|  |  |  | 

Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

26 tamızı – Mäñgilik azat Qazaqstan territoriyasınıñ mäñgilikke bekigen küni

 Tamızdıñ 24-i küni, Qazaq jeriniñ şekaralıq aumağı bekitilgenine – 99 jıl!68821128_1109731935883134_1307953657735544832_n

Qazaq Avtonomiyalı respublikası 1920 jılı qazan ayında jariyalandı. Sonıñ aldında, qazaq jeriniñ şet-şegin belgileu üşin Ahmet Baytwrsınwlı pmen Älihan Bökeyhan, Älimhan Ermekov (bayandamaşı) Leninge, birde Stalinge kirip jürip, 1920 jılı 24 tamız küni Qazaqstannıñ wlttıq memlekettik territoriyasın bekittirdi, oğan Lenin men Stalin qol qoydı. (Biz sol bekitilgen territoriyanıñ qazir 15 payızınan ayrılıp qaldıq. Qaraqalpaqstan, Şırşıq – Özbekstanğa, Elek, Altaydıñ arğı beti, Jazatır jotası Reseyge berildi). Bükil älem memleketteri 1991 jılı sol territoriyanı Qazaqstan memleketiniñ jeri retinde tanıdı. Sonday tarihi oqiğanıñ 90 jıl toluı atausız qaldı (bir jıldan keyin jüz jıl toladı). Qazirgi geosayasat twrğısınan alğanda asa mañızdı data. Ünsiz qaldıq. Ünsiz ğana qalıp qoymay, barlıq tarihi-sayasi, jağırapiyalıq resmi basılımdarğa qazaq memleketiniñ territoriyası 1991 jıldan keyin bekidi dep jazdı. Sonda, bwl Qırımnıñ kebin qwşuğa wrındıratın tarihi dolbar ekendigi älgi «oqımıstısımaqtardıñ» oyına kelmegeni me?

1920 jıldıñ 26 tamız küni Qazaq avtonomiyasın qwru jäne onıñ jer kölemin belgileu jöninde dekret düniege keldi. Bwl aytuğa jeñil bolğanımen, qazaq jwrtınıñ qılışınan qan tamğan qızıl imperiyanı moyındatıp, öz aldına irge köterui oñay bolğan joq. Jan berdi, jan alıstı. Kreml'de ötken wzaq tartıstan soñ, qızıl proletariattıñ kösemi – Lenin arnayı qaulığa qol qoydı. Bwl jeke azat el boludı añsağan Alaş arıstarınıñ janqiyarlıq eñbeginiñ arqası edi. Sol tartısı mol alqalı mäjiliste bolaşaqta qwralatın Qazaq memleketiniñ şekarası mejelendi. Negizgi tartıs «qazaq avtonomiyasına qay jerler kiredi?» degen mäselege kelgende, qattı uşıqqanı belgili. Biraq Alaş arıstarı alğa qoyğan maqsatına jetti. Älihan Bökeyhan, Ahmet Baytwrsınwlı, Älimhan Ermekov Qazaq memleketi aldındağı tarihi missiyasın osılayşa orındap şıqtı. Sol kezde bar-joğı 29 jastağı Älimhan Ermekov Älihan men Ahmettiñ dem beruiniñ arqasında azulı toptıñ aldında Qazaq jeriniñ şekarası jayında bayandama jasadı. Ol bayandamada Astarhan', Oral, Torğay, Aqmola, Semey, Sırdariya, Zakaspiy, Samarqan, Fergana oblısı men guberniyaların qamtitın, jalpı kölemi 3 467 922 şarşı şaqırım jerdi Qazaq respublikasınıñ qwramına berudi swradı. Körsetilgen jerdiñ 81 payızın jan sanı 5,5 million bolatın qazaqtar paydalanatın. Bwl sol aymaqtardağı twrğındardıñ 54 payızı edi. Sol mäjiliste otırğandar Ermekovtiñ aytqandarına tolıqtay bolmasa da qosılatının bildirdi. Biraq mwnı jeñis deuge erterek bolatın. Öytkeni endigi kezek avtonomiyanıñ aumağı men twrğındarı turalı wsınıstardı Leninniñ aldında qorğap şığu kerek edi. 12 tamız küni Leninniñ törağalıq etuimen ötken mäjiliste Älimhan Ermekov barın saldı. Öytkeni ol iisi qazaqtıñ tağdır-talayı şeşiletin kez däl osı tws ekenin jan düniesimen sezindi jäne jağdaydı asa jetik biletindigi häm şeşendigi arqasında öz aytqandarımen Lenindi ilandıra aldı. Tipti közbe-köz söylesuden keyin, qazaqtıñ uısınan şığıp bara jatqan Atırau öñirin de alaş jwrtına mäñgige qaytarıp berdi. Ras, Sibir revkomı 1922 jılğa deyin soltüstik oblıstardı Qazaqstanğa qospauğa tırısıp baqtı. Biraq aqırı köngen edi. Osılayşa Alaş arıstarı twğış ret alaş jwrtınıñ şekarasın resmi türde bektip aldı.

Territoriya mäseleni qoyıp, onı zañdastıru, qazaq jeriniñ är pwşpağına deyin anıqtap, ondağı twrğındar men olardıñ künkörisine deyin naqtılap ayqındau, Älihan Bökeyhannıñ keñesi men Älimhan Ermekovtiñ moynına jüktelgen bolatın. Olar senimdi aqtadı. Mäjiliste Älihan Bökeyhannıñ, Älimhan Ermekovtiñ, Leninniñ tikeley ıqpalı bolmağanda jäne osı sözdi Leninniñ nwsqauına tirep, «Leninniñ nwsqauın orındaysıñdar ma, joq pa!» degen Ahmet Baytwrsınwlınıñ qattı aytqan söziniñ nätijesinde ğana qazaq avtonomiyasın qwru turalı mäsele şeşilgen. Ol dauğa tüspeydi. Endi osı belgilengen territoriyanıñ naqtı şekarasın anıqtau kerek degen şeşim tüsti.Qazaq avtonomiyasın qwru jäne onıñ territoriyasın belgileu turalı jwmısı uşığıp bara jatqanın sezgen Lenin 12, 14, 18 jäne 19 tamızdağı komissiya otırıstarın özi basqaradı. 24 tamızda Lenin: «Qaulı dayın. Älimhan Ermekovtiñ qayta bayandama jasağanı dwrıs. Osı boyınşa zañdastıru kerek» dep şeşim şığaradı. Osı şeşim qabıldanıp şıqqannan keyingi sätti Älimhan Ermekov esteliginde bılay jazadı: «Özimniñ tabısıma masattanıp, riza bolıp şıqtım. Ol kezde bar-joğı 29 jasta edim. Bizdiñ delegaciya da qolımdı alıp jattı. Qarasam, Bökeyhanov joq eken. Bärimiz dälizge şıqtıq. Qazaqstannıñ delegaciya qwramı on bestey adam bolatın.Bärimiz Älihan Bökeyhanovtı tostıq. Älekeñ Leninmen pikirlesip, äñgimelesip qalğan bolatın. On bes, jiırma minuttan keyin ol kisi de şıqtı. Älihan Leninge bekitilgen şekarağa tezdetip qol qoyuğa ötiniş etipti, Lenin orındauğa uäde beripti». Sonımen jalpı otırısta bekitilgen territoriyanı qazaq avtonomiyasınıñ territoriyası etip bekitken bwyrıq 26 tamız küni baspasözde jariyalandı. Mine, sodan bastap bügingi Qazaqstannıñ territoriyası qalıptastı. Biz täuelsiz memleketpiz. Täuelsiz memlekettiñ şekarası bekitilgen. Sonıñ bekitilgenine toqsan üş jıl bolıp otır. Täuelsizdiktiñ özi sonıñ negizinde payda boldı. Osını aqparat qwraldarı nege aytpaydı? Bizdiñ wlttıq merekemiz ğoy. Wlttıq täuelsizdigimizdiñ negizi ğoy. Nege ündemeymiz? Biz tarihımızdı, tarihtağı oqiğalardı wlıqtay biluimiz kerek.Men üşin 1920 jıldıñ 26 tamızı – Alla jazsa, mäñgilik azat Qazaqstan territoriyasınıñ mäñgilikke bekigen küni, mäñgilik saltanatı».

Twrsın Jwrtbay, ğalım, tarihşı, alaştanuşı

Related Articles

  • RIM BILEUŞİLERİ WLI DALADAN BARĞAN BA?

    Iteli ruı – irgeli rulardıñ biri. Atauı jağınan Iteli kädimgi Itelgi qwstıñ atauınıñ ğasırlar leginde ğ, g äripteri tüsuine baylanıstı özgeriske wşırağan türi boluı mümkin. Ekinşi jaqtan alğanda, Id-Telı, Idi-Tele bolıp ejelgi Altaylıq Telelerdiñ bir bwtağı boluı mümkin. Id-Telı, Idi-Tele atauları olardı Jer-Teleleri(otırıqşı Tele) jäne qasqırdı tötem etken Teleler retinde körsete aladı. Iteliniñ şejire boyınşa Kökbwlaq degen atanıñ nemeresi ekenin tanısaq, Kök söziniñ Qwdayı sipattar men kök börige, kiege qatıstılığın eskersek it söziniñ äri jağında qasqır tötemi jatadı. Italiyandardıñ it emgen(qasqır emgen) eki balanı tötem sanap, küni büginge deyin Iteli atauınan Iteliya(Italiya) bolıp twrğanın bile alamız. Onıñ üstine Kökbwlaq atalatın key jerdi halıq Kökebwlaq dep te aytadı. Kökebwlaq – Tıva

  • AYYA SOFIYA NEGE MWRAJAYĞA AYLANDIRILDI?!?

    Ayya Sofiya aylanasındağı dauğa nükteni qoyu üşin onıñ 1934 jılı nelikten mwrajayğa aylandırılğanın bilmek läzim. Bügingi ahualmen ötkenge bağa beruge bolmaydı, sol uaqıttıñ şındığın bilu şart. Osman patşalığı 1-şi düniejüzilik soğısta jeñilgen soñ 30 qazan 1918 j. ataqtı “Mondros şartına” qol qoydı, bwl şart boyınşa Osman patşalığı jeñimpaz elderdiñ jeñisin moyındap, el biligin solarğa tapsırıp, is jüzinde ıdırap ketti. Osman patşalığı jeñimpaz eldermen Franciyanıñ astanası Parij mañındağı Sevr (Sevres) qalaşığında 10 tamız 1920 j. soñğı şartqa qol qoydı. “Sevr şartı” dep atalğan osı halıqaralıq qwjatqa jeñimpaz elder retinde: Britaniya imperiyası, Franciya, Italiya, Greciya, Japoniya, Armeniya, Bel'giya, Pol'şa, Portugalya, Hijaz patşalığı, Rumıniya, Serbiya, Çehiya, Horvatiya qol qoyıptı, jeñiliske wşırağan Osman patşalığı

  • Şonjınıñ Geo-Strategiyalıq Şındığı (saraptamalıq maqala)

    Bwl audan (Şonjı) qarasañız şekarağa tiip twr. Şekaranıñ künşığıs betinde atı qazzaqqa berilgen İle Qazaq Avtonomiyalı Oblısı bar (ekinşi sügiret). Onda jer qayısqan qalıñ qazaq twradı. Avtonrmiyalı oblıs ŞUAR’dan bwrın qwrılğan. Ortalığı Qwlja qalası (üşinşi sügirettegi 1-ge qarañız). Osı avtonomiyalı qazaq oblısına qazir segiz audan, bir qala töte qaraydı. Olar: KÜNES, NILQI, TOĞIZTARAU audandarı (üşinşi sügirettegi 5,6,9-ğa qarañız). Bwl üş audan İle añğarı men İle dariyasınıñ basına ornalasqan qazaq eñ köp, eñ irgeli qonıs tepken, tarihı öte tereñ, bayırğı qazaq jeri. Osı üş audan qazaqtarı 20- ğasır basında Orınborğa arnayı hat jazıp, Alaş baspasözin qoldap qarjı joldap, özderin de Alaştıñ alıstağı bir bölşegi sanağan-tın. Osı üş audan tıñ igerip, tam

  • Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan

    Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan kezdesui bek mümkin. Bwğan eşqanday da şübäñiz bolmasın. Birinşi sügiret, Osman elinde jarıq körgen “Basirat” (basîret) attı gazet. Ekinşi jäne üşinşi sügiret, Osman memleketinde jarıq körgen “Uaqıt” attı gazet. Törtinşi sügiret, Osman swltanı Äbdüläzizdiñ Qaşqariyağa kömekke jibergen äskeri qaru-jaraq, oq-därisinen bir parşa körinis. Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı Osman derekteri şını kerek äli tolıq zerttelgen joq. Han Kenesarınıñ wlt-azattıq köterilisin Qazaqstan aymaqtarımen şektep bölip qarau eñ ülken qatelik sanaladı. Han Kene men Şığıs Türkistandağı qazaq, wyğır, dwñğan köterilisteri arasındağı sayasi, äskeri qatınastar turalı derek te qıtay mwrağatında kömuli jatır. Onda Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qalalarındağı qazaqtardıñ Han Kenemen jäne keyingi

  • AHAÑ men JAHAÑ SALĞAN AZATTIQ JOLI

     «Qazaq» gazetine –107 jıl JWMAT ÄNESWLI                                                                                                                       TARIHI POVEST'                                                                                       

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: