|  |  |  |  |  | 

Mädeniet Ruhaniyat Suretter söyleydi Tarih Qazaq şejiresi

YAsin Qwmarwlı: Ejelgi Türki taypalarındağı tötemdik añ – qwstardıñ añızdıq negizderi

Anotaciya 
Maqalada grifon, kökböri (Qwsböri) täñir wğımdarı men atauları töñiregindegi sonday-aq Saq, Ğwn, Üysin, Türkilerdiñ böri tötemdiligi jäne attarınıñ da börige baylanıstılığı zertteledi.
Grifon jäne kökböri
Grifon (griffon) qazirge deyingi anıqtamağa say jartılay arıstan, jartılay qwmay nemese bası, qanatı qws, denesi arıstan añızdıq maqwlıq (狮鹫). Bireuler onı jauızdıqtıñ simvolına balasa endi bireuler izgiliktiñ (tipti
Hristostıñ)nışanı dep biledi. «Etimologiya» attı  eñbekte: «Hristos – arıstan, öytkeni onda teñdessiz parasat jäne qüş-quat bar, Hristos äri qwzğın, öytkeni ol
qayta tirilgen soñ aspanğa köterilip, jwmaqqa şığadı», – dep jazılğan.
Grifon köbine grek añızdarında jolığadı. Onıñ arğı jäne keyingi zamanğı
mädeniet, etnos, t.b. tanudağı ornı mañızdı. Ol qiır şığıstıñ aydaharı siyaqtı
bir däuir mädenietiniñ simvolı. Dese de, grifon grek añızdarında ğana saqtalıp
qalmastan,  basqa  aymaqtarda da  keñinen  taralğandığı  bayqaladı.  Äsirese onıñ
arheologiyalıq deregi Ortalıq Aziya öñirinen köp bayqaladı. Bayırğı Elamdıqtar
onı arhitekturada keñinen paydalanğan. Gerodottıñ «Tarih» attı wlı eñbeginde
griffon  birneşe  jerde  jolığadı,  barlığı  saqtarğa  baylanıstı.  Gerodot  jäne
saqtar  jerinde  grifonnıñ  äygili  bolğandığın  da  jazadı.  (IV.79)  Tarihi
derekterge,  añızdarğa  negizdelgende  grifon  Ukrainadan  Orta  Aziyağa  deyinge
skif dalasında bolğan dep qaraladı. Saqtardıñ grifon äsem öneri turalı: saq
molalarında bar. Berelde, Pazırıqta, Esikte, Alagude, tipti ğwndardıñ köşi jäne
joyqın jorığımen birge Qiır Şığıs jerine deyin jetkendigi bayqaladı.
Gerodottıñ  aytuınşa,  issedondardıñ  joğarğı  jağında  arimaspı,  yağni
jalğız  közdiler  twradı.  Al  olar  twrğan  jerde  altındı  qorıp  jatqan  grifon
boladı  dese,  ol  tağı,  issedondardıñ  arimaspı  jağınan  ığıstırılıp,  odan
skifter issedondar jağınan ığıstırılğandığın jazadı [1].
Gerodot:  «Bwl  aradan  şalğaydağı  jağdaylar  turalı  mälimetterdi  tek
issedondardıñ aytqandarınan ğana bilemiz. Olar jalğız közdiler men altın qorıp
jatqan grifon turalı äñgimeleydi. Skifter bwl äñgimelerdi issedondardan estidi.
Odan skifter onı grekterge jetkizedi. Sonımen biz olardı jalğız közdiler dep
atadıq. Skifter Arimaspi  deydi. «Arima» bir degendi, «spu» köz degendi bildiredi»,
– deydi [2].00002095
Joğarıda  aytqanımızday,  tarihi  añızdarğa  negizdelgende,  grifon
Ukrainadan  Orta  Aziyağa  deyinge  skif  (saq)  dalasında  bolğan.  Gerodottıñ
jazuınşa:  Europanıñ  teristigindegi  jerlerde  basqa  ärqanday  jerge  qarağanda
altın mol. Alayda olardıñ onı qalay qolğa keltiretindigi belgisiz. Bir aytılımda
onı arimaspiler, yağni jalğız közdiler grifonnan (Grek ertegisinde aytılatın
maqwlıq)  wrlap  alatın  körinedi.  Gerodot  aytıp  otırğan  Europanıñ  teristigi,
birinşiden, altındı alqap; ekinşiden, jalğız közdiler mekendegen jer; üşinşiden,
grifon bar jer. Demek, ol  Dunaydan şığısqa qaray Altay atırauın qamtığan
öñir. Altaydıñ altın mekeni ekendigi tarihtan köp aytılıp, köp jazılıp kele
jatqan jay. Tipti, onıñ «Altay» degen atı da altınmen baylanıstı qalıptasqan
dep qaraladı.
Grifon  –  saqtardıñ  tötemi,  qorğauşısı  retinde  olar  barlığın  grifonğa
amanattaydı,  barlıq  baylığı  men  baqıtı  sonıñ  esirkeui  men  saqtauında  dep
biledi. Sondıqtan olardıñ altının (däuletin) qoruşısı grifon boladı. Gerodot
saqtar  turalı:  «Olar  temir  men  kümisti  twrmıs-tirşiligi  üşin  qoldanbaydı,
öytkeni olarda bwnı elden kezdestire almaysıñ. Onıñ esesine altın men jezdiñ
köptiginde  esep  joq»,  –  dep  jazadı  [3].  Gerodot  jazğanınday,  arheologiyalıq
derekterden saq qabirlerinen altın tım molınan şığadı: Esik, Berel, Pazırıq,
Istıqqköl, Alagu, Twrpan, t.b. Sonımen birge bwl altın äşekeylerdiñ arasında
qanattı barıs nemese qanattı böri kezdesedi. Bwl altın qorığan Grifon ekendigi,
altın bwyımdardı, qasietti qabirdi sol grifon qoridı degendi bildiredi. Demek,
grekter basqalardan estigen bolsa da Gerodot dwrıs jazğan.
Sonımen  grifon  turalı  da,  jalğız  közdiler  turalı  da  derekterdi  (nemese
añızdardı) grekter skifterden estidi, al skifter issedondardan estidi. «Grifon»
söziniñ tegin biz qazirge deyin bilmeymiz, ol turalı nanımdı taldau da körmedik.
Osığan qarağanda bwl atau da grekterge saqtar arqılı barğan.
Grifondı  «qanatı  qws,  denesi  arıstan»  degenge  jäne  joğarıda  aytılğan
arheologiyalıq  derekterge  say,  biz  onı  teristik  köşpelileriniñ  bayırğı  tötemi
qanattı barıs nemese qanattı börige baylanıstı boluı mümkin dep boljaymız.
«Grifon» atınıñ etimologiyasın batıs jäne türki-moñğwl tilderinen qualau
qiın. Al parsı tilinde «böri» (qasqır) sözi «gorg»
,  türki tilderinde kwrt/qwrt
türinde jolığadı. Aldıñğı buındağı bwnday ündestikke jäne grifonnıñ qanatı
qws, denesi arıstan (böri) delinuine qosa, grifondı börimen baylanıstıruğa tipti
de dem bere tüsedi.
Grifon  «gri»  jäne  «fon»  eki  bölekten  twradı,  «gri»  saqtardıñ  börini
atauınan,  «fon»  da  saqtardıñ  «qws»  nemese  «qanattı»  mağınasındağı  sözinen
kelgen, bwl «wşatın böri», «aspan börisi», «qanattı böri» degen söz.
Böri  saqtarda  «kürg»  delinip,  birtindep  oñtüstik  saqtarda  «gorg»,  «gwrg»
(parsı),  teristik  saqtarda  (türik)  «kürt»  nemese  «ğwrg»,  tipti  odan  da  teristikte
eston  (fin-ugor  tilderi)  tilinde  «hunt»  (hunt)  atalğan.  Sonımen  keyin  parsı
tilinde «gorg», türki tilderinde «kürt» nemese «qwrt» bolıp qalıptastı.
Al saqtardıñ wşu mağınasındağı «pır» sözi, saq mädenietiniñ twtas şığıs-
batısqa taralğanı siyaqtı, Euraziyanıñ batısı men şığısına keñinen taralğanı
bayqaldı.  Parsışa
(pär) – qws qanatı, qanat;
(pärrän)  –  wşatın;
(pärvar)

wşqış,
qanattı;
(perende)  –  qanattı,
qws [4]. Qazaqşa par (bu), parlanu (bulanıp wşu), parlau (atılu, ağu), parlap üşu
(biikte qalıqtap wşu), pırıldau (qanat qağu), «praq» öte jüyrik at (wşatın at,
qanattı at – pır + at. «pır» – wşu, qanattı); ağılşınşa fly – wşu; Qıtayşa 飞
(fıy) – wşu; t.b.
Bwdan grifon (griffon) turalı añızdıñ da, onıñ atınıñ da grekterge saqtar
arqılı, «grifon» (griffon), «gorg pärrän» «qanattı qasqır, kökböri) nemese «(gorg
perende» (böri qws, itqws) bolıp jetkendigin bilemiz.
Qasqırdı parsı «gorg», täjik «gwrg», türkimen «gwrt», türik «kürt», qazaq
epostarında «qwrt» delinuinen, «qas+gorg» → «qas+qwrt» → «qas+qır» barlığın
bir närse ekenin bilemiz. YAğni böri ekige bölingen: biri, kielisi –  qws böri, aspan
börisi, qanattı böri, wşatın böri, kök böri – «grifon» (gorg pärrän, (gorg perende);
endi biri «nasız böri» (qas böri), ol – «qas+qwrt» → qasqır. «Qazığwrt» tauınıñ
atında  ğalımdar  börige  baylanıstıradı.  Bälkim  Qazıqwrt  pen  qasqır  bir  söz
bolar.
Jäne bir qızığı «grifon», «qwrt», «qasqır» attarı jağrafiyalıq jaqtan
bir  öñirde  (öz  törkini  Ortalıq  Aziyada)  ğana  saqtalğan,  bwl  osı  eki  sözdiñ
törkindestigin, şıqqan jeriniñ birligin tağı bir twrğadan rastay tüsedi.
Añızdarda, grifon jartılay arıstan, jartılay qwmay (qws) delingenimen,
alayda onıñ ittiligi de jolığıp otıradı. «Brussel grifon iti» batıs añızdarında
köp auızğa alınadı. Saq äsem önerinde de grifondar tügeldey jartılay barıs
jartılay qwmay (qws) deuge kelmeydi. Onda jartılay böri, jartılay qws deuge
bolatındarı da barşılıq.
Saq önerinde grifon birde barıs bastı, birde bürkit bastı, birde böri bastı
beynelenedi. Batıs añızdarında da bir de jartılay barıstılığı aytılsa, birde
ittigi aytıladı, t. b.
Grifon itiniñ (qanattı böriniñ) saqtarmen batısqa ğana emes, şığısqa qalay
taralğandığınıñ  iz-deregi  tipti  de  ayqın  añğarıladı.  Gerodot  jazğan  jalğız
közdiler men grifon turalı derek, sonau Qiır Şığıstağı qıtay derekterinen
jolığadı. Gerodottıñ «Tarih» attı eñbegimen qaraylas nemese odan säl keyingi,
qıtaydıñ jango däuirindegi (b.z.b. 475 j – b.z.b. 221 j.) tarihi-jağrafiyalıq şejiresi
– «Tau-teñiz şejiresinde»: batısta Iin tauında (阴山) «täñir itiniñ» bolatındığı
bayandaladı  [5].  In  tauı  (阴山:  Inşan)  tarihta  sol  «Tau-teñiz  şejiresinde»
aytılğan jalğız közdiler – gürlerdiñ (鬼) mekeni. «Tau-teñiz şejiresinde» täñir iti
jaqsılıqtıñ nışanı  retinde  beynelenedi.  Alayda  keyingi  qıtay  jazbalarında
onı jamandıqtıñ nışanı retinde suretteydi. Mısalı, «Tarihi jazbalar Täñir
ordasında» täñir itin qasköy jwldız retinde körsetedi [6].
Qıtayda täñir iti turalı halıq añızdarı köp taralğan. Onıñ eñ äygilisi täñir
itiniñ «kündi jeui» nemese «aydı jwtuı» siyaqtılar. Erte zamanda aydıñ nemese
künniñ twtıluın täñir itiniñ «kündi jeui» nemese «aydı jwtuı» sebebinen bolğan
dep qarağan. Bwndayda, qıtaydıñ orta jazıq el-jürtı dabıl wrıp, qağaz oq atıp
«täñir itin quatın bolğan». Tipti añızdağı batırlar kündi jeuge wrınğan täñir
itine sadaq tartadı. Täñir itiniñ kün men aydı jeuine baylanıstı añız teristik
evropa elderinde de saqtalğan. Onda da täñir iti tektes maqwlıq söz boladı: Skollh
jäne Hati attı eki alıp böri soñınan qalmay kün men aydı quadı. Onı jwtqısı
keledi. Bälkim osı añızdı şığısqa da, batısqa da taratqan saqtar boluı mümkin.
«Täñir  iti»  atalımı  men  añızdarı  japondarda  da  keñ  tarağan.  Onda  ol
jauızdıqtıñ da, izgiliktiñ de nışanı retinde bayqaladı.
Tarihi añızdarda, grifonnıñ alıp küştiñ ieliligi, qızıldığı aytılsa, «Tau-
teñiz şejiresinde» de, japon añızdarında da täñir itiniñ tülkige wqsaytındığı
söz boladı. Onda da onıñ betiniñ qızıldığı, deneli, alıp küştiñ iesi ekendigi,
qos qanatımen aspan astın erkin samğaytındığı aytıladı. Ärine, japon täñir
itinde  «nayzağay  täñir  iti»,  «qarğa  täñir  iti»,  «aq  böri  täñir  iti»  siyaqtı  türli
tüsti täñir itteri bolğan. Bwl qazaqta «itqws», moñğwlda «tärir nohay» (täñir iti),
qıtayda «tiyan-gu» (天狗: aspan iti, täñir iti), japonda «täñir iti» nemese «täñir
tülkisi» degen atpen belgili. Moñğwldarda börini ataudıñ tağı «şıñğıs nohay»,
«şina»  sındı  eki  türi  de  bar.  Qazaqta  «itqwstan»  tıs  «qarakök»,  «kökjal»,
«kökserik» t.b. türlerinde jolığadı.
«Hannamadağı»  «üysin  künbii  Eljaudıñ  näreste  kezinde  dalada  qalıp,
qanşıq qasqır emizip, auzına et tistegen qarğalardıñ aspanda wşıp jüruindegi»,
qasqır  men  qarğa  eki  januar  emes,  bir  ğana  qanattı  böri  –  itqws  bolsa  kerek
(japondarda «qarğa täñir iti» bar). Jañ çiyanıñ (张骞) elden estigen añızında
ne  onıñ  tüsiniginde  jañılıs  bolğan.  Tötemdik  böriniñ  wşatını,  onıñ  kökpen,
täñirmen  baylanıstılığın  ğwn  täñirqwtınıñ  «kök  täñirine  qosuğa  arnağan
perizat  qızınıñ  börige  qosıluı»,  türiktiñ  kieli  böriden  payda  boluı,  Oğız
hanğa nür bolıp tüsken böriniñ jol bastauı, Şıñğıs hanğa baylanıstı añızdağı
«tünde şañıraqtan nwr bolıp enip, qasqır bolıp şığıp ketetu» [7], qiır şığıs
añızdarındağı «täñir itiniñ» qos qanatımen aspan astın erkin samğaytındığı,
t.b.  añızdar  jäne  joğarıda  aytılğanday  böriniñ  qazaq-moñğwdardağı  «itqws»,
«kök böri», «tenri nohay» atalularınıñ barlığı tötemdegi böriniñ jay böri emes
kök  böri  (aspan  börisi,  qanattı  böri,  itqws,  täñirdiñ  börisi)  ekendigin  bildiredi.
Tipti onıñ täñirdiñ özimen baylanıstılığı turalı tömende toqtalamız. Tötemdik
añızdarda eş uaqıtta jay böri (qasqır) söz bolmaydı. Qayta, qazaqta «itqws»,
«kökböri»,  «kökjal»,  «qarakök»,  «kökserik»,  moñğwlda  «tenri  nohay»  (täñir
iti),  «şıñğıs  nohay»  (şıñqws  iti),  qıtayda  «tiyan-gu»  (天狗:  aspan  iti,  täñir
iti),  japonda  «täñir  iti»  nemese  «täñir  tülkisi»  türinde  keledi.  Grifon  batıs
düniesinde, täñir iti qiır şığıstığı qıtay men japonda tötemdik tüs almağan.
Al, onıñ nağız beynesi «kök börisi» tek saq, ğwn, üysin, qañlı, türki-moñğwldarda
ğana tötemdik tüs alğan.
Böri tötemi jäne täñir.images-4
Täñir sözi sonau eki mıñ jıldıñ arğı jağında osı atalımı boyışa şümer
jäne qıtay jazbalarında, keyingi türik bitikterinde jolığadı. Täñiri etnonimi
jayında  erekşe  zor  ayırmaşılıq  joq.  Mısalı,  tatarlar  teñiri,  türikmender
tañrı, türik tanrı, qazaq täñri, başqwrt täñre, altaylıq tengri, tengeri, şorlar
tegri, hakastar tigir, ter, tuvalar deer, çuvaştar tura, sahalar tangara, yakuttar
tangara, moñğoldar tenger, buryattar tengeri, tengri, qalmaqtar tenger, vengirler
teñger, bayırğı şumerler diñgir dep atağan. Bwlardıñ barlığı jaqın.
Türikterdiñ  «täñgir»  sözindegi  «tañ»  –  aspan.  Tañ  attı,  tañ  jarıq  boldı,
araylı tañ, t.b. Ol baba türki tili arqılı qıtay tiline «tiyan» (天) bolıp jetkeni
de  belgili.  天  ieroglifi  aspan,  kök  degen  mağına  beredi.  Ol  qıtaydıñ  beyneli
jazuınan  kelgen.  Onıñ  astındağı  大  adam  beynesin,  üstindegi  sızıq  一  adam
töbesindegi aspan degendi bildiredi.
Al täñgir degendegi «gir» ne mağına beredi? M. Qaşqaridiñ sözdiginde täñir
söziniñ üş mağınası belgilengen: 1) qwday; 2) aspan; 3) wlı üş mağınası berilgen.
Täñir turalı taldağan ğalımdardıñ barlığı bwnıñ aldınğı bölegin «tañ» (täñ,
teñ) aspan, kök dep biledi. Al soñğı qosımşasın ärtürli joridı. V.P. Vasil'ev
tyan'  aspan,  li  erekşe  küş,  –  deydi.  P.I.  Palladi  (Kafarov)  pen  P.S.  Popova
sözdiginde  qıtaydıñ  tyan'  err'  degen  sözi  tyan'li  sözimen  öte  wqsas,  audarmada
bwl sözdiñ mağınası köktiñ estui, köktiñ erekşe sıylığı. T. Arın «At-tuhvada»
qıtay  sözderiniñ  wşırasatının  aytadı.  Ğılımda  belgili  bolğanınday  täñiri
eki tübirden: tyan' aspan, rin adam degen söz eken. Mwqanov: «Täñiri» degenniñ özi
qanjwt (Tibet) tilinde «aspan» degen mağına beretinin aytadı. Bir zertteulerde
tañ  jäne  iñirdiñ  birikpesi  dep  qaraladı.  Tağı  bir  zerteude,  «Täñir»  sözi  eki
tübirden:  «tañ»  jäne  «erteden»  degen  sözderden  twradı  delinse,  «Tañ»  künniñ
tuar, şığar uaqıtı, al «er» – külli türki tilderinde er, erjürek, erkek, batır
degen mağınanı bildiredi» – dep qaraladı [8]. Täñir – aspandağı kün degen wğım
da birşama jalpılasqan. Demek, täñir turalı qazirge deyin anıq, birlikke kelgen
twjırım joq.
Bälkim  bwl  saq  tilindegi  börini  bildiretin  «grg»  nemese  kwrt  (qwrt)  sözimen
baylanıstı  bolsa  kerek.  Olay  bolsa,  täñgir  «aspan  börisi»  (kök  böri)  boladı.
Bwğan joğarıdağı «grifon» turalı taldauımızdı qossaq, «täñgir» (diñgir), «kök
böri», «grifon» üşeui bir närse, bir söz bolıp şığadı. scale_600-2

Qıtayşa  «tiyan-gu»  (天狗)  söziniñ  de  «täñgir»-men  baylanısı  öte  jaqın.
Ondağı  tiyan  (天)  täñir  degendegi «tañ»  (aspan),  al  qıtayşadağı  itti  bildiretin
«gu» (狗) ieroglifi arğı erte zamanda «ku» dep dıbıstalğan. Bwl «gr»-ge juıq.
Ittiñ qıtayşa tağı bir jazıluı 犬 (arğı zamanğı oqıluı «hun»), qıtay tiliniñ
arğı zamanğı erekşeligi – buın soñındağı «-r» dıbısı «-n» bolıp özgeredi. Osı
boyınşa  bayırğı  saqtardıñ  börisi  «grog»  nemese  «qwrt»  arğı  zamanğı  qıtay
tilinde «hun» boluı tabiği. Eger osılay bolsa, qıtay tilindegi aspandı bildiretin
«tiyan» (天) da, itti bildiretin «gu» (狗) da, «hun» (犬) baba türki (saq) tilinen
barğan  sözder  boladı  (qıtay  tiliniñ  negizgi  sözdik  qorında  baba  türki  tilinen
barğan sözder molınan jolığadı).
Moñğwlşa «täñir noqay» da, qıtayşa «tiyan-gu» (天狗) da saq önerinde (altın
äşekeyinde)  beynelengen  qanattı  maqwlıqtıñ  özin  qazaq  tilindegi  «itqwstay»
däp basıp beyneley almaydı. Qazaqta jäne «kök böri» degen söz bar: bwl «köktiñ
börisi» degendik. Moñğwldıñ «täñir noqayı» men qıtaylardağı «tiyangu» (天狗)
osığan saykes keledi.
«Uynamada»: «qañğa – ejelgi qızıl tiektiñ jwrnağı. …Olardıñ tili azıraq
ayırmaşılığı bolğanımen ğwndarğa wqsaydı. Olardıñ arğı ataları ğwndarğa
jien  keledi  deytinder  de  bar»  dey  kelip,  ğwn  täñirqwttıñ  «kök  täñirine  qosuğa
arnağan perizat qızınıñ börige qosıluı» turalı añız aytatını bayandaladı [9].
Bwl jerdegi «qızıl tiek» qızıl it mağınasında.
Bwl  añızdıñ  ğwndar  arqılı  mad'yarlıq  nwsqası  Attilanıñ  itten  tuıluı
turalı añız bolıp Europağa basqa bir nwsqada jetedi. Onıñ Italiyan nwsqasın
A.N. Veselovskiy bayandaydı [10]. Demek, osı añızdan da täñir men kök böriniñ
baylanıstılığın añğaruğa boladı.
Böri tötemi jäne baba türki etnostarı.scale_600-3
Saqtar: Köşpelilerdiñ böri töteminiñ arğı derekteri tım arıdan jolığadı.
Saqtardıñ böri tötemdiligi turalı naqtılı derek jolıqpaydı, Gerodot tek saq
jeriniñ eñ batıs teristiginde bir Neuri (Neuri) attı taypanıñ barlığın, «Olardıñ
ädet-saltınıñ  saqtarmen  birdeyligin,  …saqtar  men  saq  jerindegi  grekterdiñ
aytuınşa olardıñ  jılına birneşe kün börige aynalıp, onan soñ qayta qalpına
keletindigin, senbeyin deseñ olar (saqtar, grekter) ant işuge deyin baratındığın»
jazadı [11]. Bwl adamnıñ börige aynalğanı turalı eñ arğı zamanğı derek. Bwl
saltı saqtarmen birdey osı halıqtıñ böri tötemdiligin, olardıñ jılına birneşe
kün öz ata tegi börişe jasanıp, börişe twrmıs ötkizetinin wğındıradı. Ekinşiden,
joğarıdağı  grifonnıñ  qanattı  böri  ekendigi  saqtardıñ  böri  tötemdiligin
körsetetin tağı bir dälel. Üşinşiden, Gerodot parsılar barlıq skifterdi saqtar
dep ataytındığın jazadı. Al saqtardıñ atınıñ qaydan kelgendigi, onıñ nendey
mağına  beretindigi  turalı  tarihtan  beri  oqımıstılardıñ  arasında  türli
közqarastar bar. Bireuler olardı patşalarınıñ atı dese, tağı bireuler olardıñ
köşpeliligine say qoyılğan at, bireuler bwğı tötemine say qoyılğan at dese, endi
bireuleri  ol  «küşti,  mıqtı»  degen  söz  desedi.  Tağı  bir  ğalımdar  «saq»  sözin
parsınıñ  itti  bildiretin
(säg)  sözimen  törkindestiredi.  Bwl  saqtardıñ
grifon (qanattı böri) tötemine say keledi. Qazaqta da itke «saqpan» dep at qoyatın
ädet  bar,  sonday-aq  sezgizlikti  «saq»,  «saq  qwlaq»,  qorğauşını  «saqşı»  deydi.
Bwlardıñ  barlığı  itke  baylanıstı  kelgen  sözder  boluı  mümkin.  Törtinşiden,
ğalımdar  üysinderdi  saqtardıñ  tarmağı  dep  qaraydı,  olardıñ  arheologiyalıq
mädenietinde  parıq  joq  derlik  [12].  İşinara  ğalımdar  jwñgo  jazbalarında
kezigetin  erte  zamanda  saqtar  batısqa  qonıs  audarğanda,  öz  mekeninde  şığısta
qalğan run(允) famiyalı nomdı (戎) üysinderdiñ arğı ataları dep qaraydı [13].
Ğwndar  da,  türikter  de  saqqa  baylanıstı  ekendigi  tarihi  derekterden
jolığadı.  «Jounamada»  bılay  dep  te  aytadı:  «Türikterdiñ  arğı  ataları
ğwndardıñ soltüstigindegi saq (索国) elinen şıqtı» delinedi [14]. Şyue Zwñjıñ
onı «Saka» sözinen kelgen dey otırıp, saq-tigrahaudalardıñ şığısqa köşken
tarmaqtarınıñ Enisey özeniniñ joğarğı ağarında qwrğan memleketi bolar degen
mejeni aytadı [15]. Al ğwn, üysin, türikterdiñ barlığı böri tötemdi.shapes-413-310x310
A.  Seydimbek  qazaqtıñ  «qos  müyizdi  eskendir»,  «kök  töbet»,  «kök  böri»,
«aqqu»,  «sarın»,  «ögiz  ölgen»,  «tarğıl  bwqa»,  t.b.  küyler  men  küy  añızdarın
b.z.b. 5-8-ğasırlar men b.z. 6-ğasırı aralığındağı küyler men küy añızdarına
jatqızadı [16]. Bwl jerdegi «kök töbet» – aspan töbeti, «kök böri» – aspan börisi,
bwl saq däuirine tura keledi.
Ğwndar:  Ğwndardıñ  böri  tötemdiligi  turalı  şınayı  derek  jolıqpaydı.
Alayda türli derekter ğwndardıñ böri tötemdigin añğartadı.
Birinşi, tarihi derekterdegi ğwndardıñ arğı ataları sanalatın etnostar böri
(it)  tötemdi  bolıp  keledi.  «Tarihi  jazbalardıñ»  «Bes  babalıq  şejiresinde»:
«Teristikte hünkterdi qudı» degen söz jolığadı [17]. Tañ däuiriniñ tarihşısı
Sımasyan'  (司马贞)  《史记索隐》attı  eñbeginde:  «Hünük  (荤粥)  ğwndardıñ
bwrınğı atı, olar Tañ, Iü (唐虞: bes babalıqtıñ eki babalığı) zamanıñda (bes
babalıq: b.z.b. 26 ğ. – b.z.b. 22 ğ.) taulıq nom (山戎), hünük (熏粥), şiya zamanında
(b.z.b. 22 ğ. – b.z.b. 17 ğ.) Zü nu-y (淳维), şañ zamanında (b.z.b. 17 ğ. – b.z.b. 11 ğ.) gür
(鬼方)
, jou zamanında (b.z.b. 11 ğ. – b.z.b. 256 j.) hamrün (玁狁), han zamanında
(b.z.b.  206  j.  –  b.z.  220  j.)  ğwn  (匈奴)  atalğan  dep  jazadı  [18].  Qıtaydıñ  Çiñ
dinastiyası  kezindegi  äygili  tarihşısı  Uañ  guouy  (王国维)  (1877  j.  –  1927
j.)  tayau  zaman  qıtay  tarihındağı  ğwndardıñ  tegi  turalı  eñ  alğaşqı  zertteu
sanalatın  eñbeginde:  türli  derekterdi  aqtara  otırıp,  şañ  zamanındağı  kier  (
鬼方
),  şañ,  jou  aralıqtarındağı  kun  (昆夷,  獯鬻),  batıs  jou  zamanındağı
hamrün (猃狁), çünçiuden keyingi nom (戎), tiek (狄), jaulasqan bektekter (战

) zamanınan keyingi hulardıñ (胡) barlığı tügeldey ğwndarmen tamırlas, bir
wlttıñ türlişe ataluı dep jazadı [19]. Mine, osı közqarastardı qıtaydıñ keyingi
ğalımdardı da qwptap keledi. Sonday-aq teli (qañlı), odan arğı ğwn jäne odan
da  arğı  kier  (鬼方)-lerdiñ  törkindestigin  däleldeydi  [20].  Qıtay  jazbalarında
«Tiektiñ (狄) tegi Kier (隗) delinedi» (狄,隗姓也) jäne Kierdiñ (隗) tegi Qızıl
tiek (赤狄) delinedi (隗姓赤狄也) [21] Bwl da aynalıp kelip kierlerdiñ qızıl tüske
beyimdiligin rastaydı. Qıtay ğalımdarı 犬 (it) taypası men Kier (鬼) taypasın
bir dep tanidı (犬与鬼的相同性)  [22]. Bwl arada Itnom (犬戎) kierlerdiñ (鬼)
qwramında  ekendigi  aytıladı.  Qıtaydıñ  bayırğı  tüsindirme  sözdigi  «Sözderdi
tüsindirip, äripterdi şeşu»-de (说文解字)  «Tiek (狄), Qızıl tiek (赤狄), ittiñ
bir twqımı» (狄,赤狄,本犬种) dep tüsindirgen. YAğni qızıl it. Osı ierogliftiñ
süyek jazuındağı beynesi adam men ittiñ qatar twrğan beynesi bolğan. Sonımen
Qızıl  tiek  (赤狄)  «qızıl  it»  nemese  «ker  it»  boladı.  «Itnomdar  (犬戎)
özderiniñ arğı ataların eki aq it desedi, olar itti öz tötemi etedi» [23]. Bayırğı
qıtaydıñ «Tau-teñiz şejiresi» (山海经), «Huay nan zi» (淮南子) siyaqtı tarihi
jağrapiyalıq  eskertkişterindegi  teristiktegi  «aq  tändiler  elin»  it  nom  (伏戎),
kier(鬼方)  siyaqtı  wlıstarmen  baylanıstıradı.  Odan  batıstağı  tarihşılar
jazıp qaltırğan orta aziya türğındarına taldau jasap, ondağı jalğız közdilerdi
(Arimaspi:  独目人)  kierlermen  (鬼方)  baylanıstıradı.  Kier  eliniñ  jalğız
közdiligi «Tau-teñiz şejiresinde» de jazılğın. Jalğız közdiler betine bir tesik
ğana şırğarıp bürkeniş nemese duılğa kigen el [24].
Ekinşi, ğwndardıñ böri tötemdiligi qañlı añızında jolığadı. «Uynamada»:
«qañğa – ejelgi Qızıl tiektiñ jwrnağı. … Olardıñ tili azıraq ayırmaşılığı
bolğanımen  Ğwndarğa  wqsaydı.  Olardıñ  arğı  ataların  Ğwndarğa  jien  keledi
deytinder de bar» dey kelip, ğwn täñirqwt ay men kündey swlu qızın täñirge qospaq
bölğanda, qwdiretşe börige qosılatındığı turalı tötemdik añız bayandaladı.
Üşinşi,  ğwnnıñ  atınıñ  özi  böri  tötemdiligen  körsetedi.  Joğarıda  ğwnnıñ
arğı ataları bes babalıq (b.z.b.26 ğ. – b.z.b.22 ğ.) hünük (熏粥), şañ zamanında
(b.z.b.17 ğ. – b.z.b.11 ğ.) gür (鬼方), jou zamanında (b.z.b.11 ğ. – b.z.b. 256 j.) hamrün
(玁狁), han zamanında (b.z.b. 206 j. – b.z. 220 j.) hunna (匈奴) atalğanın kördik
[25]. Itnom (犬戎) men kierlerdiñ (鬼) birligi joğarıda körsetken edik. Sonımen
ğwnnıñ  atı  arğı  atalarınan  beri  qaray:  hünük  (b.z.b.  26  ğ.  –  b.z.b.  22  ğ.)  →
hunnum (b.z.b. 17 ğ. – b.z.b. 11 ğ.) → hamrün (b.z.b. 11 ğ. – b.z.b. 256 j.) → hunna
(b.z.b. 206 j. – b.z. 220 j.) boladı. Jalpı ğwndar men olardıñ tegi är zamanğı
erekşeligine  say  qıtayşa  ärtürli  ierogliftermen  tañbalanğan,  it,  börige
jäne arba, armiyağa baylanıstı jasalğan [26]. Alayda oqıluında wlken özgeris
bolmağan, barlığı «ğwn» nemese «hunnu»-ğa öte jaqın.
Bwl arada bizdi qızıqtıratını – ğwnnıñ arğı atası Itnom (犬戎). Bwl arğı
zamanda «hunnum» dep oqılğan. Mağınası «it», oqıluı «hun». Bwdan mınalardı
bilemiz:

«Hunnum»  (犬戎: it num) keyingi qıtay tarihnamalarınağı ğwn (匈奴:
hunna,  hunnag),  grek  jazbalarındağı  Hunnoi,  latın  jazbalarındağı  chunni,
Huni,  ağılşın  jazbalarında:  Huns,  Armeni  jazbalarındağı  Xunk,  Orıs
jazbalarıgdağı Guın', arap jazbalarındağı Hun barlığı bir atau;

ğwn  söziniñ  tegi  böri  (it).  YAğni,  ğwnnıñ  özi  «it  nom»  (犬戎:  Hunnum).
Qıtaydıñ keyingi tarihnamalarında sözdiñ mazmwnına emes, dıbıstaluına qaray
匈奴
( hunna, hunnag) dep tañbalağan. Böri (it) mağınalı «ğwn» atı saq-türkişe
«qwrt»,  parsışa  «grog»,  estonşa  «hunt»,  finşe  «hukka»-larmen  däl  ündesedi.
Al, it stonşa «koer», finşe «koira», türikşe «kopek, vegirşe «kutya» (qazaqşa:
qwtpan), daniyaşa «Hund», islandiyaşa «hundur», bolğarşa «kuçe», qıtayşa «gou».
Mine it te ğwnnan alıs emes. Fin-ugor tilderin altay tilderine jatqızatındar
da bar. Olay bolmağan künde de, bwl tildiñ taralğan öñiri de bayırğı saq jeriniñ
teristik jiekterimen jalğasıp jatadı.

Qıtay  tilinde  ğwndı  tañbalağan  匈  ieroglifi  sol  zamanda  «hun»  dep
dıbıstalsa, keyin «şun» ge özgergen. Osı siaqtı ğwnnıñ atası Hunnumdı (犬戎)
tañbalağan it mağınalas 犬 da sol zamanda «hun» dep dıbıstalsa, keyin «çuan» ge
özgergen. Bwl böri degendegi «qwrt» (hunt) pen «şina» (şona) törkindes ekendigin
däleldeydi.  Söz  basındağı  «h»  dıbısınıñ  «ş»,  «ç»-ğa  almasuı  bayırğı
şığıstıq qasiet. Qıtay tilinde 契丹: qıtan>kiaddan>çidan, wyğwr diyalektinde
kir>çi,  kim>çim,  t.b.  Sonımen  börini  bildiretin  batıstıq  «qwrt»  (hunt,  hun)
şığısta birtindep «şina» (şona) bolıp özgergen. Bwdan ğwndı bildiretin qıtay
sözi 匈奴 diñ bwrınğı oqıluı «hun nu» da, qazirgi oqıluı «şiyuñ nu» da birdey itti
nemese börini bildiredi, aldınğısı «qwrt»-qa, «şına»-ğa jaqın. Bwdan şığatın
qortındı:  böriniñ  şona,  şına,  çino,  čina,  sena  atalularınıñ  barlığı  onıñ
bayırğı «qwrt» («kwrt» «hunt») atınınan özgerip barğan. YAğni qwrt (kwrt, hunt)
men şına (çino, sino) bir söz. Ğwn men aşınanıñ bwnday birliginen, «türikterdiñ
äulet esimi aşına, arğı atası ğwndar edi» [27] degenniñ şındıq ekenin bilemiz.
Arğı zamanda «it» pen – «böri» köbinde bir sanalğan, tötemdik jaqtan da it pen
böri aralasıp ketken. Ataluları da ünemi almasıp, aralasıp otırğan. Moñğwşa
şına – böri, mañjuşa (A)čina – it; türki, fin-uogor tilderinde qwrt, hunt – böri,
qıtay  tilinde  hun  (犬)  –  it;  böri  qazaqta  birde  «itqws»,  moñğwlda  birde  «täñir
nohay» (nohay – it), t.b.
Aşına  turalı  boljamdar  köp:  1.  Qıtayşa  qwrmet  mağınasın  bildiretin
«a» men moñğwlşa «çino» – böri sözinen jasalğan (Lev Gumilev); 2. Arčino – on
böri degen moñğwl sözimen qatıstı (P. A Budberg), 3. Hotan-saq lektsikasındağı
kök  tüs  degen  mağınadağı  Aššena,  Aāšna  sözderin  bildiredi  (S.G.  Klyaştorniy,
Qarjaubay Sartqojawlı); 4. Asana – tohar tilinde aq süyek degen mağınada (Li
meyswn), 5. Ačina – manju tilinde it degen mağınada (Şadıman Ahmetwlı) [28].
negizinen bwlardıñ barlığı bir söz, it pen böri tötemdik mağınada «aq swyek»,
«qarakök» ornında paydalanıluı da bar qwbılıs.

Ğwndardı qıtaydıñ orta jazığı börige teñeydi. Han patşası Han Udi:
«täñir qwttıñ tuın qwlatıp, böriniñ (符离) apanın köreyik» deydi [29]. Böri dep
ğwndardı aytadı. Qıtaydıñ köptegen tarihi eñbekterinde türikter «ğwndardıñ
twqımı» (匈奴之别种) ekendigi jazıladı [30]. Al türikter – äygili böri tötemdi
wlıs.  Al  üysin  men  qañlınıñ  (高车)  birin  ğwndar  asırap  aladı,  biri  ğwnnıñ
twqımı delinedi. Bwl ekeui de böri tötemdi. Osılarğa say ğwnnıñ böri tötemdiligin,
olarda  da  osı  turalı  añız  bolğanın,  Attilanıñ  añızı  sonıñ  jalğası  ekenin
bilemiz.
Ğwndar  börini  qwrmetteydi,  kieli  köredi.  Bwnıñ  däleli,  üysinniñ  künbii
Eljaudı  näreste  şağında,  jau  şauıp  dalada  qalğanda,  böri  asırap  jürgenin
körgen  ğwndar,  kieli  jan  eken  dep  asırap  erjetkizedi,  elin-jerin  qolına  alıp
beredi.
Üysinder: Üysinniñ böri tötemdiligin de birneşe jaqtan bilemiz:
Birinşi, añız. «Tarihi jazbalarda»: «Köktiñ wlı Baktriya jäne basqa elderdiñ
jağdayın Jañ Çyannan birneşe märte swradı. Jañ Çyan osı kezde bek märtebesinen
ayırılğan edi. Ol: «Paqırıñız Ğwnda jürgen kezinde Üysin hanınıñ «künbi»
dep  atalatının  estigen  edi.  Künbidiñ  äkesi  Ğwnnıñ  batıs  jağındağı  şağın
eldi bilegen eken. Ğwndar şapqınşılıq jasap, künbidiñ äkesin öltiripti. Jaña
tuğan näreste künbidi ien dalağa tastaptı. Keyin körse, et tistegen qarğalar onıñ
üstinen şırıldap wşadı eken. Kök qwrtqa kelip onı emizip twradı eken. Bwğan
qayran  qalğan  täñirqwt  onı  kieli  bala  eken  dep  tanıp,  onı  öz  qolında  bağıp
erjetkizipti» delinedi [31].
Ekinşi,  «Hannamada»  üysin  uañınıñ  «böri»  (拊离)  atalatını  jazılğan
[32].  Üşinşi,  üysinniñ  de  ğwndar  siyaqtı  atı  börige  baylanıstı.  乌孙
(üisin)  ieroglifterin  «asin»  dep  oqu  negizinde  birqatar  zertteuşiler  bwl
transkripciyanı orta aziya tarihınan mälim asiyan etnonimi dep biluge beyim [33].
Ejelgi  grek  avtorları  jazğan  saqtardıñ  tarmağa  «issedon»  yaki  «assi»-dı  key
ğalımdar ğalımdar «üysinder» dep däleldeydi [34]. Qıtay tarihnamalarında da:
«üysinderdiñ işinde saq taypaları da,  wlı iwz taypaları da bar» delinedi [35].
Japon oqımıstısı Siratori Kugi zertteulerinde, türikterdiñ aşına äuletiniñ
atı  däl  türik  tilindegi  ashina  söziniñ  baspa-bas  alınuı  deydi.  Ol  köne  qıtay
tiliniñ  dıbıstalu  zañdılığına  say,  üysin  (乌孙)  wlısınıñ  atın  da  «sekiru»
mağınasındağı  ashina,  ashina  sözderinen  kelgen  dep  qaraydı.  «Hannamada»
üysinniñ  dalada  qalğan  balasın  böri  asıraydı.  «Süynamada»  Türiktiñ  arğı
atalarınıñ  äulet  esimi  –  Aşina  ekendigi,  olardıñ  ata  tegi  dalada  qalğan
näreste  wldı  kieli  qanşıq  böri  asırap,  keyin  ol  börimen  jaqındasudan  payda
bolğandığı jazıladı. Bwl eki añızda bir türli işki baylanıs bar. Ekeuinde de
dalada qalğan balanı böri asıraydı, biriniñ atı Üysin, biriniñ arğı tegi Aşına.
Demek, böri, üysin, aşına üşeui bir twlğa. Aşına men böri bir närse, al üysin atın
da joğarıda körsetilgindey ğalımdar Aşınamen balamalaydı, parıq tek onıñ
mağınasında  ğana.  Ju  Şueyuan  mırza  da  «Jounamada»  türikterdiñ  arğı  atası
sanalğan  ğwn  eliniñ  soltüstigindegi  saq  (索)  elin  üysin  künbii  Nändu  bi  qaytıs
bolğanda Jetisuğa köşpey ğwndardıñ işinde qalğan üysinderdiñ bir böligi boluı
mümkin dep qaraydı [36].
Qañlılar:  «Uynama»-da:  «Qañğa  (高车)  –  tegi  qızıl  tiekterdiñ  (赤狄)
jwrnağı. Basında olar deglek (刺勒 diek liek) degen nammen ataldı. Soltüstikte
olardı teglek (敕勒 t‘iek l
äk), qıtaylar qañğa (高车), deñleñ (丁零) dep sanaydı»
delinedi  [37].  Joğarıdağı  «Kierdiñ  (隗)  tegi  Qızıl  it  (赤狄)»  jäne  ««Qañğa  (
高车)
–  tegi  qızıl  it  (赤狄)»  degenderdiñ  barlığı,  birinşiden,  kerey  keri
tüspen  baylanıstı,  ekinşiden,  kereydiñ  tötemi  itpen  (kerit  nemese  kerşulan)
baylanıstı degen közqarasımızdı rastay tüsedi.
Arğı  zamanda  orta  jazıqtıñ  teristigindegi  wlttardıñ  jalpı  ataluı  Tiek
atalıp, 狄ieroglifimen tañbalanğan. Bwl ieroglif süyek-sauıt beyneli jazuında
it  pen  adamnıñ  birikken  körinisite  bolğan.  Osı  ieroglif  «Sözderdi  tüsindirip,
äripterdi şeşude» (说文解字): «Qızıl it, ittiñ bir twqımı» (狄,赤狄,本犬种)
dep tüsindirilgen, keyingi mamandar da osılay oqığan.
«Uynamada»: «qañğa – ejelgi Qızıl tiektiñ jwrnağı. … Olardıñ tili azıraq
ayırmaşılığı bolğanımen Ğwndarğa wqsaydı. Olardıñ arğı ataların Ğwndarğa
jien keledi deytinder de bar. … Olar mınaday añız aytadı: ğwn täñirqwttıñ ay
men kündey eki swlu qızı bolğan. Halqı olardı perizatqa eseptegen. Täñirqwt:
«Mwnday asılzada arulardı jay adam balasına qossam kelispes, bwlardı kökke
qosayın»  deydi.  Söytedi  de  eliniñ  soltüstigindegi  bir  ienge  mwnara  tärizdi  üy
salğızıp,  «Kök  täñiri  öziñ  qabıl  alagör»  dep  eki  qızın  sonda  ornalastıradı.
Arada üş jıl ötkende qızdardıñ anası olardı qaytarıp äkeluge tilek bildiredi.
Oğan täñirqwt: «Joq, olay isteuge bolmaydı, äli uaqıtı jetpedi» dep könbeydi.
Arada tağı bir jıl ötkende, bir jasamal arlan qasqır kelip, mwnara üydiñ astınan
in qazıp alıp, onı kündiz-tüni wlıp küzetetindi şığardı. Mwnı körgen kişi qızı
«Bizdi äkemiz kökpen zauıqtas boluğa osında ornalastırdı. Qazir mine bir qasqır
keldi. Bwl da bir tegin emes, köktiñ qwdireti şığar» dep oğan baruğa oqtaladı. Zäresi
wşqan  apekesi:  «Bwl  ayuan  ğoy,  mwnımen  şatılıp  ata-anamızdı  masqaralasañ
bola ma?» deydi. Siñlisi onıñ tilin almay, qasqırğa barıp jaqındasıp, odan wl
tuadı.  Sol  wldan  öngen  wrpaq  öse-öse  öz  aldına  memleket  qwradı.  Sol  sebepti
olardıñ eli ändi wlığan qasqırday äuendetip sozıp aytqandı wnatadı» delinedi
[38].
Türikter: Türiktiñ böri tötemdiligi eñ jan-jaqtılı. «Süynamada»: türikter
turalı «Olardıñ Äulet esimi – Aşna. … altıntaudı mekendep temir qorıtumen
şwğıldandı.  Altıntaudıñ  pişini  dulığağa  keliñkireydi.  Dulığa  türik  dep
te  ataladı.  Sondıqtan  bwl  olardıñ  atı  bolıp  qaldı.  Bılay  dep  te  aytadı:
Olardıñ  arğı  ataları  Batıs  teñizdiñ  joğarğı  jağında  memleket  qwrıp  edi.
Keyin  onı  körşiles  memleketi  talqandadı  da,  adamdarın  er-äyel,  käri-jas
demey tügel qırdı. Tek bir er balanı öltiruge qimay ayaq-qolın kesip ien dalağa
aparıp tastadı. Bir qanşıq qasqır ünemi et äkelip berip twrdı, sonı talğajau
etken  bala  ölmey  aman  qaldı.  Keyin  kele,  ol  qasqırmen  jaqındasıp  onı  buaz
qıldı.  Körşiles  memlekettiñ  hanı  bwl  balanı  öltiruge  qayta  jibergen  adamı
balanıñ  qasınan  şıqpaytın  älgi  qasqırdı  bayqap,  onı  da  öltirmekşi  boldı.
Sol twsta älgi qasqır qwdiretşe qalıqtap otırıp teñizdiñ şığıs jağına kelip
toqtadı da bir tauğa kelip tüsti. … Osıdan keyin qasqırdan on wl tudı. Solardıñ
bireuiniñ äulet esimi Aşina edi. Öte aqıldı bolğandıqtan eli onı han köterdi.
Tegin wmıtpaytındığın bildiru üşin, ol böri bası ayşıqtalğan tuın qaqpasına
ilip  qoydı»  delingen  [39].  Osınday  bayan  «Soltüstik  äuletter  tarihında»  da
bayandalğan. Jalpı alğanda, türikterdiñ böri tötemi turalı tarihi derekterde köp
aytılatını:  böriden  tuğan;  böri  bastı  tu  wstanğan;  äsker  basın,  batırın  böri
atağan;  äskerin  börige  teñegen.  Bizdiñ  bwl  arda  jäne  de  türiktiñ  atı  men  tötemi
(böri) aralığındağı baylanısqa üñilemiz.
Tarihi  derekterge  qarağanda  türik  qağandığın  qwrğan  aşın  (aşına)
taypasınıñ qol astına şoğırlanğan taypalar Altay tauın meken etkennen keyin
türik atanğan. «Türik» atauı köne türki qwlıptastarında «Krut», «qrut», «Xrut»
syaqtı birneşe türli tañbalanğan. Al, qıtayşa «突厥», arabşa
(6-ğasır),
grekşe  «tourkpc»  (6-ğasırdıñ  soñı),  siriyaşa  «turkaje»  (6-ğasırdıñ  soñı),
sanskritşe «turuska», prakritş «turukka» (6-ğasır), parısşa «turk» (8-ğasırdıñ
ortaşeni), soğdışa «turk» (9-ğasırdıñ bas şeni), tibetşe «durg» nemese «dru-gu»
(8-9-ğasır), köne hotan tilinde «ttrruki nemese tturk» (7-9-ğasırlar) degen siyaqtı
dıbıstıq audarmalarmen alınğan [40]. Joğarıda körsetilgendey bayırğı qıtay
tarihnamaları «Jounama» men «Süynamada»: «…Altay tauınıñ pişini dulığağa
(鍪)
wqsaytındıqtan,  bwl  mañda  jasağan  ru-taypalar  osı  atpen  atalğan,  keyin
kele bwl söz türik (突厥) bolıp qalıptasqan» delinedi [41]. «Türik tili sözdiginde»:
«Türik – täñir jarılqauşı Nwqtıñ wlınıñ atı. Bwl attı täñir özi qoyğan. Onıñ
wrpaqtarı  da  (türik)  dep  ataladı»  dep  jazadı  [42].  (42)  Osımen  säykes  qazaq
añızında  da,  dünieni  topan  su  basqanda,  Nwq  payğambardıñ  kemesi  Qazığwrt
tauınıñ basını toqtağan delinedi. Bwlardan da täñir, Nwq jäne qwrttıñ (böri)
baylanısın añğaramız.
Keyingi  tarihşılar  türik  atınıñ  törkinin  ärtürli  jorıdı:  Bas  kiim
mağınasınan  şıqqan.  Küşti,  quattı,  qwdiretti  degen  söz  [43].  Orhon-Enisey
eskertkişterinde  kezigetin  zañ-jarğı  mağınasındağı  «türü»  sözine  baylanıstı
[44].  Tigra-houda  saqtarımen  baylanıstı,  «tigra»  sözi  fonetikalıq  özgeriske
tüsip, «t'rk» nemese «t'rg» bolıp qalıptasqan [45]. Bwlardıñ barlığınıñ özindik
negizi bar.
Dese de, öz basım türiktiñ atı onıñ tötemimen, ata-tegi turalı tüsinigimen,
tarihi  jazbalardağı  törkini  turalı  bayandarmen  jäne  onıñ  atınıñ
tañbalanuımen  baylanıstı  bolsa  kerek  dep  oylaymın.  Türiktiñ  tötemi  böri
(aşına, kökböri, täñgir), ata-tegi turalı kök böri añızın aytadı, siınatını tağı
täñgir (kök börisi), al bayırğı qıtayşa tañbalanuı da osını rastaydı. Türiktiñ
atın  qıtaylar  türik  degen  dıbıstaluına  say  突厥  körinisindegi  ieroglifpen
tañbalağan.  Bwnıñ  bastısı  aldındağı  突  ieroglif.  Osı  ierogliftin  alğaşqı
süiek-sauıt jazuındağı körinisi üñgirden şığıp kele jatqan böri. Däl türiktiñ
böriden örbip, üñgirden şıqqan tötemdik añızına say keledi. Osı 突 ieroglifiniñ
üstingi bölegindegi 穴 qıtay tilinde qazir de jartas jaqparı, üñgir, tüz tağısınıñ
apanı, in siaqtı mağınalar beredi, al astındağı 犬 it mağınasın (köbinde añşı,
tekti  it)  beredi.  犬  nin  arğı  zamanğı  oqılu  «hun»  (qıtaydıñ  qazirgi  guañjou
diyalektinde de «hun») – joğarıda bayandağanımızday «qwrt» qa baylanıstı, al
qazirgi oqıluı «çuan» – şino, sinolarğa baylanıstı (qwrt pen şıno baylanısı
turalı joğarıda bayandağamız).
Qazaqta «itten tuıp, innen şıqqan» degen söz bar. Iti ädette in qazbaydı,
inde jatpaydı, ol aşıqta jatadı, el-jwrttı küzetedi. Sondıqtan bwl tım arğı
zamannan  kele  jatqan  qasqırğa  qaratılğın  söz  tirkesi.  «Alaş»  ta  bastabında
jaqındıq, qandastıq atau bolsa, keyin alıstıqtı bildirgen atauğa aynalğan.
Sonımen  türik:  tañgrg  (täñgir,  grifon)  →  tüñgrg  →  tügrk  →  türik  bolu
mümkindigi eñ jaqın. Türki tilderinde söz arasında qatar kelgen «gr» dıñ «rg»
bolıp  orın  almasu  qwbılısı  da  bayqaladı.  Mısalı,  wyğwr>wrğwy  (dialekt),
Mekrit>merkit, joğarıda Şue Zoñjwñ da «tigra»> «t'rg» degendi quattaydı.
Ğalımdardıñ  türik  «küşti»,  «qwdiretti»  degennen  kelgen  deui  de  onıñ
täñirmen,  tötemmen  baylanıstılığın  ayğaqtaydı.  Batıs  derekterinde  Şığıs
rimdik  Agatiastıñ  (Aghatias:  528  jılı  qaytıs  bolğan)  eñbeginde  «kök  türik»
degen  atpen  jolığadı.  Bwl  da  kökpen  täñirmen  baylanıstı  añğartadı.  Mahmwt
Qaşqari jazğanınday «bwl attı täñir özi qoyğan. Onıñ wrpaqtarı da (türik) dep
ataladı». Türki-moñğoldardıñ bayırğı wğımında barlığı Täñirdiñ bwyrığımen
boladı. «Kökte – Täñir, jerde – han ie», … türik bitikterindegi «Täñiri tekti Täñiri
jaratqan Bilge qağan sözim…», «anam qatındı kötergen Täñiri, el bergen Täñiri,
Türki  halqınıñ ataq-dañqı öşpesin dep meni sol Täñiri qağan otırğızdı» degen
sözderdiñ barlığı osınıñ ayğadı.
Arab geografı Äl-Mäkdisi (10 ğasır) orta aziadağı türikterdiñ dini turalı
bılay  dep  jazadı:  «türikter  bir  täñiri  bar,  yağni  «täñir  bireu»  deydi.  Olardıñ
keybireuleri  täñir  degenimiz  zeñgir  köktiñ  atauı  dep  payımdasa,  endi  bireuleri
täñir  degen  köktiñ  naq  özi  deydi».  Ğwndar,  türikter  däuirine  jetkende,  «täñir»
sözi älde qaşan abstrakt mağına alıp ülgirgen. Öytkeni ol sonau neşe on ğasır
bwrınğı şumer jazbalarında jolığadı. Al alğaş «diñgir» sözin jazıp ketken
şumerlerdi köptegen ğalımdar orta aziya saqtarımen törkindestiredi. Al, qıtaylar
türiktin atına say ieroglifti däl tauıp qoyğan da, üysin men ğwnnıñ atına säykes
ieroglifti emes, onı tek dıbıstıq jaqtan ğana tañbalağan.
Semitter de, ündievropalıqtar da, ugrofinder de Itke tabınbağanın bilemiz
[46]. Al böri (itqws) ğwndardıñ, üysinderdiñ ata-tegi retinde bayandalsa, odan mıñ
jılğa  juıq  keyingi  türikterde  añızdıq  şejirelerinde  börini  ata-tek  retinde
äñgimelenedi.  Rimge  jorıq  jasağan  Oğızhanğa  kök  böri  jol  bastaydı.  Al  odan
mıñ jıldan astam keyingi qazaq taypaları börige siınadı, tekti asılzadaların
«qaraköktiñ» (böriniñ) twqımı dep atadı. Qabanbay, Jänibektey alıp batırlardıñ
«böri iesi» boladı.
«Qobılandı»  jırında:  «Tayburıl  attı  jetelep,  Qobılandıday  böriniñ,
Bülaydağan  qız  Qwrtqa  aldınan  ketip  baradı»  degen  joldar  da  osı  oydı
däleldeydi. Qwrtqa dep köne kezde qasqırdıñ wrğaşısın atağanın tağı bilemiz.
«Qız  Jibek»  jırında  –  «Sırlıbaydıñ  altı  wlı,  altauı  da  böri  edi»,  –  dep
jırlanadı. Ğalımdar qazaqtıñ «kökpar tartuın» äskelerin kök böridey şayqasqa
jetildiru maşığınan kelgen dep qaraydı [47].
Tarihta  saq,  ğwn,  üysin,  türiktiñ  ğana  ata-tegi  kökböri  sanalıp,  wlıs  atı
köbörige baylanıstı atalğan joq, olardıñ soñğı wrpaqtarında da börige (itke)
baylanıstı at küni büginge deyin saqtalıp keledi: başqwrt, noğay (nohay), aday,
arğwn,  iteli  (ru),  itemgen  (ru)  tağı  basqa  wlttar  men  rulardıñ  atı  molınan
jolığadı.
Älkey  Haqanwlı  Marğwlan:  «…Böriniñ  etine  jerik  bolıp  tuğan  balanı
jwrtşılıq  maqtan  qılıp,  oğan  «mañğıs»  (mañğıt),  «noğay»  degen  at  beredi.
Mwndağı «Mañğıs», «noğay» degen sözder bir kezde «böri» (kök aspan) mağınasın
bildirgen.  Erte  zamandağı  «böri  qws»,  «mañğıt»  bergi  kezde  «it-qws»,  «köktiñ
qwsı»  degen  mağınada  tuğan.  Jwrtşılıq  öziniñ  ardaqtı  batırın  qasietteu
üşin,  «man»,  «şıñ»,  «böri»,  «qws»  sözderin  qosıp,  onımen  jwrt  ağası  bolğan
inaldarın ataytın bolğan. «Manğıs», «Şıñğıs», «böri qws», -bäri «aspannıñ»,
«köktiñ», «şınnıñ», «biiktiñ» qwsı degen mände …. «Şıñğıs», «Mañğıs» degen
sözder «biiktegi kisi» mağınasında «tañ – eri» (täñiri), «köktiñ alıbı» sanalıp,
ğündardıñ bekteri osılay atalatın bolğan. «Şıñğıs», «Mañğıs», «töñiri» eski
grektiñ «uran», «neptun», «saturn» siyaqtı wğımdarına oraylas», – dep jazdı [48].
Joğarıda,  grifonnıñ  qızıldığın,  arğı  baba  türki  taypalarınıñ  qızıl
itke siınatındığın aytqan edik, osı tarihi jağdaylarmen tañğajayıp säykesetin
qwbılıstıñ biri, qırğızdar özderin qızıl tazınıñ (qızıl tayğan) wrpağımız
dep esepteydi, öytkeni bekzada qız ben onıñ 40 nöker qızı sol Qızıl tazımen
köñil koskan eken. Qırğızdıñ tağı da basqa bir añızı boyınşa, sol bekzada qız
ben onıñ şaşbauın kötergen qırıq qız Istıqköldiñ aq köbiginiñ dämin tatıp,
bäri jükti bolıptı. Sirä, It qırğızşa «ak köbik» – aq kobok. Tobıl tatarlarınıñ
qaHarman arğı tegi Ak-kobok (Aq Töbet) ataladı. Ak-noğaylar özderiniñ arğı tegin
– aq kobok (Aq Töbet) dep sanaydı. Oğız-qarlıq dialektilerinde – «kabok» (köbek,
kobyak) – töbet, it [46].
Ädebietter 
1 Gerodot. Tarih. IV. 13.
2 Gerodot. Tarih. IV. 27.
3 Ejelgi Qazaqstan – Almatı: Aruna baspası, 2004. – 32-33-b.
4 Jemeney I. Parsışa-Qazaqşa sözdik. – Almatı: Kitap «Zerde», 2003. – 103-106-b.
5《山海经·西山经》载(«Tau-Teñiz  şejiresindegi»  qıtayşa  mätini):  «又
西三百里,曰阴山。浊浴之水出焉,而南流于番泽。其中多文贝,有兽焉,曰天
狗,其状如狸而白首,其音如榴榴,可以御凶。»
6《史记·天官》载
(«Tarihi  jazbalardağı»  qıtayşa  mätini):«天狗状如大
奔星, 有声,其下止地类狗,所堕及炎火,望之如火光,炎炎冲天。»
7 Potanin G.N. Kazak-kirgizskie i altayskie predaniya, legendı i skazki. –
SPb.: Petrograd, 1917.
8 Twrışev A.Q. Mäşhür-Jüsip şığarmalarındağı mifologiyalıq leksika.
Monografiya. – Pavlodar: Kereku, 2008. – 3 tom. – 116 b.
9 «Uynama» 103-buma, 91-bayan.
10 Veselovskiy A. N. Istoriya romana i povesti. – SPb.: slavyano-romanskiy
otdel, 1888. – Vıp. 2. –307-315-b.
11 Geredot, Tarih. IV.105.
12  Uaş  Miñjı,  Uañ  Biñhua.  Audarğan  N.  Mwhametqanwlı.  Üysin  turalı
zertteu. – Küytün: İle halıq baspası, 2009. – 344 b.
13 余太山:《古族新考》,北京,中华书局. – 2000年. – 6月。
14 «Jounama» 50 buma, 42-bayan, türik.
15 Şyue Zwñjıñ «Türik tarihı» qıtayşa. – Beyjiñ: Qıtay gumanitarlıq
ğılımdar baspası, 1992. – 49-51-bb.
16  A.  Seydimbektiñ  filologiya  ğılımdarınıñ  doktorı  ğılımi  därejesin
alu üşin dayındağan dissertaciyasınıñ avtoreferatınan.
17《史记·五帝本纪》。
18唐·司马贞《史记索隐·卷一》。
19王国维:《鬼方昆夷猃狁考》。
20余太山:《古族新考》,中华书局.
– 2000年。
21韦注。
22余太山:《古族新考》,中华书局. – 2000年,北京. – 89页。
23范文澜:《中国通史简编》第一卷。
24 Yü tayşan: «Bayırğı wlıstı tıñnan zertteu». – Beyjiñ, Jwñhua şujüy,
2000. – 99-103-b.
25唐·司马贞《史记索隐·卷一》。
26 Qwmarwlı YA. Ğwn atınıñ genezisi turalı // Otan tarihı. – 2009 – №4. –
179-188-b.
27 «Süynama». 84-buma, 49-bayan, Teriskey tiek – Türik.
28  Şadıman  Ahmetwlı  «Kes  söziniñ  etimologiyası»,  «Şijiyañ  Qoğamdıq
Ğılımı». – 2012. – 4 san.
29《北堂书抄》卷十三曹丕引《典论》论汉武帝亦云:«刈单于之旗,探符
离之窟。
30 «周书», «北史», «通典», «太平寰宇记» t.b.
31 «Tarihi jazbalar» 123 buma, 63 bayan, Dad-uan.
32《汉书·西域传》。
33  Qazaqstan  tarihı.  Köne  zamannan  büginge  deyin.  Bes  tomdıq.  –  Almatı:
Atamwra, 2010. Birinşi tom. – 248-b.
34 余太山:《古族新考》,北京,中华书局. – 2000年. – 53-76页。
35 «Hannama batıs öñir şejiresi», 66-tarau.
36 [美]朱学渊:《中国北方诸族的源流》,北京,中华书局,2002年5月。
37 «Uynama» 103-buma, 91-bayan.
38 «Uynama» 103-buma, 91-bayan.
39 «Süynama», 84-buma, 49-bayan, Teriskey tiek – Türik.
40 Klyaştornıy S.P. «Köne türki runikalıq jazuımen jazılğan qwlıptastar»,
qıtayşa. – Harbin, Hiloñjiyañ oqu-ağartu baspası, 1991. 16-, 26-, 27-bb.
41 «Jounama» 50-tarau. «Süynama» 84-tarau.
42  Mahmwt  Qaşqari:  «Türki  tilder  sözdigi»,  wyğwrşa.  –  Ürimji,  Şinjañ
halıq baspası, 1983. – 1-tom. – 455 b.
43 Tenişev E.R. «Türik tilderin üyrenuge kirispe», qıtayşa. – Beyjiñ, Qıtay
gumanitarlıq ğılımdar baspası, 1982. – 3-4 b.
44  Bartol'd  V.V.  «Orta  Aziyadağı  halıqtardıñ  tarihı  jönindegi  on  eki
lekciya»,  qıtayşa.  –  Beyjiñ,  Qıtay  gumanitarlıq  ğılımdar  baspası,  1984.  –
29 b. Ma Çañşu: «Türkiler jäne türki qağandığı», qıtayşa. – Şañhay, Şañhay
halıq baspası, 1957. Birinşi bettegi ① eskertu.
45  Şue  Zwñjıñ:  Türki  tarihı  /  Beyjiñ,  Qıtay  gumanitarlıq  ğılımdar
baspası, 1992. – 13-b
46 Oljas Süleymenov. Az i YA. – Almatı: Eñbek sauda-sattıq üyi, 1992. – 253 b.
References
1 Gerodot. Tarih. IV. 13.
2 Gerodot. Tarih. IV. 27.
3 Ezhelgi Kazakstan – Almaty: Aruna baspasy, 2004. – 32-33-b.
4 Zhemenej I. Parysha-Kazaksha sozdik. Almaty, Kitap «Zerde», 2003, 103-106 b.
5《山海经•西山经》载(«Tau-Teniz shezhiresindegi» kytajsha matini): «又西三
百里,曰阴山。浊浴之水出焉,而南流于番泽。其中多文贝,有兽焉,曰天狗,
其状如狸而白首,其音如榴榴,可以御凶。»
6《史记•天官》载(«Tarihi  zhazbalardağy»  qytajsha  mätini):«天狗状如大奔
星, 有声,其下止地类狗,所堕及炎火,望之如火光,炎炎冲天。»
7  Potanin  G.N.  Kazak-kirgizskie  i  altajskie  predanija,  legendy  i  skazki.  –  SPb.:
Petrograd, 1917.
8  Turyshev  A.K.  Mashhür-Zhüsip  shygarmalaryndagy  mifologijalyk  leksika.
Monografija. – Pavlodar : Kereku, 2008. – 3 tom. – 116 b.
9 «Ujnama» 103 buma, 91 bajan.
10 Veselovskij A. N. Istorija romana i povesti. – SPb.: slavjano-romanskij otdel,
1888. – Vyp. 2. –307-315-bb.
11 Geredot, Tarih. IV.105.
12Uash Minzhy, Uan Binhua. Audargan N. Muhametkanyly. Üjsin turaly zertteu. –
Kyjtün: İle halyq baspasy, 2009. 344 b.
13 余太山:《古族新考》,北京,中华书局. – 2000年. – 6月。
14 «Zhounama» 50 buma, 42 bajan, türik.
15 Shjue Zynzhyn «Türik tarihy» kytajsha. Bejzhin: Kytaj gumanitarlyk gylymdar
baspasy, 1992. – 49-51 bb.
16 A.  Sejdimbektin  filologija  gylymdarynyn  doktory  gylmi  darezhesin  alu  yshin
dajyndalgan dissertacijasynyn avtoreferatynan.
17《史记•五帝本纪》。
18唐•司马贞《史记索隐•卷一》。
19王国维:《鬼方昆夷猃狁考》。
20余太山:《古族新考》,中华书局. – 2000年。
21韦注。
22余太山:《古族新考》,中华书局. – 2000年,北京. – 89页。
23范文澜:《中国通史简编》第一卷。
24 Yü tayşan: «Bayırğı wlıstı tıñnan zertteu», Beyjiñ , Jwñhua şujüy,
2000. 99-103 b..
25唐•司马贞《史记索隐•卷一》。
26 Kymaryly Ja. Gyn atynyn genezisi turaly // Otan tarihy. – 2009 – №4. – 179-188
bb.
27 «Süjnama», 84 buma, 49 bajan, Teriskej tiek – Türik.
28  Shadyman  Ahmet  yly:  «Kes  sozinin  jetimologijasy»,  «Shizhijan  Kogamdyk
Gylymy». – 2012. – 4 san.
29《北堂书抄》卷十三曹丕引《典论》论汉武帝亦云:«刈单于之旗,探符
离之窟。
30 «周书», «北史», «通典», «太平寰宇记» t.b.
31 «Tarihi zhazbalar» 123 buma, 63 bajan, Dad-uan.
32《汉书•西域传》。
33  Kazakstan  tarihy.  Kone  zamannan  büginge  dejin.  Bes  tomdyk.  –  Almaty:
Atamyra, 2010. Birinshi tom. – 248 b.
34 余太山:《古族新考》,北京,中华书局. – 2000年. – 53-76页。
35 «Hannama batıs öñir şejiresi», 66-tarau.
36 [美]朱学渊:《中国北方诸族的源流》,北京,中华书局,2002年5月。
37 «Ujnama» 103-buma, 91-bajan.
38 «Ujnama» 103 buma, 91 bajan.
39 «Süjnama», 84 buma, 49 bajan, Teriskej tiek – Türik.
40  Kljashtornyj  S.P.  «Kjne  türki  runikalyq  zhazuymen  zhazylgan  qylyptastar»,
kytajsha, Harbin, Hilonzhijan oku-agartu baspasy, 1991. 16-, 26-, 27 bb.
41 «Zhounama» 50-tarau. «Süjnama» 84-tarau.
42  Mahmyt  Kashkari:  «Türki  tilder  sozdigi»,  yjgyrsha,  Ürimzhi,  Shinzhan  halyk
baspasy, 1983. – 1tom. – 455 b.
43  Tenishev  E.R.  «Türik  tilderin  üjrenuge  kirispe»,  kytajsha,  Bejzhin,  Kytaj
gumanitarlyk gylymdar baspasy, 1982. – 3-4 b.
44  Bartol’d V.V.  «Orta Azijadagy  halyktardyn  tarihy  zhonindegi  on  eki  lekcija»,
qytajsha, Bejzhin, Kytaj gumanitarlyk gylymdar baspasy, 1984. – 29 b. Ma Chanshu:
«Türkiler  zhane  türki  kagandygy»,  kytajsha,  Shanhaj,  Shanhaj  halyk  baspasy,  1957.
birinshi bettegi ① eskertu.
45 Shue Zynzhyn: Türki tarihy / Bejzhin, Kytaj gumanitarlyk gylymdar baspasy,
1992. – 13-b
46 Olzhas Sülejmenov. Az i Ja. – Almaty: Enbek sauda-sattyk yji, 1992. – 253 b.
YASIN QWMARWLI
 jazuşı, qoğam qayratkeri, Qıtay Halıq Respublikası, Ürimşi qalası
kerey.kz

Related Articles

  • Toğız oğız-toğız Iteli-toğız Torğauıt

    Börili bayraq astında — Bögelip körgen jan emen! Böridey jortıp ketkende, Bölinip qalğan jan emen!   -Swyinbay Aronwlı   Iteli şejiresiniñ Säbit damolladan qalğan nwsqasında : Ormanbet hannıñ  Torğauıt, Dörbit, Tibet, Tañğıt, Qalqa, Ahmet, Onsan degen wldarı boldı. Ahmet alapes bolıp auırıp elden şettetiledi de, Ahmetti ien jerge öltiruge apara jatqanda qwtqarılıp, aman qaladı. Ahmet arqardıñ bauırın jep, qanın işip sauığıp ketkensoñ arqardı kie twtıp, twñğış wlınıñ atın Arqarşı qoyadı. Ahmet jasaq qwrıp, böri bastı tu köterip Ormanbet hanğa qarsı şabuılğa ötedi. Torğauıt, Dörbit, Tañğıt, Qalqa, Sarıüysin, Bekejan, Täyti, Onsan börili tu astına birikti. Böri bastı tuına qaratılıp toğız Iteli atanıptı- degen añızdı keltiredi.. [1] Säbit damolla- Altay betinde alğaş

  • Şañıraqqa qaramaytındar

      2020 jıldıñ mausımında, Vernıy qalasındağı (qazirgi Almatı) kazaçestvo köterilisiniñ jeñilisine jüz jıl toladı. Körnekti bol'şevik pen jazuşı, Dmitriy Andreeviç Furmanov, osı jeñiske eleuli üles qostı. 1924 jılı, ol osı jan türşiktiretin oqiğanı suretteytin  «Myatej» («Köterilis») degen tamaşa romanın jazıp bitiredi.  Aytpaqşı, «Myatej» romanı 1916 jılğı Amangeldi Imanov köterilisiniñ hayuandıqpen janşılıp qalğanı turalı älem ädebietindegi biren-sarañ şığarmalarınıñ biri.  Onıñ twşımdı däyeksözin keltiruge rwqsat etiñizder: «Carskoe pravitel'stvo s molnienosnoy bıstrotoy pomçalo syuda karatel'nıe otryadı, pomçalo transportı orujiya, kotorım snabdilo kulakov… I poşla reznya. Otkrılas' neravnaya krovavaya bitva: s odnoy storonı voorujennıe otryadı i osvirepevşie kulaki, s drugoy storonı – poçti bezorujnoe tuzemnoe naselenie, kotoromu otçayanie i kruglaya bezvıhodnost' pridali silu, otvagu

  • Erke batır- Bwqarbay Eltoqwlı

    Jwmaşärip Şähadatwlı Dändibay tegi (Jazuşı, Pedagok, poblicik) Är zaman öziniñ äygili adamdarın tudırıp sol twlğanıñ boyındağı türli qasietteri arqılı jetken deñgeyi köleminde ortasına äygilep otıradı. Zaman twlğağa tiyanaq, twlğa zamanğa qozğauşı rölda damidı. Qoğamdıq damu barısında zaman kemeldenip, twlğa somdaladı. Zaman bir tarihi däuirdiñ ruhani betbeynesi. Onda han- qaraşa, bi- qazı, kösem- şeşen, batır- bağlan… t.b lardıñ bäri de sayasi- zañ, din- mädeniet, şaruaşılıq t.b qatarlı köptegen salalarda aralasa boy körsetip sol zamannıñ özindik tınısın qalıptastıradı. Endeşe sol nar twlğalardıñ işinde batır obrazın osı maqalada qauzalatın özek ete oy öristeteyik. Allağa şükir, qazaqta batır barşılıq, sebebi biz handıq tegimiz arısı Edilqağan (ätilä), Eljaukünbilerden bastau alıp, berisi Twğwrwlhan, Joşıhandar men olardıñ

  • Qıtay qazaqtarınıñ anti-kommunistik üş ülken josparı

    Birinşi sügiret, 1960-jılı Tayvan (台湾) astanası Täypeyde tüsirilgen. Surette oñınan: Dälelqan Janımqanwlı Janaltay, Qalibek Rayımbekwlı Häkim, Qamza Şömişbaywlı Wşar, Qalipa Ğaqıpwlı Altay. Bergi jaqtağı üş adam oñınan: Jolbarıs wlı YAqwp jäne APACL- müşeleri men Tayvan prezident äkimşiliginiñ qazaqtardı qabıldauğa kelgen ökili.  Ekinşi sügiret, 1960-jılı Tayvan astanası Täypeyde tüsirilgen. Aziya halıqtarınıñ Anti-Kommunistik Ligası (APACL) sol jılı täypeyde qwrıltay aşqan. Qwrıltay jinalısına qazaqtar da qatıstı. Surette oñınan: Qalibek Rayımbekwlı Häkim, APACL basşısı Gu Jıngang (Gu Zhenggang/谷正纲), Qamza Şömişbaywlı Wşar jäne Qalipa Ğaqıpwlı Altay.  Üşinşi sügiret, 1960-jılı Täypeyde tüsirilgen. Surette aldıda otırğan: Qıtay gomindañ ükimetiniñ tayvandağı prezidenti Jan Käyşek (蒋介石). Qıtay qazaqtarı onı Qıtaydıñ teristik akcenti boyınşa Jiyañ Jieşi dep ataydı. Artta twrğandar

  • BABADAN DARIĞAN DARALIQ

        Qazirgi qıtay jeri Altay beti külli Abaq kereydiñ tuıp ösken ata mekeni. Talay zañğar twlğalardı tudırğan altın qwrsaq, Altaydıñ bir tuar tuması Ädi Twrar wlı 1932 jılı Botaqara ruınıñ süyikti mekeni Altaydıñ Alaqaq auılında düniege kelgen. Ädi Botaqara batır Tınıbek Nwra äuletinen taraydı. Abaq kereydiñ twñğış bii ataqtı jırauı, Botaqara Tınıbek Nwra äuletinen Şäu(jırau) Apaşwlı ,Ataqtı tökpe aqın Töleubay Böjekwlı, janı jomart keñ peyildi atağı jer jarğan bay Şäku Esilbay sındı wlı twlğa atalarınıñ qasieti darığan, Ädi balalıq şağı öziniñ ata mekeni Alaqaqta ötti. Bastauış sınıbın sol Alaqaq auılındağı Botaqara mektebinen bastadı. Ädeñ öziniñ tua bitti darınımen azattıqtan keyin qoğamnıñ är salasında qızmet etti. Sol kezde Altay audannıñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: