|  |  | 

مادەنيەت رۋحانيات

قازاقتىڭ ادامتانۋ ءىلىمى

Qazaq ayeli

ءاربىر حالىقتىڭ تابيعي جاراتىلىسىندا ءوزىن باسقالاردان ەرەكشەلەپ تۇراتىن كەمەل قاسيەتى بولادى. ايتالىق، اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين 1879 جىلى ورىنبوردا جارىق كورگەن «قازاق حرەستوماتياسى» اتتى ەڭبەگىندە، قازاق جاراتىلىسى وتە تازا حالىق، ونىڭ سانا-سەزىمى مەن سۇڭعىلالىعى بىرەۋ سالىپ بەرگەن تار شەڭبەرگە سىيمايدى دەسە، ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن پولياك زەرتتەۋشىسى ا.يانۋشكەەۆيچ كۇندەلىگىندە، «قازاقتاردىڭ اقىل-وي قابىلەتى مەن سۇڭعىلالىعىنا ەرىكسىز تاڭىرقاي، تاڭدانباسقا باسقا امال جوق» دەپ حالقىمىزدىڭ باسقالاردان ارتىق كەمەل قاسيەتى جايلى تامسانا جازادى.
دەمەك، حالىقتىڭ باسقا جۇرتتان ەرەكشەلىگى – ونىڭ سۇڭعىلالىعى ەكەن. بىردە اتاقتى قاز داۋىستى قازىبەك بي تاڭ بوزىمەن جىلقى ءۇيىرىن شولىپ كەلە جاتىپ، بەتكەيدە ەرىن جاستانىپ ۇيىقتاپ جاتقان جيەنى جانىبەك باتىردى كورىپ: «ەلىڭدى ەل ەتەرسىڭ، ەجەلگى جەرگە جەتەرسىڭ، ەكى ءبورىڭ تۇرعاندا، ەكەلەنبەي نە ەتەرسىڭ» دەپ ساقالىن سيپاعان ەكەن. راسىندا ابىزدىڭ ايتقانى كەلدى. جيەنى ەرەن باتىر بولدى، ەلىن التاي اسىرىپ ەجەلگى جەرىنە جەتكىزدى. تاريحتا «كوك ءبورىلى جانىبەك» دەگەن اتى قالدى.
سول سياقتى قازاقتا «اياز بي» اتتى ەرتەگى بار. وسىندا حان ەرتەگىنىڭ باس كەيىپكەرى جامان دەيتىن ۋازىرىنە ءوزىن سىناتادى. جامەكەڭ حاننىڭ بەتىنە قاراپ تۇرىپ: «تاقسىر ءسىز جەتى اتاڭىزدان حان ەمەسسىز، قاراپايىم ناۋبايشىنىڭ بالاسىسىز» دەيدى. حان اناسىن شاقىرىپ سۇرايدى. راسىندا سولاي بولىپ شىعادى. «مۇنى قالاي ءبىلدىڭىز؟» دەگەندە جامان: – الدىڭىزعا العاش كەلگەنىمدە ءسىز مەنى ناۋبايحانادان اس ىشۋگە جىبەردىڭىز، سودان ءبىلدىم، – دەيدى.
جوعارىداعى وقيعالاردان ءبىز قازاقتا اسا كەرەمەت ادامتانۋ ءىلىمى بولعانىن اڭعارامىز. بۇل ءىلىمدى اتالارىمىز «سۇڭعىلالىق» دەپ اتاعان. بىراق ەكىنىڭ ءبىرى سۇڭعىلا بولا بەرمەيدى. سۇڭعىلالىق – ادامعا سەزىمتال تۇيسىك، تەرەڭ تانىم ارقىلى بەرىلەتىن قاسيەتتى ءىلىم. بۇنداي ءىلىم يەلەرىن قازاق قوعامى ەل بىرلىگىن ساقتايتىن، ءادىل ۇكىم ەتەتىن بي، ياعني قازى ەتىپ سايلايتىن بولعان.
عىلىمدا ادامتانۋ، ياعني سۇڭعىلالىق ءىلىمىن – فيزيونوميستيكا دەپ اتاپ، بۇعان: «ادامنىڭ سىرتقى تابيعي قيمىل-قوزعالىس ەرەكشەلىكتەرىن نەگىزدەي وتىرىپ، تۇلعانىڭ جەكە مىنەز-قۇلقىن اڭعارۋ ارقىلى ىشكى سىرىن اڭداي الاتىن عىلىمي پسيحولوگيالىق سالا» دەگەن انىقتاما بەرىپتى.
ال مۇسىلمان الەمى بۇل عىلىمدى «يلمۋل فيروسا» دەپ اتاپ، ونى ۇيرەنۋگە وتە-موتە ءمان بەرگەن. قازىرگى قولدانىستاعى «پاراسات» ءسوزى وسى «فيروسانىڭ» قازاقىلانعان ءتۇرى. تاريحتا فيروسا ءىلىمىن ەجەلگى يسرايىل قاۋىمى جاقسى يگەرگەنى جايلى ايتىلادى. مىسالى، مۇحاممەد پايعامبار زامانىندا ەجەلگى يسرايىل قاۋىمى «راس پايعامبار ما، الدە وتىرىكشى مە، بارىپ ءبىلشى» دەپ فيروسا ءىلىمىنىڭ اسقان بىلگىرى حۋسەين يبن سالامدى جۇمسايدى. ول كىسى اللا ەلشىسىنىڭ بەتىنە ۇزاق قاراپ تۇرىپ: «بۇل راس پايعامبار» دەيدى. قالاي ءبىلدىڭىز دەگەندەرگە، «جۇزىنەن جالعاندىقتىڭ ءىزىن تاپپادىم» دەپتى.
جوعارىداعى وقيعانى نەگىزدەي وتىرىپ يسلام عۇلامالارى فيروسا-ادامتانۋ ءىلىمىن ۇيرەنۋگە تالاپ ەتكەن تۇلعانىڭ بويىندا، ەڭ اۋەلى شىنشىل، ادىلەت سۇيگىش، ادالدىق قاسيەتتەرى تولىق بولۋى ءتيىس دەگەندى العا تارادى. بۇعان دالەل رەتىندە ولار قۇرانىڭ «ءانفال» سۇرەسى، 29-شى اياتىنداعى: «مەن شىنشىل قۇلىما اق پەن قارانى اجىراتاتىن ءىلىم بەرەم» دەگەن ۇكىمدى ۇستانىپ، ادامتانۋ ءىلىمىنىڭ وزەگى ادالدىق پەن ادىلدىك، ياعني اياتتا ايتىلعان «اق پەن قارانى اجىراتۋ» ۇكىمى ادامتانۋ ءىلىمىنىڭ وزەگى دەگەن پايىم جاساپ، وعان تاعى ەكى شارتتى قوسادى. ولار: ۇنەمى جاقسى نارسە ويلاۋ جانە ادال تاماق جەۋ. ياعني، مۇنداعى ادال اس شارتىن بۇزاتىن دۇنيە – ىشىمدىك پەن دوڭىز ەتى دەلىنگەن كىتاپتا. ارى قاراي پايىمداي بەرىڭىز. ءبىزدىڭ قازىرگى تاڭدا اتالمىش ىلىمنەن اجىراپ قالۋىمىزعا سەبەپ نەدەن ەكەنىن.
كەزىندە وسى ءىلىمدى يگەرۋ ءۇشىن اتاقتى عۇلاما، مازھاب يەسى يمام شافيعيدىڭ ءوزى يەمەنگە بارىپ بىرنەشە جىل وقىعان ەكەن. قايتار جولىندا ۇيرەنگەن ءبىلىمىن تەكسەرۋ ءۇشىن جولاي ءبىر بادەۋيدىڭ ۇيىنە قوناق بولىپ تۇسەدى.
ءۇي يەسىنە قاراپ: «وتە ساراڭ، اقشاقۇمار بولۋ كەرەك» دەپ پايىمدايدى. بادەۋي بولسا يمامدى تانىپ ونىڭ اتىنا ءشوپ سالىپ، وزىنە جاقسىلاپ كەشكى اس دايىندايدى. يمام: «مەن قاتەلەستىم-اۋ» دەپ ويلايدى. كەشكى استان كەيىن، ءۇي يەسى: «سىزگە بۇل جەر جايسىز، تورگى سالقىن بولمەگە توسەك سالىپ قويدىم» دەپ قيىلعاندا يمام قاتەلەسكەنىم-اي دەپ قاتتى وكىنەدى.
ەرتەڭىندە اتتاناتىن بولىپ ءۇي يەسىنە: – سىزگە كوپ راحمەت، قوعاداي جاپىرىلىپ قوناق ەتكەنىڭىزگە، وتە ريزامىن، – دەسە، ءۇي يەسىنىڭ ءتۇرى وزگەرىپ كەتكەن: – تەز ەسەبىڭدى تولە، اتىڭ 2 ديناردىڭ ءشوبىن جەدى، ءوزىڭ 3 ديناردىڭ اسىن ءىشتىڭ، سالقىن بولمەگە قونىپ شىقتىڭ بارلىعى 15 دينار بەرەسىڭ، – دەگەندە يمام شافيعي وقۋىنىڭ تەگىن كەتپەگەنىنە قاتتى قۋانىپ: «العان ءىلىمىم زايا كەتتى مە دەپ قورقىپ ەدىم، قۇدايا ءتاۋبا قاتەلەسپەگەن ەكەم» دەپ، 15 ديناردى قۋانا-قۋانا تولەپتى.

بەكەن قايراتۇلى

Related Articles

  • وسپان باتىردىڭ ەرتوقىمى ەلگە جەتپەي جاتىر

    وسىدان 63 جىل بۇرىن، وسپان باتىردى سوڭعى وعى تاۋسىلعانشا  وسى ەرتوقىمعا جاستانىپ ءوز قىزى قورعادى، باتىر اپامىزدان مۇرا بوپ قالعان ەرتوقىمدى ۇرپاقتارى ەلگە ورالتۋدى ويلايدى.     ەرلىك رۋحتىڭ ، باتىرلىقتىڭ كۋاسى بولعان مۇرانى ورتالىق مۇراجايعا امان جەتۋىنە تىلەكتەس الاش جۇرتى وسى ىسكە قول ءۇشىن بەرۋدى سۇرايدى! kerey.kz

  • مارال يشان قۇرمانۇلى.

    كەرەي رۋىنىڭ تارىشى تايپاسىنا جاتاتىن اقسارى اتاسىنىڭ نۇرىمبەت اۋلەتىنە جاتادى. بۇل ەلدىڭ اتاقونىسى وسى كۇنگى رەسەيدىڭ قورعان وبلىسى، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانى، قوستاناي وبلىسىنىڭ ۇزىنكول اۋدانى. ءبىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان مارال قۇرمانۇلى جونىندە رەۆوليۋتسياعا دەيىن دە، ودان كەيىن دە، ءبىزدىڭ زامانىمىزدا دا ءبىرشاما كىتاپ، گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە ماقالالارى شىقتى. بابامىزعا بايلانىستى ماتەريالداردى ەنتسيكلوپەديا بەتتەرىنەن دە تابۋعا بولادى. مارال يشان سول قوزعالىستىڭ رۋحاني كوسەمى بولعان ادام. قازاق قوعامىنىڭ وسى تۇستا داعدارىسقا ۇشىراعان ۇلتتىق رۋحىن كوتەرۋگە ءدىننىڭ ىقپالىن پايدالانۋعا تىرىسقان مارال بابانىڭ ازاماتتىق ەرلىگىن ۇمىتۋعا بولمايدى. يشاننىڭ اكەسى قۇرمان كەنجەبايۇلى بەس ۋاقىت نامازىن قالدىرماعان، ءارى باتىر، ءارى ءدىندار ادام بولىپتى. ونىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى – ادام ەمدەيتىن ءتاۋىپ ەكەن. ابىلايدىڭ باتىرلارىنىڭ ءبىرى،

  • ابايدىڭ ءماشھۇر جۇسىپكە قويعان سۇراعى

    توبىقتىنىڭ ەلىنە ساپارلاپ شىققان ءماشھۇر ءجۇسىپ بىرەر كىسىمەن اقىننىڭ ۇيىنە كىرىپ كەلگەندە اباي وعان الدەنەشە توسىن ساۋال قويىپ: – اقىماق باسقا ادىرايىپ كوز بىتەدى، دۋالى اۋىزعا سىلدىرلاعان ءسوز بىتەدى. كەلبەتسىز ەمەس ەكەنسىڭ. ايتشى، قۇداي قايدا؟ جۇماق پەن توزاق قايدا؟ – دەپتى. سوندا ءماشھۇر ىركىلمەستەن: – ابايدىڭ قۇدايى قايدا ەكەنىن بىلمەيمىن. مەنىڭ قۇدايىم، مىنە، جۇرەگىمدە تۇر. جۇماق پەن توزاق اركىمنىڭ ءوز ۇيىندە، قاتىنىڭ اقىلدى بولسا – جۇماق، اقىماق بولسا – توزاق، – دەگەن ەكەن. اباي سوندا: «ءماشھۇرىم، دەسە دەگەندەي ەكەنسىڭ، تورگە شىق» – دەپ قۇرمەت كورسەتىپتى. *** اق نەكە ۇرپاق! پەرزەنت! جان بىتكەننىڭ كوكىرەگىن ءاپ-ساتتە ىزگى سەزىمگە، ماقتانىشقا، قۋانىشقا تولتىراتىن قايران جالعىز اۋىز قاسيەتتى ءسوز! سەنىڭ اتىڭ دا، زاتىڭ دا ماڭگىلىك.

  • ياسين قۇمارۇلى: ەجەلگى تۇركى تايپالارىنداعى توتەمدىك اڭ – قۇستاردىڭ اڭىزدىق نەگىزدەرى

    انوتاتسيا  ماقالادا گريفون، كوكبورى (قۇسبورى) ءتاڭىر ۇعىمدارى مەن اتاۋلارى توڭىرەگىندەگى سونداي-اق ساق، عۇن، ءۇيسىن، تۇركىلەردىڭ ءبورى توتەمدىلىگى جانە اتتارىنىڭ دا بورىگە بايلانىستىلىعى زەرتتەلەدى. گريفون جانە كوكبورى گريفون (griffon) قازىرگە دەيىنگى انىقتاماعا ساي جارتىلاي ارىستان، جارتىلاي قۇماي نەمەسە باسى، قاناتى قۇس، دەنەسى ارىستان اڭىزدىق ماقۇلىق (狮鹫). بىرەۋلەر ونى جاۋىزدىقتىڭ سيمۆولىنا بالاسا ەندى بىرەۋلەر ىزگىلىكتىڭ ء(تىپتى حريستوستىڭ)نىشانى دەپ بىلەدى. «ەتيمولوگيا» اتتى  ەڭبەكتە: «حريستوس – ارىستان، ويتكەنى وندا تەڭدەسسىز پاراسات جانە قۇش-قۋات بار، حريستوس ارى قۇزعىن، ويتكەنى ول قايتا تىرىلگەن سوڭ اسپانعا كوتەرىلىپ، جۇماققا شىعادى»، – دەپ جازىلعان. گريفون كوبىنە گرەك اڭىزدارىندا جولىعادى. ونىڭ ارعى جانە كەيىنگى زامانعى مادەنيەت، ەتنوس، ت.ب. تانۋداعى ورنى ماڭىزدى. ول قيىر شىعىستىڭ ايداھارى سياقتى ءبىر داۋىر مادەنيەتىنىڭ سيمۆولى. دەسە دە، گريفون گرەك اڭىزدارىندا عانا ساقتالىپ قالماستان،  باسقا  ايماقتاردا دا  كەڭىنەن  تارالعاندىعى  بايقالادى.  اسىرەسە ونىڭ ارحەولوگيالىق دەرەگى ورتالىق ازيا وڭىرىنەن كوپ بايقالادى. بايىرعى ەلامدىقتار ونى ارحيتەكتۋرادا كەڭىنەن پايدالانعان. گەرودوتتىڭ «تاريح» اتتى ۇلى ەڭبەگىندە griffon  بىرنەشە  جەردە  جولىعادى،  بارلىعى  ساقتارعا  بايلانىستى.  گەرودوت  جانە ساقتار  جەرىندە  گريفوننىڭ  ايگىلى  بولعاندىعىن  دا  جازادى.  (IV.79)  تاريحي دەرەكتەرگە،  اڭىزدارعا  نەگىزدەلگەندە  گريفون  ۋكراينادان  ورتا  ازياعا  دەيىنگە سكيف دالاسىندا بولعان دەپ قارالادى. ساقتاردىڭ گريفون اسەم ونەرى تۋرالى: ساق مولالارىندا بار. بەرەلدە، پازىرىقتا، ەسىكتە، الاگۋدە، تىپتى عۇنداردىڭ كوشى جانە جويقىن جورىعىمەن بىرگە قيىر شىعىس جەرىنە دەيىن جەتكەندىگى بايقالادى. گەرودوتتىڭ  ايتۋىنشا،  يسسەدونداردىڭ  جوعارعى  جاعىندا  اريماسپى،  ياعني جالعىز  كوزدىلەر  تۇرادى.  ال  ولار  تۇرعان  جەردە  التىندى  قورىپ  جاتقان  گريفون بولادى  دەسە،  ول  تاعى،  يسسەدونداردىڭ  اريماسپى  جاعىنان  ىعىستىرىلىپ،  ودان سكيفتەر يسسەدوندار جاعىنان ىعىستىرىلعاندىعىن جازادى [1]. گەرودوت:  «بۇل  ارادان  شالعايداعى  جاعدايلار  تۋرالى  مالىمەتتەردى  تەك يسسەدونداردىڭ ايتقاندارىنان عانا بىلەمىز. ولار جالعىز كوزدىلەر مەن التىن قورىپ جاتقان گريفون تۋرالى اڭگىمەلەيدى. سكيفتەر بۇل اڭگىمەلەردى يسسەدونداردان ەستيدى. ودان سكيفتەر ونى گرەكتەرگە جەتكىزەدى. سونىمەن بىز ولاردى جالعىز كوزدىلەر دەپ اتادىق. سكيفتەر Arimaspi  دەيدى. «Arima» بىر دەگەندى، «spu» كوز دەگەندى بىلدىرەدى»، – دەيدى [2].

  • قازاق پاتريوت قۇرىلىسشىسى

    11 تامىز كۇنى، بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ اۋماعىندا قۇرىلىسشىلاردىڭ كاسىبي مەرەكەسى اتاپ ءوتىلدى. ەرىكسىز، مەنىڭ دوسىم الەكساندر ۆلاديميروۆيچ ريازانوۆتى (1958-2009) ەسكە الدىم. ءيا، بيىلعى تامىزدىڭ باسىندا ودەسسا قالاسىنا قىسقا ساپار شەكتىم. وسى ايماقتا ءومىر سۇرەتىن الەكەڭنىڭ تۋىسقاندارىمەن قاۋىشتىم: بولە اعاسى الەكساندر برايلوۆ، بولە قارىنداسى وكسانا پوزنياك، بولە ءىنىسى اندرەي بارباكار. ودەسسا ايماعىنىڭ قۇراماسىنداعى يزمايل قالاسىندا تۇراتىن ونىڭ دوسى، جۋرناليس الەكساندر وبودوۆسكيمەن سويلەستىم. زىمىراپ وتەتىن ۋاقىتتىڭ قارقىنى سونشاما: بيىل ا.ۆ. ريازانوۆتىڭ مەزگىلسىز قازاسىنا دارداي ون جىل تولدى. قايران الەكساندر ۆلاديميروۆيچ ايگىلى امەريكاندىق ەسترادالىق ءانشى مايكل دجەكسوندەي (1958-2009) جارقىراعان جۇلدىزداي ءوتتى. ەلىمىزدىڭ قۇرىلىس سالاسىندا الەكەڭ دە ءبىرتۋار جۇلدىز ەمەي نەمەنە؟ الايدا، كەڭ-بايتاق مەملەكەتىمىزدە كۇنى بۇگىنگى دەيىن ونىڭ قۇرمەتىنە بىردە-ءبىر كوشە، الاڭ، داڭعىل اتالمادى.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: