|  |  |  | 

Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

26 tamızı – Mäñgilik azat Qazaqstan territoriyasınıñ mäñgilikke bekigen küni

 Tamızdıñ 24-i küni, Qazaq jeriniñ şekaralıq aumağı bekitilgenine – 99 jıl!68821128_1109731935883134_1307953657735544832_n

Qazaq Avtonomiyalı respublikası 1920 jılı qazan ayında jariyalandı. Sonıñ aldında, qazaq jeriniñ şet-şegin belgileu üşin Ahmet Baytwrsınwlı pmen Älihan Bökeyhan, Älimhan Ermekov (bayandamaşı) Leninge, birde Stalinge kirip jürip, 1920 jılı 24 tamız küni Qazaqstannıñ wlttıq memlekettik territoriyasın bekittirdi, oğan Lenin men Stalin qol qoydı. (Biz sol bekitilgen territoriyanıñ qazir 15 payızınan ayrılıp qaldıq. Qaraqalpaqstan, Şırşıq – Özbekstanğa, Elek, Altaydıñ arğı beti, Jazatır jotası Reseyge berildi). Bükil älem memleketteri 1991 jılı sol territoriyanı Qazaqstan memleketiniñ jeri retinde tanıdı. Sonday tarihi oqiğanıñ 90 jıl toluı atausız qaldı (bir jıldan keyin jüz jıl toladı). Qazirgi geosayasat twrğısınan alğanda asa mañızdı data. Ünsiz qaldıq. Ünsiz ğana qalıp qoymay, barlıq tarihi-sayasi, jağırapiyalıq resmi basılımdarğa qazaq memleketiniñ territoriyası 1991 jıldan keyin bekidi dep jazdı. Sonda, bwl Qırımnıñ kebin qwşuğa wrındıratın tarihi dolbar ekendigi älgi «oqımıstısımaqtardıñ» oyına kelmegeni me?

1920 jıldıñ 26 tamız küni Qazaq avtonomiyasın qwru jäne onıñ jer kölemin belgileu jöninde dekret düniege keldi. Bwl aytuğa jeñil bolğanımen, qazaq jwrtınıñ qılışınan qan tamğan qızıl imperiyanı moyındatıp, öz aldına irge köterui oñay bolğan joq. Jan berdi, jan alıstı. Kreml'de ötken wzaq tartıstan soñ, qızıl proletariattıñ kösemi – Lenin arnayı qaulığa qol qoydı. Bwl jeke azat el boludı añsağan Alaş arıstarınıñ janqiyarlıq eñbeginiñ arqası edi. Sol tartısı mol alqalı mäjiliste bolaşaqta qwralatın Qazaq memleketiniñ şekarası mejelendi. Negizgi tartıs «qazaq avtonomiyasına qay jerler kiredi?» degen mäselege kelgende, qattı uşıqqanı belgili. Biraq Alaş arıstarı alğa qoyğan maqsatına jetti. Älihan Bökeyhan, Ahmet Baytwrsınwlı, Älimhan Ermekov Qazaq memleketi aldındağı tarihi missiyasın osılayşa orındap şıqtı. Sol kezde bar-joğı 29 jastağı Älimhan Ermekov Älihan men Ahmettiñ dem beruiniñ arqasında azulı toptıñ aldında Qazaq jeriniñ şekarası jayında bayandama jasadı. Ol bayandamada Astarhan', Oral, Torğay, Aqmola, Semey, Sırdariya, Zakaspiy, Samarqan, Fergana oblısı men guberniyaların qamtitın, jalpı kölemi 3 467 922 şarşı şaqırım jerdi Qazaq respublikasınıñ qwramına berudi swradı. Körsetilgen jerdiñ 81 payızın jan sanı 5,5 million bolatın qazaqtar paydalanatın. Bwl sol aymaqtardağı twrğındardıñ 54 payızı edi. Sol mäjiliste otırğandar Ermekovtiñ aytqandarına tolıqtay bolmasa da qosılatının bildirdi. Biraq mwnı jeñis deuge erterek bolatın. Öytkeni endigi kezek avtonomiyanıñ aumağı men twrğındarı turalı wsınıstardı Leninniñ aldında qorğap şığu kerek edi. 12 tamız küni Leninniñ törağalıq etuimen ötken mäjiliste Älimhan Ermekov barın saldı. Öytkeni ol iisi qazaqtıñ tağdır-talayı şeşiletin kez däl osı tws ekenin jan düniesimen sezindi jäne jağdaydı asa jetik biletindigi häm şeşendigi arqasında öz aytqandarımen Lenindi ilandıra aldı. Tipti közbe-köz söylesuden keyin, qazaqtıñ uısınan şığıp bara jatqan Atırau öñirin de alaş jwrtına mäñgige qaytarıp berdi. Ras, Sibir revkomı 1922 jılğa deyin soltüstik oblıstardı Qazaqstanğa qospauğa tırısıp baqtı. Biraq aqırı köngen edi. Osılayşa Alaş arıstarı twğış ret alaş jwrtınıñ şekarasın resmi türde bektip aldı.

Territoriya mäseleni qoyıp, onı zañdastıru, qazaq jeriniñ är pwşpağına deyin anıqtap, ondağı twrğındar men olardıñ künkörisine deyin naqtılap ayqındau, Älihan Bökeyhannıñ keñesi men Älimhan Ermekovtiñ moynına jüktelgen bolatın. Olar senimdi aqtadı. Mäjiliste Älihan Bökeyhannıñ, Älimhan Ermekovtiñ, Leninniñ tikeley ıqpalı bolmağanda jäne osı sözdi Leninniñ nwsqauına tirep, «Leninniñ nwsqauın orındaysıñdar ma, joq pa!» degen Ahmet Baytwrsınwlınıñ qattı aytqan söziniñ nätijesinde ğana qazaq avtonomiyasın qwru turalı mäsele şeşilgen. Ol dauğa tüspeydi. Endi osı belgilengen territoriyanıñ naqtı şekarasın anıqtau kerek degen şeşim tüsti.Qazaq avtonomiyasın qwru jäne onıñ territoriyasın belgileu turalı jwmısı uşığıp bara jatqanın sezgen Lenin 12, 14, 18 jäne 19 tamızdağı komissiya otırıstarın özi basqaradı. 24 tamızda Lenin: «Qaulı dayın. Älimhan Ermekovtiñ qayta bayandama jasağanı dwrıs. Osı boyınşa zañdastıru kerek» dep şeşim şığaradı. Osı şeşim qabıldanıp şıqqannan keyingi sätti Älimhan Ermekov esteliginde bılay jazadı: «Özimniñ tabısıma masattanıp, riza bolıp şıqtım. Ol kezde bar-joğı 29 jasta edim. Bizdiñ delegaciya da qolımdı alıp jattı. Qarasam, Bökeyhanov joq eken. Bärimiz dälizge şıqtıq. Qazaqstannıñ delegaciya qwramı on bestey adam bolatın.Bärimiz Älihan Bökeyhanovtı tostıq. Älekeñ Leninmen pikirlesip, äñgimelesip qalğan bolatın. On bes, jiırma minuttan keyin ol kisi de şıqtı. Älihan Leninge bekitilgen şekarağa tezdetip qol qoyuğa ötiniş etipti, Lenin orındauğa uäde beripti». Sonımen jalpı otırısta bekitilgen territoriyanı qazaq avtonomiyasınıñ territoriyası etip bekitken bwyrıq 26 tamız küni baspasözde jariyalandı. Mine, sodan bastap bügingi Qazaqstannıñ territoriyası qalıptastı. Biz täuelsiz memleketpiz. Täuelsiz memlekettiñ şekarası bekitilgen. Sonıñ bekitilgenine toqsan üş jıl bolıp otır. Täuelsizdiktiñ özi sonıñ negizinde payda boldı. Osını aqparat qwraldarı nege aytpaydı? Bizdiñ wlttıq merekemiz ğoy. Wlttıq täuelsizdigimizdiñ negizi ğoy. Nege ündemeymiz? Biz tarihımızdı, tarihtağı oqiğalardı wlıqtay biluimiz kerek.Men üşin 1920 jıldıñ 26 tamızı – Alla jazsa, mäñgilik azat Qazaqstan territoriyasınıñ mäñgilikke bekigen küni, mäñgilik saltanatı».

Twrsın Jwrtbay, ğalım, tarihşı, alaştanuşı

Related Articles

  • Huañ PU äskeri mektebinen bilim alğan Şığıs Türkistandıq qazaqtar

    Eldes Orda 20-şı ğasır basında dünie jüzinde tört ülken äskeri oqu ornı bolsa, sonıñ biri- Huañ PU äskeri mektebi (黄埔军校) dep jazadı qıtay jazuşıları. Şınımen de bwl äskeri mekteptiñ däuirlik röli eresen zor bolğan. Bügingi qıtay memleketiniñ qalıptasuına tikeley tarixi ıqpal jasağan üzdik oqu ornı. Mingo ükimetiniñ prezidenti Jañ QAYŞI (蒋介石) öziniñ sayasattağı ömirin osı äskeri oqu ornında orınbasar meñgeruşi boludan bastağan. Tipti, kömenes qıtaydıñ prem'er ministri Ju IÑLAY (周恩来) da sayasattağı ğwmırın osı oqu ornında sayasi meñgeruşi boludan qalıptastıra bastağan-tın. Huañ PU äskeri mektebi qıtaydıñ tayau zamanğı üş ükimetine äskeri, sayasi twlğalardı, qağılez SAYASATTANUşılar men ataqtı TIÑŞILARdı da jetistirip bergen oqu ordası. Bir qızıq jäyit, osı äskeri oqu ornınan bilim

  • ABAQ KEREYLERDİÑ QONISTANUI

    Iteli  TINIBEK Qaliasqarwlı Qabidaş Moñğoliyadağı qazaq halqınıñ auız ädebieti ülgileri, jaña zaman qazaq ädebietin jinau, zertteude zor ğılımi eñbek jasadı. Ol tuğan ölkesinen taban audarmay Bayan-Ölgiy  qazaqtarınıñ auız ädebieti ülgerin jinap, bastırıp, 1972 jılı Almatıda kandidattıq, 1992 jılı filologiya ğılımdarınıñ doktorlıq därejesin qorğadı (330). Altay tauı qazaqtarınıñ ädebiet ülgelerin zertteudegi onıñ ğılımi jetistikterine  belgili ğalımdar R.Berdibaev, H.Süyinşaliev, O.Nwrmağanbetovalar ärqaşan joğarı bağalaydı. Doktor Q. Qabidaş “Bayan-Ölgiy qazaqtarınıñ auız ädebieti“, “Halıq aqındarı, “ösken ölkeniñ örşil ädebieti”, “Aytıstıñ qırı men sırı“, “Moñğoliya qazaqtarınıñ ädebieti“  qatarlı birneşe monografiyalarda jariya etti.Sonımen qatar prof. Q.Qabidaş Moñğoliyadağı qazaq auız ädebieti, halıq jırları, aytıs öleñderiniñ 5 tomdıq zertteu toptaması, “Halıq jırları“, B. Aqtan şığarmalarınıñ üş jinağı, t. b. siyaqtı

  • Maral işan Qwrmanwlı.

    Kerey ruınıñ Tarışı taypasına jatatın Aqsarı atasınıñ Nwrımbet äuletine jatadı. Bwl eldiñ ataqonısı osı küngi Reseydiñ Qorğan oblısı, Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ Jambıl audanı, Qostanay oblısınıñ Wzınköl audanı. Biz äñgime etkeli otırğan Maral Qwrmanwlı jöninde revolyuciyağa deyin de, odan keyin de, bizdiñ zamanımızda da birşama kitap, gazet-jurnal betterinde maqalaları şıqtı. Babamızğa baylanıstı materialdardı enciklopediya betterinen de tabuğa boladı. Maral işan sol qozğalıstıñ ruhani kösemi bolğan adam. Qazaq qoğamınıñ osı twsta dağdarısqa wşırağan wlttıq ruhın köteruge dinniñ ıqpalın paydalanuğa tırısqan Maral babanıñ azamattıq erligin wmıtuğa bolmaydı. Işannıñ äkesi Qwrman Kenjebaywlı bes uaqıt namazın qaldırmağan, äri batır, äri dindar adam bolıptı. Onıñ erekşe bir qasieti – adam emdeytin täuip eken. Abılaydıñ batırlarınıñ biri,

  • “Jaña Ömir” gazeti… Qazaq tarihına qatıstı derekter

    Eldes Orda “Jaña Ömir” (Yiñi Hayat) degen atpen Qaşqar qalasında şığıp twrğan bwl gazette Şıñjañdağı Qazaq tarihına qatıstı derekter kezdesedi. Bwnıñ bir nwsqasın sizderge wsınbaqşımın. Mingonıñ 25-jılı 14-qırküyektegi yağni 1936-jıldıñ 14-qırküyektegi (184) 8-sanında Şıñjañ Qazaqtarı turalı mınaday habar basılğan: “Ürimjide Qazaq-Qırğız Qwrıltay Mäjilisi Aşılıp 16 Künde Tamam Boldı” Maqalada osı oqiğalar örbidi. Tarihi derekterde bwl qwrıltay 1935-jılı twñğış mäjilisin aşqan. Mäjiliske Altay, Tarbağatay, İle jäne bwrınğı Ürimji aymağına qarastı 12 audannan sosın Qaşqar ualayatındağı Qırğızdarmen qosılıp wzın ırğası 300 dey delegat qatısqan. Qwrlıtay qararı ölkelik ükimet gubernatorı Şıñ Şısaydıñ sayasatı boyınşa Qazaq-Qarğız Mädeni, Ağartu Wyşımasın jariyalaydı. Wyşımağa Seyitqazı Nwrtaev törağa boladı. Sol jıldıñ küzinde Äbeu Qwddış bastatqan delegaciya Seyitqazı Nwrtaevpen

  • Şanışqılı Berdiqoja batır – birtwtas qazaq äskeriniñ bas qolbasşısı

    Şanışqılı Berdiqoja batır – qazaq halqınıñ jeri men elin qorğauşı sardarı. Şanışqılı Berdiqoja batır – Qazaq handığınıñ körnekti qayratkeri, wlttıñ ardaqtı twlğası, esimi Resey jäne Qıtay eline tanımal bolğan, äygili sardar, qolbasşı. Batır tuğan elin jaudan qorğau jolında bükil ğwmırın sarp etken. Batır wrpaqtarı Şığıs Qazaqstan jäne Aqmola oblısınıñ Ereymentau audanında jäne Qıtayda da ömir süredi. XVIII ğasırda qazaqtıñ üş jüziniñ basın biriktirip joñğar basqınşılığına qarsı qolbasşılıq etken batırlarımız az bolmağan: orta jüzde – Qanjığalı Bögenbay, Qarakerey Qabanbay, Kişi jüzde – Tabın Bökenbay, Tama Eset, Wlı jüzde – Şanışqılı Berdiqoja, Şapıraştı Naurızbay jäne t.b. Qazaqtıñ jazılmağan zañı boyınşa batırlar men sardarlardı öz ruınıñ şıqqan tegimen atau dästüri qalıptasqan. Bwl batırğa

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: