قالاعان، تاريحتا «ءسىبىر حاندىعى» دەپ اتالاتىن مەملەكەت اۋماعىندا تەك كەرەيلەر

  • ابايدىڭ ءماشھۇر جۇسىپكە قويعان سۇراعى

    توبىقتىنىڭ ەلىنە ساپارلاپ شىققان ءماشھۇر ءجۇسىپ بىرەر كىسىمەن اقىننىڭ ۇيىنە كىرىپ كەلگەندە اباي وعان الدەنەشە توسىن ساۋال قويىپ: – اقىماق باسقا ادىرايىپ كوز بىتەدى، دۋالى اۋىزعا سىلدىرلاعان ءسوز بىتەدى. كەلبەتسىز ەمەس ەكەنسىڭ. ايتشى، قۇداي قايدا؟ جۇماق پەن توزاق قايدا؟ – دەپتى. سوندا ءماشھۇر ىركىلمەستەن: – ابايدىڭ قۇدايى قايدا ەكەنىن بىلمەيمىن. مەنىڭ قۇدايىم، مىنە، جۇرەگىمدە تۇر. جۇماق پەن توزاق اركىمنىڭ ءوز ۇيىندە، قاتىنىڭ اقىلدى بولسا – جۇماق، اقىماق بولسا – توزاق، – دەگەن ەكەن. اباي سوندا: «ءماشھۇرىم، دەسە دەگەندەي ەكەنسىڭ، تورگە شىق» – دەپ قۇرمەت كورسەتىپتى. *** اق نەكە ۇرپاق! پەرزەنت! جان بىتكەننىڭ كوكىرەگىن ءاپ-ساتتە ىزگى سەزىمگە، ماقتانىشقا، قۋانىشقا تولتىراتىن قايران جالعىز اۋىز قاسيەتتى ءسوز! سەنىڭ اتىڭ دا، زاتىڭ دا ماڭگىلىك.

  • بابالار ءسوزى:

    تاعباش حالقىنىڭ الداۋىنا سەنگەندىكتەن، ارباۋىنا كونگەندىكتەن، ءىنىلى-اعانىڭ داۋلاسقانىنان، بەكتى حالىقتىڭ جاۋلاسقانىنان، تۇركى حالقى ەلدىگىن جويدى …. تۇركى بەكتەرى تۇركى اتىن جوعالتىپ، تاعباش اتىن تۇتىنىپ … مىنە، تۇركى حالقىنىڭ جوعالۋ تاريحى قايدا جاتىر؟ *** اراب باسقىنشىلىعى: ارابتار كەلگەنىمەن تەك كەلمەدى، باس بولدى ات ارتىنا بوكتەرگەنى. سىنتاستىڭ جازۋلارىن قىرىپ تاستاپ، تاريحقا قيانات قىپ وكتەمدەدى … كەشەگى ويما جازۋ ورىنىنا جىلانداي يرەلەڭدەپ ءارىپ ءمىندى، – ز. رۇستەمبەكوۆ *** ەدىلدى تارتىپ العانى، ەتەككە قولدى سالعانى. جايىقتى تارتىپ العانى، جاعاعا قولدى سالعانى. ويىلدى تارتىپ العانى، ويداعىسى بولعانى، قونىستىڭ بار ما قالعانى؟ – مۇرات موڭكەۇلى *** كوشپەندى ەل قازاققا جەر جوق دەسىپ، قازاق جەرىن مۇجىققا بەردى كەسىپ. شارياتسىز، نيزامسىز زورلىقپەنەن، اۋىر تاۋدى موينىنا ءىلدى تەسىپ …

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: