|  |  |  | 

تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

26 تامىزى – ماڭگىلىك ازات قازاقستان تەرريتورياسىنىڭ ماڭگىلىككە بەكىگەن كۇنى

 تامىزدىڭ 24-ءى كۇنى، قازاق جەرىنىڭ شەكارالىق اۋماعى بەكىتىلگەنىنە – 99 جىل!68821128_1109731935883134_1307953657735544832_n

قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسى 1920 جىلى قازان ايىندا جاريالاندى. سونىڭ الدىندا، قازاق جەرىنىڭ شەت-شەگىن بەلگىلەۋ ءۇشىن احمەت بايتۇرسىنۇلى پمەن ءاليحان بوكەيحان، ءالىمحان ەرمەكوۆ (بايانداماشى) لەنينگە، بىردە ستالينگە كىرىپ ءجۇرىپ، 1920 جىلى 24 تامىز كۇنى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىك تەرريتورياسىن بەكىتتىردى، وعان لەنين مەن ستالين قول قويدى. ء(بىز سول بەكىتىلگەن تەرريتوريانىڭ قازىر 15 پايىزىنان ايرىلىپ قالدىق. قاراقالپاقستان، شىرشىق – وزبەكستانعا، ەلەك، التايدىڭ ارعى بەتى، جازاتىر جوتاسى رەسەيگە بەرىلدى). بۇكىل الەم مەملەكەتتەرى 1991 جىلى سول تەرريتوريانى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ جەرى رەتىندە تانىدى. سونداي تاريحي وقيعانىڭ 90 جىل تولۋى اتاۋسىز قالدى ء(بىر جىلدان كەيىن ءجۇز جىل تولادى). قازىرگى گەوساياسات تۇرعىسىنان العاندا اسا ماڭىزدى داتا. ءۇنسىز قالدىق. ءۇنسىز عانا قالىپ قويماي، بارلىق تاريحي-ساياسي، جاعىراپيالىق رەسمي باسىلىمدارعا قازاق مەملەكەتىنىڭ تەرريتورياسى 1991 جىلدان كەيىن بەكىدى دەپ جازدى. سوندا، بۇل قىرىمنىڭ كەبىن قۇشۋعا ۇرىندىراتىن تاريحي دولبار ەكەندىگى الگى «وقىمىستىسىماقتاردىڭ» ويىنا كەلمەگەنى مە؟

1920 جىلدىڭ 26 تامىز كۇنى قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ جانە ونىڭ جەر كولەمىن بەلگىلەۋ جونىندە دەكرەت دۇنيەگە كەلدى. بۇل ايتۋعا جەڭىل بولعانىمەن، قازاق جۇرتىنىڭ قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەريانى مويىنداتىپ، ءوز الدىنا ىرگە كوتەرۋى وڭاي بولعان جوق. جان بەردى، جان الىستى. كرەملدە وتكەن ۇزاق تارتىستان سوڭ، قىزىل پرولەتارياتتىڭ كوسەمى – لەنين ارنايى قاۋلىعا قول قويدى. بۇل جەكە ازات ەل بولۋدى اڭساعان الاش ارىستارىنىڭ جانقيارلىق ەڭبەگىنىڭ ارقاسى ەدى. سول تارتىسى مول القالى ماجىلىستە بولاشاقتا قۇرالاتىن قازاق مەملەكەتىنىڭ شەكاراسى مەجەلەندى. نەگىزگى تارتىس «قازاق اۆتونومياسىنا قاي جەرلەر كىرەدى؟» دەگەن ماسەلەگە كەلگەندە، قاتتى ۋشىققانى بەلگىلى. بىراق الاش ارىستارى العا قويعان ماقساتىنا جەتتى. ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىنۇلى، ءالىمحان ەرمەكوۆ قازاق مەملەكەتى الدىنداعى تاريحي ميسسياسىن وسىلايشا ورىنداپ شىقتى. سول كەزدە بار-جوعى 29 جاستاعى ءالىمحان ەرمەكوۆ ءاليحان مەن احمەتتىڭ دەم بەرۋىنىڭ ارقاسىندا ازۋلى توپتىڭ الدىندا قازاق جەرىنىڭ شەكاراسى جايىندا بايانداما جاسادى. ول باياندامادا استارحان، ورال، تورعاي، اقمولا، سەمەي، سىرداريا، زاكاسپي، سامارقان، فەرگانا وبلىسى مەن گۋبەرنيالارىن قامتيتىن، جالپى كولەمى 3 467 922 شارشى شاقىرىم جەردى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا بەرۋدى سۇرادى. كورسەتىلگەن جەردىڭ 81 پايىزىن جان سانى 5,5 ميلليون بولاتىن قازاقتار پايدالاناتىن. بۇل سول ايماقتارداعى تۇرعىنداردىڭ 54 پايىزى ەدى. سول ماجىلىستە وتىرعاندار ەرمەكوۆتىڭ ايتقاندارىنا تولىقتاي بولماسا دا قوسىلاتىنىن ءبىلدىردى. بىراق مۇنى جەڭىس دەۋگە ەرتەرەك بولاتىن. ويتكەنى ەندىگى كەزەك اۆتونوميانىڭ اۋماعى مەن تۇرعىندارى تۋرالى ۇسىنىستاردى لەنيننىڭ الدىندا قورعاپ شىعۋ كەرەك ەدى. 12 تامىز كۇنى لەنيننىڭ توراعالىق ەتۋىمەن وتكەن ماجىلىستە ءالىمحان ەرمەكوۆ بارىن سالدى. ويتكەنى ول ءيىسى قازاقتىڭ تاعدىر-تالايى شەشىلەتىن كەز ءدال وسى تۇس ەكەنىن جان دۇنيەسىمەن سەزىندى جانە جاعدايدى اسا جەتىك بىلەتىندىگى ءھام شەشەندىگى ارقاسىندا ءوز ايتقاندارىمەن لەنيندى يلاندىرا الدى. ءتىپتى كوزبە-كوز سويلەسۋدەن كەيىن، قازاقتىڭ ۋىسىنان شىعىپ بارا جاتقان اتىراۋ ءوڭىرىن دە الاش جۇرتىنا ماڭگىگە قايتارىپ بەردى. راس، ءسىبىر رەۆكومى 1922 جىلعا دەيىن سولتۇستىك وبلىستاردى قازاقستانعا قوسپاۋعا تىرىسىپ باقتى. بىراق اقىرى كونگەن ەدى. وسىلايشا الاش ارىستارى تۇعىش رەت الاش جۇرتىنىڭ شەكاراسىن رەسمي تۇردە بەكتىپ الدى.

تەرريتوريا ماسەلەنى قويىپ، ونى زاڭداستىرۋ، قازاق جەرىنىڭ ءار پۇشپاعىنا دەيىن انىقتاپ، ونداعى تۇرعىندار مەن ولاردىڭ كۇنكورىسىنە دەيىن ناقتىلاپ ايقىنداۋ، ءاليحان بوكەيحاننىڭ كەڭەسى مەن ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ موينىنا جۇكتەلگەن بولاتىن. ولار سەنىمدى اقتادى. ماجىلىستە ءاليحان بوكەيحاننىڭ، ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ، لەنيننىڭ تىكەلەي ىقپالى بولماعاندا جانە وسى ءسوزدى لەنيننىڭ نۇسقاۋىنا تىرەپ، «لەنيننىڭ نۇسقاۋىن ورىندايسىڭدار ما، جوق پا!» دەگەن احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ قاتتى ايتقان ءسوزىنىڭ ناتيجەسىندە عانا قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە شەشىلگەن. ول داۋعا تۇسپەيدى. ەندى وسى بەلگىلەنگەن تەرريتوريانىڭ ناقتى شەكاراسىن انىقتاۋ كەرەك دەگەن شەشىم ءتۇستى.قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ جانە ونىڭ تەرريتورياسىن بەلگىلەۋ تۋرالى جۇمىسى ۋشىعىپ بارا جاتقانىن سەزگەن لەنين 12, 14, 18 جانە 19 تامىزداعى كوميسسيا وتىرىستارىن ءوزى باسقارادى. 24 تامىزدا لەنين: «قاۋلى دايىن. ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ قايتا بايانداما جاساعانى دۇرىس. وسى بويىنشا زاڭداستىرۋ كەرەك» دەپ شەشىم شىعارادى. وسى شەشىم قابىلدانىپ شىققاننان كەيىنگى ءساتتى ءالىمحان ەرمەكوۆ ەستەلىگىندە بىلاي جازادى: «ءوزىمنىڭ تابىسىما ماساتتانىپ، ريزا بولىپ شىقتىم. ول كەزدە بار-جوعى 29 جاستا ەدىم. ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا دا قولىمدى الىپ جاتتى. قاراسام، بوكەيحانوۆ جوق ەكەن. ءبارىمىز دالىزگە شىقتىق. قازاقستاننىڭ دەلەگاتسيا قۇرامى ون بەستەي ادام بولاتىن.ءبارىمىز ءاليحان بوكەيحانوۆتى توستىق. الەكەڭ لەنينمەن پىكىرلەسىپ، اڭگىمەلەسىپ قالعان بولاتىن. ون بەس، جيىرما مينۋتتان كەيىن ول كىسى دە شىقتى. ءاليحان لەنينگە بەكىتىلگەن شەكاراعا تەزدەتىپ قول قويۋعا ءوتىنىش ەتىپتى، لەنين ورىنداۋعا ۋادە بەرىپتى». سونىمەن جالپى وتىرىستا بەكىتىلگەن تەرريتوريانى قازاق اۆتونومياسىنىڭ تەرريتورياسى ەتىپ بەكىتكەن بۇيرىق 26 تامىز كۇنى باسپاسوزدە جاريالاندى. مىنە، سودان باستاپ بۇگىنگى قازاقستاننىڭ تەرريتورياسى قالىپتاستى. ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەتپىز. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ شەكاراسى بەكىتىلگەن. سونىڭ بەكىتىلگەنىنە توقسان ءۇش جىل بولىپ وتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءوزى سونىڭ نەگىزىندە پايدا بولدى. وسىنى اقپارات قۇرالدارى نەگە ايتپايدى؟ ءبىزدىڭ ۇلتتىق مەرەكەمىز عوي. ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نەگىزى عوي. نەگە ۇندەمەيمىز؟ ءبىز تاريحىمىزدى، تاريحتاعى وقيعالاردى ۇلىقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك.مەن ءۇشىن 1920 جىلدىڭ 26 تامىزى – اللا جازسا، ماڭگىلىك ازات قازاقستان تەرريتورياسىنىڭ ماڭگىلىككە بەكىگەن كۇنى، ماڭگىلىك سالتاناتى».

تۇرسىن جۇرتباي، عالىم، تاريحشى، الاشتانۋشى

Related Articles

  • التىن ورداداعى 92 باۋلى رۋلار

    شىڭعىسحان ءوزى باعىندىرعان الىپ تەريتوريانى ءتورىت ۇلىنا ءبولىپ بەرگەندە مۇراگەرى وگەدايعا ورحون وزەنىنەن باتىسقا قاراي تارباعاتاي تاۋلارىنا دەيىنگى جەرلەردى; شاعاتايعا شىعىس تۇركىستان، جەتىسۋ، ماۋەرانناحردى; جوشىعا وگەدايعا قاراستى جەرلەردىڭ باتىسى مەن شاعاتاي ۇلىسىنىڭ سولتۇستىك باتىسىن بەردى. جوشى ۇلىسى كەيىن «التىن وردا» دەپ اتالدى، وعان قاراستى حالىقتاردى «توقسان ەكى باۋلى وزبەك ( نەمەسە قىپشاق) دەپ اتادى، ول حالىقتاردىڭ ءتىزىمى مىنانداي: 1. مىڭ. 2. ءجۇز. 3. قىرىق. 5. جالايىر. 6. پراي. 4. ۇگاجات 6. پراي. 7. قوڭىرات. 8. الشىن، 9. نايمان. 10. ارعىن. 11. قىپشاق . 12. كالماك. 13. فرات. 14. قىرىقتىك. 15. تورعاۋىت. 16. بۋرلان، . 17. شىمىرشىق. 18 قاتاعان 19. كاجى. 20. كەنەحاس. 21. بۇيرات. 22. ويرات2 3.كيات 24. باعلان. 25.

  • قارجاۋباي سارتقوجاۇلى: حالىقتىڭ ءوزى جاساپ كەتكەن تاريحىن وزىنە قايتارۋىمىز كەرەك

    وتكەن اپتادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەنى كوپكە ايان. تاريحي تاقىرىپتى قوزعاعان ماقالاعا قاتىستى بەلگىلى تۇركولوگ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قارجاۋباي سارتقوجاۇلىمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. مارحابات! – قارجاۋباي اعا، اڭگىمەمىزدى كەشە عانا جارىق كورگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىنان باستاساق. تاريحي تۇجىرىمداما تۋراسىندا قازىر قوعامدا قىزۋ تالقى ءجۇرىپ جاتىر. قالاي ويلايسىز، ەل باسشىسىنىڭ بۇل جولعى باستاماسىن رۋحاني-مادەني دەربەستىگىمىزدىڭ العىشارتى، كۇردەلى كەزەڭدە حالىقتىڭ ساناسىن وياتىپ، سەرپىلىس بەرەتىن ۇندەۋ دەپ قابىلداي الامىز با؟ – ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى جارىق كورگەننەن بەرگى ءبىر جۇمانىڭ ىشىندە قوعامدا ۇلكەن سەڭ قوزعالعانداي بولدى. ۇلتىن ۇلىقتاعان، لايىقتى باعاسى بەرىلگەن كوپتەگەن ماقالالار جاريالاندى. سول دۋالى اۋىزداردان شىققان دۇعالى سوزدەردى، ايتىلعان

  • الاش جانە اتاتەك

    باياحىمەت جۇمابايۇلى جازۋشى، ەتنوگراف اتاتەك جايىندا ءسوز قوزعار بولساق «الاش» اتى شىقپاي قويمايدى. ال «الاش» تۋرالى كەڭەستىڭ سوڭى اتا تەككە ۇلاسارى شىندىق. بۇل حالقىمىزدىڭ تەك پەن تاريحتى ءبىر تۇتاس ۇعىم رەتىندە قاراۋىنىڭ نەگىزى بولماق. ەندەشە كەڭەستى «الاشتان» باستالىق. حالقىمىزدىڭ ءسوز تىركەستەرىندە «الاشتىڭ ازاماتى»، «الاش – الاش بولعاندا»، «التى الاش» دەگەن سياقتى ۇعىمدار كەزدەسەدى. ول ولما ءبىزدىڭ وسى «الاش» ءسوزىمىز تۋىسقان ۇلتتار اراسىندا دا ءوز – وزدەرىنىڭ تىلدىك قورىندا اكسەنتىنە قاراي: ساقالار — ديە، قۇمىتتار — ۋي. تۇرىكتەر — الاچۋگ، قىرعىزدار — الاچچك. ورىستار — لاچۋگ، نوعايلار — الاش. تۇنعۇستار — الان…[1] ت. ب. دەيدى. مىنە بۇلار «الاشتىڭ» ولاردىڭ تاريحىمەن قاتىستىلىعى دەگەندىك ەمەس. «الاش» سوزىنىڭ تارالۋ اياسىنىڭ قانشالىقتى كەڭدىگىن دالەلدەۋ. زەرتتەۋشىلەر

  • ارقادان التايعا اۋعان ەلدىڭ ءىزى (ياعني ارقادان التايعا اۋعان اباق كەرەيدىڭ كەرۋەن كوشى ءجايىندا)

    باياحمەت جۇمابايۇلى  كىندىك ءسوز: كەرەي تايپاسىنىڭ ەجەلگى مەكەندەرى ارقادان التاي بەتىنە ىرگەلى ەلدىڭ قاقپايىنان اۋعانى راسپا؟». «اباق كەرەي ەلدى ارقادان التايعا «اقمىرزانىڭ ولىمىنە سەبەپشى بولىپ كوشكەنى» راس پا؟ «بۇقار جىراۋ ابىلاي حاننىڭ بۇيرىۋىمەن كەرەي كوشىن توقتاتۋعا الدىنان شىعىپ جوتاسىن كورسەتكەنى راسپا؟» ت. ب. سۇراقتار توڭىرەگىندە تاريحشى بولماسامدا ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە ءوز الىمشە كوزعاراس ءبىلدىرۋدى ءجون كوردىم. ارتىق – كەمىن كەشىرممەن قارارسىزدىر. شىنى كەرەك، وسى تاقىرىپقا قاتىستى جازبا دەرەكتەر از بولعاندىقتان، دالەلسىز ءسوزدىڭ دارمەنى شامالى بولار دەگەن ويمەن، تارتىنشاقتاپ كەلگەن ەدىم. جۋىقتان بەرگى الەۋمەتتىك جەلىلەردە بۇل تاقىرىپ توڭىرەگىندە تالاس-تارتىستار مالىعا باستاعانىن كورىپ قولىما قالام الىپ، وسىدان ءبىر قانشا جىل بۇرىن «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» دەگەن ەڭبەگىمەن ەكى ميلليارد قىتايعا عانا ەمەس، شەت ەلدەردەگى

  • «وتان تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءرولى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى.

    تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە وراي اقمولا وبلىسى، كوكشەتاۋ قالاسى، “دوستار” مادەنيەت سارايىندا، «ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا وتان تاريحىنداعى تۇلعالاردىڭ ءرولى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى. شىڭعىسحان جانە ودان كەيىنگى قازاق حاندارى ءداۋىرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن تۇعىرلى تۇلعا تۇعىرىلحاننىڭ ءومىر جولى مەن ەرلىك ىزدەرى موڭعول، پارسى، تۇرىك، قىتاي، ورىس، جاپون جازبالارىندا كەزىگىپ قانا قالماي، ماركو پولو، ا.اندرەەۆ، ن.ا.اريستوۆ، گ.ف.ميللەر، ت.ب. ەڭبەكتەرى ارقىلى دا الەمگە ايگىلى. تاريحي تۇلعا – تۇعىرىلحان ەسىمىن كوتەرۋ ەل باسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ»، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى مەن پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆتىڭ «التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ» اياسىنداعى ۇندەۋىنە ساي قولعا الىنىپ وتىر. ۇلى دالا تۇلعالارىن كوتەرۋدە قر ءبىلىم جانە عىلىم مينسترلىگى ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: